गरुडपुराणम्

श्रीगरुडमहापुराणम् १५९ धन्वन्वरिरुवाच । प्रमेहाणां निदानन्ते वक्ष्येऽहं शृणु सुश्रुत ! । प्रमेहा विंशतिस्तत्र श्लेष्मणो दश पित्ततः ॥ १,१५९.

धन्वंतरि म्हणाले: आता मी प्रमेहाचं कारण सांगतो, ऐक सुश्रुत! प्रमेहाचे वीस प्रकार आहेत: त्यात दहा कफामुळे आणि काही पित्तामुळे होतात.

षट्चत्वारोऽनिलात्तेच मेदोमत्रकफावहाः । हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं शकृत् ॥ १,१५९.

चार आणि सहा प्रकार वाऱ्यामुळे होतात, आणि काही मेद, मज्जा आणि कफामुळे होतात. हरिद्रमेहीमध्ये लघवी तिखट, हळदीसारखी दिसते आणि मळही तसाच असतो.

विस्त्रं माञ्जिष्ठमेहेच मञ्जिष्ठा सलिलोपमम् । विस्त्रमुष्णं सलवणं रक्ताभ रक्तमेहतः ॥ १,१५९.

मांजिष्ठामेहीमध्ये लघवी पाण्यासारखी असते; विष्टरम्हणजे ती गरम, खारट आणि रक्तासारखी दिसते. रक्तमेहीमध्ये लघवीला रक्तासारखा रंग असतो.

वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः । मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः ॥ १,१५९.

वसामेहीमध्ये वारंवार लघवीत मेद मिसळलेला असतो आणि ती मेदासारखी दिसते; मज्जामेहीमध्ये लघवीत मज्जा मिसळलेली असते आणि ती मज्जेसारखी दिसते.

हस्ती मत्त इवाजस्त्रं मूत्रं वेगविवर्जितम् । सलसीकं विवद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति ॥ १,१५९.

हस्तीमेहीमध्ये लघवी हत्तीच्या मत्त अवस्थेसारखी, म्हणजे जोर न येता, जाड आणि चिकट जाते. म्हणून तिला हस्तीमेही असं नाव आहे.

मधुमेही मधुसमं जायते स किल द्विधा । क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथे यदा ॥ १,१५९.

मधुमेहीमध्ये लघवी मधासारखी गोड होते. हा विकार दोन प्रकारचा असतो, तो धातूंच्या क्षयामुळे किंवा वाऱ्यामुळे मार्ग अडल्यावर होतो.

आवृतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयेत् । क्षणात्क्षीणः क्षणात्पूर्णो भजते कृच्छ्रसाघ्यताम् ॥ १,१५९.

मार्ग अडला की दोषांची लक्षणं कारण नसताना दिसतात; कधी शरीर अशक्त, कधी भरलेलं वाटतं, आणि हा विकार बरा करायला कठीण आणि वेळखाऊ असतो.

कालेनोपेक्षितः सर्वोह्यायाति मधुमेहताम् । मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति ॥ १,१५९.

काळजी घेतली नाही तर सर्व प्रमेह शेवटी मधुमेहात बदलतात; प्रमेहांमध्ये लघवी बहुतेक वेळा मधासारखी गोड असते.

सर्वे ते मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोर्यतः । अविपाकोऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः ॥ १,१५९.

शरीरात गोडपणा असल्यामुळे या सर्वांना मधुमेह असं नाव आहे; अपचन, तोंडाला चव न लागणं, उलटी, झोप न लागणं, खोकला आणि सर्दी होतात.

उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम् । बस्तिमेहनयोस्तोदोमुष्कावदरणं ज्वरः ॥ १,१५९.

कफामुळे होणाऱ्या प्रमेहांमध्ये मूत्राशय आणि लघवीच्या मार्गाला दुखणं, अंडकोष फुगणं आणि ताप येतो.

दाहस्तृष्णाम्लिका मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम् । वातजानामुदावर्तः कम्पहृद्गहलोलताः ॥ १,१५९.

पित्तामुळे होणाऱ्या प्रमेहांमध्ये जळजळ, तहान, आंबटपणा, बेशुद्धी आणि जुलाब होतो; वायूजन्य प्रमेहांमध्ये पोटात गडबड, अंग थरथरणं, छातीत दुखणं आणि बेचैनी येते.

शूलमुन्निद्राता शोषः श्वासः कासञ्च जायते । शराविका कच्छपिका ज्वालिनी विनतालजी ॥ १,१५९.

त्रिशूळ उंचावल्यावर शरीरात कोरडेपणा, दम लागणे आणि खोकला असे त्रास होतात. शराविका, कच्छपिका, ज्वालिनी आणि विनता-आलजी या आजारांचाही उदय होतो.

मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका । विद्रधिश्चेति पिडिकाः प्रमेहोपेक्षया दश ॥ १,१५९.

मसूरिक, सरषपिका, पुत्रिणी, सविदारिका आणि विद्रधी — असे दहा प्रकारचे फोड प्रमेहाकडे दुर्लक्ष केल्याने होतात.

अन्नस्य कफसंश्लेषात्प्रायस्तत्र प्रवर्तनम् । स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुपिच्छिलशीतम् ॥ १,१५९.

