गरुडपुराणम्

मूत्रोत्सर्गं सविच्छिन्नं तच्छ्रेयो गुरुशेफसोः । अन्तर्वस्ति मुखे तृष्णा स्थिराल्पं सहसा भवेत् ॥ १,१५८.

लघवीचा प्रवाह तुटक तुटक होतो; ज्यांचे शिश्न मोठे आहे त्यांना हे थोडे बरे असते; आतील मूत्राशयाच्या तोंडाशी तहान लागते, आणि प्रवाह कमी पण एकसारखा आणि अचानक होतो.

अश्मरीतुल्यरुग्ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते । मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धृतम् ॥ १,१५८.

खड्यासारखी वेदनादायक गाठ याला मूत्रगाठ म्हणतात; ज्याने लघवी केली किंवा स्त्रीसंग केला, त्याचे वीर्य वाऱ्यामुळे वर खेचले जाते.

स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक्पश्चाद्वा प्रवर्तते । भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते ॥ १,१५८.

लघवी केल्यावर वीर्य जागेतून हलले की ते कधी आधी तर कधी नंतर बाहेर पडते; अशा लघवीतील वीर्य राखेच्या पाण्यासारखे दिसते.

रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावर्तं शकृद्यदा । मूत्रस्रोतोऽनुपर्येति संसृष्टं शकृता तदा ॥ १,१५८.

जेव्हा वाऱ्यामुळे कोरड्या आणि अशक्त लोकांमध्ये पोटातील मळ उलट फिरतो आणि लघवीचा मार्ग अडतो, तेव्हा मळ मिसळून जातो.

मूत्रबिन्दुं तुल्यगन्धं स्याद्विघातं तमादिशेत् । पित्तव्यायामतीक्ष्णाम्लभोजनाध्मानकादिभिः ॥ १,१५८.

लघवीच्या थेंबाला मळासारखा वास येतो, हे अडथळ्याचं लक्षण समजावं. हे पित्त, जास्त मेहनत, तिखट-आंबट खाणं, पोट फुगणं यामुळे होतं.

प्रवृद्धवायुना मूत्रे वस्तिस्थे चैव दाहकृत् । मूत्रं वर्तयते पूर्वं सरक्तं रक्तमेव वा ॥ १,१५८.

वारा वाढला की, मूत्राशयात जळजळ होते आणि लघवीला आग होते. सुरुवातीला लघवी रक्ताळलेली किंवा पूर्णपणे रक्तासारखी दिसते.

उष्णं पुनः पुनः कृच्छ्रादुष्णवातं वदन्ति तम् । रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ ॥ १,१५८.

पुन्हा पुन्हा लघवी गरम आणि कठीण जाते; याला उष्णवात म्हणतात. हे कोरड्या, थकलेल्या शरीरात मूत्राशयात पित्त आणि वारा एकत्र आल्यावर होतं.

मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम् । पित्तं कफो द्वादपि वा संहन्येतेनिलेनचेत् ॥ १,१५८.

यामुळे लघवी कमी होते आणि तीव्र जळजळ होते, यालाच ते नाव आहे. पित्त, कफ किंवा दोन्ही असले तरी, वाऱ्यामुळे ते वाढतात.

कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं रक्तं श्वेतं घनं सृजेत् । सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेच्च तत् ॥ १,१५८.

मग लघवी पिवळी, लाल, पांढरी किंवा घट्ट जाते आणि नेहमी जळजळ होते. तिचा रंग रोचना, शंख किंवा चूर्णासारखा दिसतो.

शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्तितम् । इति विस्तारतः प्रोक्ता रोगा मूत्रप्रवर्तिताः ॥ १,१५८.

लघवी कोरडी किंवा सर्व रंगांची असली तर तिला मूत्रसाद म्हणतात. अशा प्रकारे लघवीमुळे होणारे रोग विस्ताराने सांगितले.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५९ धन्वन्वरिरुवाच । प्रमेहाणां निदानन्ते वक्ष्येऽहं शृणु सुश्रुत ! । प्रमेहा विंशतिस्तत्र श्लेष्मणो दश पित्ततः ॥ १,१५९.

धन्वंतरि म्हणाले: आता मी प्रमेहाचं कारण सांगतो, ऐक सुश्रुत! प्रमेहाचे वीस प्रकार आहेत: त्यात दहा कफामुळे आणि काही पित्तामुळे होतात.

षट्चत्वारोऽनिलात्तेच मेदोमत्रकफावहाः । हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं शकृत् ॥ १,१५९.

चार आणि सहा प्रकार वाऱ्यामुळे होतात, आणि काही मेद, मज्जा आणि कफामुळे होतात. हरिद्रमेहीमध्ये लघवी तिखट, हळदीसारखी दिसते आणि मळही तसाच असतो.

विस्त्रं माञ्जिष्ठमेहेच मञ्जिष्ठा सलिलोपमम् । विस्त्रमुष्णं सलवणं रक्ताभ रक्तमेहतः ॥ १,१५९.

मांजिष्ठामेहीमध्ये लघवी पाण्यासारखी असते; विष्टरम्हणजे ती गरम, खारट आणि रक्तासारखी दिसते. रक्तमेहीमध्ये लघवीला रक्तासारखा रंग असतो.

वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः । मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः ॥ १,१५९.

वसामेहीमध्ये वारंवार लघवीत मेद मिसळलेला असतो आणि ती मेदासारखी दिसते; मज्जामेहीमध्ये लघवीत मज्जा मिसळलेली असते आणि ती मज्जेसारखी दिसते.

