गरुडपुराणम्

दाहस्तृष्णाम्लिका मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम् । वातजानामुदावर्तः कम्पहृद्गहलोलताः ॥ १,१५९.

पित्तामुळे होणाऱ्या प्रमेहांमध्ये जळजळ, तहान, आंबटपणा, बेशुद्धी आणि जुलाब होतो; वायूजन्य प्रमेहांमध्ये पोटात गडबड, अंग थरथरणं, छातीत दुखणं आणि बेचैनी येते.

शूलमुन्निद्राता शोषः श्वासः कासञ्च जायते । शराविका कच्छपिका ज्वालिनी विनतालजी ॥ १,१५९.

त्रिशूळ उंचावल्यावर शरीरात कोरडेपणा, दम लागणे आणि खोकला असे त्रास होतात. शराविका, कच्छपिका, ज्वालिनी आणि विनता-आलजी या आजारांचाही उदय होतो.

मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका । विद्रधिश्चेति पिडिकाः प्रमेहोपेक्षया दश ॥ १,१५९.

मसूरिक, सरषपिका, पुत्रिणी, सविदारिका आणि विद्रधी — असे दहा प्रकारचे फोड प्रमेहाकडे दुर्लक्ष केल्याने होतात.

अन्नस्य कफसंश्लेषात्प्रायस्तत्र प्रवर्तनम् । स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुपिच्छिलशीतम् ॥ १,१५९.

अन्नात कफ मिसळल्याने हे विकार बहुतेक वेळा सुरू होतात, विशेषतः गोड, आंबट, खारट, तेलकट, जड, चिकट आणि थंड पदार्थांमुळे.

नवं धान्यं सुरासूपमांसेक्षुगुडगोरसम् । एकस्थानासनवति शयनं विनिवर्तनम् ॥ १,१५९.

नवीन धान्य, मद्य, सूप, मांस, ऊस, गूळ आणि दूधाचे पदार्थ, तसेच एकाच जागी बसणे आणि सतत झोपणे — हे टाळावे.

बस्तिमाश्रित्य कुरुते प्रमेहाद्दूषितः कफः । दूषयित्वा वपुः क्लेदं स्वेदमेदोवसामिषम् ॥ १,१५९.

प्रमेहामुळे दूषित झालेला कफ मूत्राशयात जाऊन बसतो. तो शरीर, ओलावा, घाम, मेद, मज्जा आणि मांस यांना दूषित करतो.

पित्तं रक्तमतिक्षीणे कफादौ मूत्रसंश्रयम् । धातुं बस्तिमुपानीय तत्क्षयेच्चैव मारुतः ॥ १,१५९.

पित्त आणि रक्त खूप कमी झाल्यावर कफ प्रथम मूत्रात जातो. मग तो मूत्राशयातील धातू गाठतो आणि ते संपल्यावर वायू वाढतो.

साध्यासाध्यप्रतीत्याद्याः मेहास्तेनैव तद्भवाः । समे समकृता दोषे परमत्वात्तथापि च ॥ १,१५९.

प्रमेहाचे प्रकार साध्य किंवा असाध्य यावरून ठरतात. दोष सारखे असले तरी, जो दोष जास्त असतो त्यावरून फरक पडतो.

सामान्य लक्षणन्तेषां प्रभूताविलमूत्रता । दोषदूष्या विशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः ॥ १,१५९.

या सर्व प्रकारांत मूत्र जास्त आणि गढूळ असते, हे सामान्य लक्षण आहे. दोष आणि दूष्य वेगवेगळे असले तरी, त्यांच्या संयोगाने वेगवेगळे प्रकार दिसतात.

मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते । अच्छं बहुसितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम् ॥ १,१५९.

प्रमेहाचे प्रकार मूत्राच्या रंग व इतर गुणांवरून ओळखता येतात — ते स्वच्छ, फार पांढरे, थंड, वासरहित आणि पाण्यासारखे असते.

मेहत्युदकमेहेन किञ्चिदाविलपिच्छिलम् । इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः ॥ १,१५९.

उदकमेहात मूत्र पाण्यासारखे, थोडे गढूळ आणि चिकट असते. इक्षुमेहात ते अतिशय गोड, ऊसाच्या रसासारखे असते.

सान्द्री भवेत्पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति । सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधोघनम् ॥ १,१५९.

सांद्रमेहात मूत्र दाट आणि जुनाट होते. सुरामेहात ते वरून स्वच्छ आणि खाली दाट, म्हणजे सुरेसारखे दिसते.

सहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टबद्बहुलं सितम् । शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति ॥ १,१५९.

शुक्रमेहात अंगावर रोमांच येतो. मूत्र पिठासारखे दाट, पांढरे, शुक्रासारखे किंवा शुक्र मिसळलेले असते.

मूत्रयेत्सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान् । शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम् ॥ १,१५९.

सिकतामेहात मूत्रात वाळूसारखे कण असतात. शीतमेहात मूत्र खूप, गोड आणि फार थंड असते.

शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दंप्रमेहति । लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम् ॥ १,१५९.

शनैःशनैःमेहात मूत्र हळूहळू आणि मंदपणे जाते. लाळामेहात मूत्र चिकट आणि लाळेच्या तंतूंनी भरलेले असते.

गन्धवर्णरसस्पर्शेः क्षारेण क्षारतोयवत् । नीलमेहन नीलाभं कालमेही मसीनिभम् ॥ १,१५९.

क्षारमेहात मूत्राचा वास, रंग, चव आणि स्पर्श क्षारयुक्त पाण्यासारखा असतो. नीलमेहात ते निळ्या रंगाचे, काळमेहात शाईसारखे काळे असते.

सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु । अन्तोन्नता मध्यनिन्मा अक्लेदसुरुजान्विता ॥ १,१५९.

संधी, मर्म आणि मांसाच्या मार्गांमध्ये फोड येतात. त्या कडा उंच, मधोमध खोल, कोरड्या आणि वेदनारहित असतात.

शरावमानसंस्थाना पिडिका स्याच्छराविका । सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः ॥ १,१५९.

शराविका नावाची फोड शराव्यासारखी सपाट असते. कच्छपिका नेहमी जळजळ करणारी आणि कासवाच्या आकाराची असते, असे जाणकार सांगतात.

महती पिडिका नीला विनता नाम सा स्मृता । दहति त्वचमुत्थाने ज्वालिनी कष्टदायिनी ॥ १,१५९.

मोठी, निळ्या रंगाची फोड 'विनता' म्हणून ओळखली जाते. ज्वालिनी त्वचेवर येते, ती जळजळ करते आणि तीव्र वेदना देते.

रक्ता सिता स्फोटचिता दारुणा त्वलजी भवेत् । मसूराकृति संस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका ॥ १,१५९.

मसूरासारखी दिसणारी, लाल किंवा पांढरी, फोडांनी फुगलेली आणि तीव्र वेदना देणारी अशी ही मसूरिका ओळखावी.

सर्षपोपमसंस्थाना जिह्वापाकमहारुजा । पुत्रिणी महती चाल्पा सुसूक्ष्मा पिडिका स्मृता ॥ १,१५९.

मोहरीच्या दाण्यासारखी दिसणारी, जीभेला जखम व फार वेदना देणारी, मोठी, लहान किंवा अगदी बारीक अशी जी पुट्रीणी पिडिका आहे, ती अशी ओळखावी.

विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका । विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका तु सा ॥ १,१५९.

विदारीच्या कंदासारखी गोल, कठीण आणि फोडासारखी लक्षणे असलेली जी पिडिका आहे, तिला विद्रधिके म्हणतात.

पुत्रिणी च विदारी च दुः सहा बहुमेदसः । सद्यः पित्तोल्बणास्त्वन्याः सम्भवन्त्यल्पमेदसः ॥ १,१५९.

पुट्रीणी आणि विदारी या दोन्ही सहन करायला कठीण असतात आणि जास्त मेद असणाऱ्यांना होतात; उर्वरित पिडिका मात्र पित्तप्रधान असून कमी मेद असणाऱ्यांना होतात.

पिडिकास्ता भवेयुः स्याद्दोषोद्रेको यथायथम् । प्रमेहेण विनाप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः ॥ १,१५९.

या सर्व पिडिका दोष वाढल्यामुळे होतात; मधुमेह नसतानाही दूषित मेदामुळे त्या निर्माण होतात.

तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वर्णञ्च वर्जितम् । हारिद्रं रक्तवर्णं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम् ॥ १,१५९.

जोपर्यंत रंग बदलत नाही, तोपर्यंत त्या लक्षात येत नाहीत; पिवळा किंवा लाल रंग दिसला, किंवा मधुमेहाची सुरुवातीची लक्षणे नसली, तर ते ओळखावे.

यो मूत्रयेत तन्महें रक्तपित्तन्तु तद्विदुः । स्वेदोऽङ्गगान्धः शिथिलत्वमङ्गे श्य्याशनस्वप्नसुखाभिषङ्गः । हृन्नेत्रजिह्वाश्रवणोपदाहा घनोग्रता केशनखाभिवृद्धिः ॥ १,१५९.

ज्याचे मूत्र असे असते, त्याला रक्तपित्त म्हणतात; त्याला घाम येणे, अंगाला वास येणे, अंगातील शिथिलपणा, झोप येणे, खाण्याची व झोपेची इच्छा, हृदय, डोळे, जीभ व कान यांना जळजळ, जडपणा, केस व नख वाढणे अशी लक्षणे दिसतात.

शीतप्रियत्वं गलतालुशोषो माधुर्य मास्ये करपाददाहः । भविष्यतो मेहगणस्य रूपं मूत्रेऽपि धावन्ति पिपीलिकाश्च ॥ १,१५९.

थंड गोष्टी आवडणे, घसा व तालू कोरडा पडणे, तोंड गोड लागणे, हातपाय जळजळ होणे—ही मधुमेह येण्याची लक्षणे आहेत; तसेच, मूत्रावर मुंग्या येतात.

तृष्णा प्रमेहे मधुरं प्रपिच्छं मध्वामये स्याद्विविधोविकारः । सम्पूरणाद्वा कफसम्भवः स्यात्क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा ॥ १,१५९.

मधुमेहात तहान लागते, तोंड गोड व चिकट होते, आणि अनेक विकार होतात; शरीरात भरपूरपणा असेल तर कफामुळे, आणि दोष कमी असतील तर वातामुळे हा विकार होतो.

सम्पूर्णरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वै रतिसम्भवाश्च । सक्रामते पित्तकृतास्तु याप्याः साध्योऽस्ति मेहो यदि नास्ति दिष्टम् ॥ १,१५९.

कफ व पित्तामुळे क्रमाक्रमाने आणि पूर्णपणे प्रकट होणारे, तसेच मैथुनामुळे होणारे मधुमेह, पित्तामुळे झाले असतील तर ते दीर्घकाल टिकतात; पण जर दैवाने ठरवले नसेल तर मधुमेह बरा होऊ शकतो.