अन्नात कफ मिसळल्याने हे विकार बहुतेक वेळा सुरू होतात, विशेषतः गोड, आंबट, खारट, तेलकट, जड, चिकट आणि थंड पदार्थांमुळे.

नवं धान्यं सुरासूपमांसेक्षुगुडगोरसम् । एकस्थानासनवति शयनं विनिवर्तनम् ॥ १,१५९.

नवीन धान्य, मद्य, सूप, मांस, ऊस, गूळ आणि दूधाचे पदार्थ, तसेच एकाच जागी बसणे आणि सतत झोपणे — हे टाळावे.

बस्तिमाश्रित्य कुरुते प्रमेहाद्दूषितः कफः । दूषयित्वा वपुः क्लेदं स्वेदमेदोवसामिषम् ॥ १,१५९.

प्रमेहामुळे दूषित झालेला कफ मूत्राशयात जाऊन बसतो. तो शरीर, ओलावा, घाम, मेद, मज्जा आणि मांस यांना दूषित करतो.

पित्तं रक्तमतिक्षीणे कफादौ मूत्रसंश्रयम् । धातुं बस्तिमुपानीय तत्क्षयेच्चैव मारुतः ॥ १,१५९.

पित्त आणि रक्त खूप कमी झाल्यावर कफ प्रथम मूत्रात जातो. मग तो मूत्राशयातील धातू गाठतो आणि ते संपल्यावर वायू वाढतो.

साध्यासाध्यप्रतीत्याद्याः मेहास्तेनैव तद्भवाः । समे समकृता दोषे परमत्वात्तथापि च ॥ १,१५९.

प्रमेहाचे प्रकार साध्य किंवा असाध्य यावरून ठरतात. दोष सारखे असले तरी, जो दोष जास्त असतो त्यावरून फरक पडतो.

सामान्य लक्षणन्तेषां प्रभूताविलमूत्रता । दोषदूष्या विशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः ॥ १,१५९.

या सर्व प्रकारांत मूत्र जास्त आणि गढूळ असते, हे सामान्य लक्षण आहे. दोष आणि दूष्य वेगवेगळे असले तरी, त्यांच्या संयोगाने वेगवेगळे प्रकार दिसतात.

मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते । अच्छं बहुसितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम् ॥ १,१५९.

प्रमेहाचे प्रकार मूत्राच्या रंग व इतर गुणांवरून ओळखता येतात — ते स्वच्छ, फार पांढरे, थंड, वासरहित आणि पाण्यासारखे असते.

मेहत्युदकमेहेन किञ्चिदाविलपिच्छिलम् । इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः ॥ १,१५९.

उदकमेहात मूत्र पाण्यासारखे, थोडे गढूळ आणि चिकट असते. इक्षुमेहात ते अतिशय गोड, ऊसाच्या रसासारखे असते.

सान्द्री भवेत्पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति । सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधोघनम् ॥ १,१५९.

सांद्रमेहात मूत्र दाट आणि जुनाट होते. सुरामेहात ते वरून स्वच्छ आणि खाली दाट, म्हणजे सुरेसारखे दिसते.

सहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टबद्बहुलं सितम् । शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति ॥ १,१५९.

शुक्रमेहात अंगावर रोमांच येतो. मूत्र पिठासारखे दाट, पांढरे, शुक्रासारखे किंवा शुक्र मिसळलेले असते.

मूत्रयेत्सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान् । शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम् ॥ १,१५९.

सिकतामेहात मूत्रात वाळूसारखे कण असतात. शीतमेहात मूत्र खूप, गोड आणि फार थंड असते.

शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दंप्रमेहति । लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम् ॥ १,१५९.

शनैःशनैःमेहात मूत्र हळूहळू आणि मंदपणे जाते. लाळामेहात मूत्र चिकट आणि लाळेच्या तंतूंनी भरलेले असते.

गन्धवर्णरसस्पर्शेः क्षारेण क्षारतोयवत् । नीलमेहन नीलाभं कालमेही मसीनिभम् ॥ १,१५९.

क्षारमेहात मूत्राचा वास, रंग, चव आणि स्पर्श क्षारयुक्त पाण्यासारखा असतो. नीलमेहात ते निळ्या रंगाचे, काळमेहात शाईसारखे काळे असते.

सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु । अन्तोन्नता मध्यनिन्मा अक्लेदसुरुजान्विता ॥ १,१५९.

संधी, मर्म आणि मांसाच्या मार्गांमध्ये फोड येतात. त्या कडा उंच, मधोमध खोल, कोरड्या आणि वेदनारहित असतात.

शरावमानसंस्थाना पिडिका स्याच्छराविका । सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः ॥ १,१५९.

शराविका नावाची फोड शराव्यासारखी सपाट असते. कच्छपिका नेहमी जळजळ करणारी आणि कासवाच्या आकाराची असते, असे जाणकार सांगतात.

महती पिडिका नीला विनता नाम सा स्मृता । दहति त्वचमुत्थाने ज्वालिनी कष्टदायिनी ॥ १,१५९.

मोठी, निळ्या रंगाची फोड 'विनता' म्हणून ओळखली जाते. ज्वालिनी त्वचेवर येते, ती जळजळ करते आणि तीव्र वेदना देते.