हस्ती मत्त इवाजस्त्रं मूत्रं वेगविवर्जितम् । सलसीकं विवद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति ॥ १,१५९.

हस्तीमेहीमध्ये लघवी हत्तीच्या मत्त अवस्थेसारखी, म्हणजे जोर न येता, जाड आणि चिकट जाते. म्हणून तिला हस्तीमेही असं नाव आहे.

मधुमेही मधुसमं जायते स किल द्विधा । क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथे यदा ॥ १,१५९.

मधुमेहीमध्ये लघवी मधासारखी गोड होते. हा विकार दोन प्रकारचा असतो, तो धातूंच्या क्षयामुळे किंवा वाऱ्यामुळे मार्ग अडल्यावर होतो.

आवृतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयेत् । क्षणात्क्षीणः क्षणात्पूर्णो भजते कृच्छ्रसाघ्यताम् ॥ १,१५९.

मार्ग अडला की दोषांची लक्षणं कारण नसताना दिसतात; कधी शरीर अशक्त, कधी भरलेलं वाटतं, आणि हा विकार बरा करायला कठीण आणि वेळखाऊ असतो.

कालेनोपेक्षितः सर्वोह्यायाति मधुमेहताम् । मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति ॥ १,१५९.

काळजी घेतली नाही तर सर्व प्रमेह शेवटी मधुमेहात बदलतात; प्रमेहांमध्ये लघवी बहुतेक वेळा मधासारखी गोड असते.

सर्वे ते मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोर्यतः । अविपाकोऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः ॥ १,१५९.

शरीरात गोडपणा असल्यामुळे या सर्वांना मधुमेह असं नाव आहे; अपचन, तोंडाला चव न लागणं, उलटी, झोप न लागणं, खोकला आणि सर्दी होतात.

उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम् । बस्तिमेहनयोस्तोदोमुष्कावदरणं ज्वरः ॥ १,१५९.

कफामुळे होणाऱ्या प्रमेहांमध्ये मूत्राशय आणि लघवीच्या मार्गाला दुखणं, अंडकोष फुगणं आणि ताप येतो.

दाहस्तृष्णाम्लिका मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम् । वातजानामुदावर्तः कम्पहृद्गहलोलताः ॥ १,१५९.

पित्तामुळे होणाऱ्या प्रमेहांमध्ये जळजळ, तहान, आंबटपणा, बेशुद्धी आणि जुलाब होतो; वायूजन्य प्रमेहांमध्ये पोटात गडबड, अंग थरथरणं, छातीत दुखणं आणि बेचैनी येते.

शूलमुन्निद्राता शोषः श्वासः कासञ्च जायते । शराविका कच्छपिका ज्वालिनी विनतालजी ॥ १,१५९.

त्रिशूळ उंचावल्यावर शरीरात कोरडेपणा, दम लागणे आणि खोकला असे त्रास होतात. शराविका, कच्छपिका, ज्वालिनी आणि विनता-आलजी या आजारांचाही उदय होतो.

मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका । विद्रधिश्चेति पिडिकाः प्रमेहोपेक्षया दश ॥ १,१५९.

मसूरिक, सरषपिका, पुत्रिणी, सविदारिका आणि विद्रधी — असे दहा प्रकारचे फोड प्रमेहाकडे दुर्लक्ष केल्याने होतात.

अन्नस्य कफसंश्लेषात्प्रायस्तत्र प्रवर्तनम् । स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुपिच्छिलशीतम् ॥ १,१५९.

अन्नात कफ मिसळल्याने हे विकार बहुतेक वेळा सुरू होतात, विशेषतः गोड, आंबट, खारट, तेलकट, जड, चिकट आणि थंड पदार्थांमुळे.

नवं धान्यं सुरासूपमांसेक्षुगुडगोरसम् । एकस्थानासनवति शयनं विनिवर्तनम् ॥ १,१५९.

नवीन धान्य, मद्य, सूप, मांस, ऊस, गूळ आणि दूधाचे पदार्थ, तसेच एकाच जागी बसणे आणि सतत झोपणे — हे टाळावे.

बस्तिमाश्रित्य कुरुते प्रमेहाद्दूषितः कफः । दूषयित्वा वपुः क्लेदं स्वेदमेदोवसामिषम् ॥ १,१५९.

प्रमेहामुळे दूषित झालेला कफ मूत्राशयात जाऊन बसतो. तो शरीर, ओलावा, घाम, मेद, मज्जा आणि मांस यांना दूषित करतो.

पित्तं रक्तमतिक्षीणे कफादौ मूत्रसंश्रयम् । धातुं बस्तिमुपानीय तत्क्षयेच्चैव मारुतः ॥ १,१५९.

पित्त आणि रक्त खूप कमी झाल्यावर कफ प्रथम मूत्रात जातो. मग तो मूत्राशयातील धातू गाठतो आणि ते संपल्यावर वायू वाढतो.

साध्यासाध्यप्रतीत्याद्याः मेहास्तेनैव तद्भवाः । समे समकृता दोषे परमत्वात्तथापि च ॥ १,१५९.

प्रमेहाचे प्रकार साध्य किंवा असाध्य यावरून ठरतात. दोष सारखे असले तरी, जो दोष जास्त असतो त्यावरून फरक पडतो.

सामान्य लक्षणन्तेषां प्रभूताविलमूत्रता । दोषदूष्या विशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः ॥ १,१५९.

या सर्व प्रकारांत मूत्र जास्त आणि गढूळ असते, हे सामान्य लक्षण आहे. दोष आणि दूष्य वेगवेगळे असले तरी, त्यांच्या संयोगाने वेगवेगळे प्रकार दिसतात.