गरुडपुराणम्

मूत्रसङ्गं रुजं कण्डूं कदाचिच्च सुवामतः । प्रच्छाद्य बस्तिमुद्धृत्य गर्मान्तं स्थूलविप्लुताम् ॥ १,१५८.

लघवी धरली जाते, दुखणे, खाज, आणि कधी कधी सूज येते; मूत्राशय झाकून तो खडा मोठा होऊन गुदाच्या जवळ जाऊन थांबतो.

करोति तत्र रुग्दाहं स्पन्दनोद्वेष्टनानि च । बिन्दुशश्च प्रवर्तेत मूत्रं बस्तौ तु पीडिते ॥ १,१५८.

त्या ठिकाणी दुखणे, जळजळ, धडधड आणि वळवळ होते; मूत्राशय दाबल्यावर लघवी थेंबथेंबानेच बाहेर पडते.

धारावरोधश्चाप्येष वातबस्तिरिति स्मृतः । दुस्तरो दुस्तरतरो द्वितीयः प्रबलोऽनिलः ॥ १,१५८.

लघवीच्या प्रवाहाला अडथळा येणे याला 'मूत्राशयातील वारा' असे म्हणतात; हे दूर करणे कठीण असते, आणि दुसरा, अधिक तीव्र वारा तर अजूनच कठीण असतो.

शकृप्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः । अष्ठीलाभं घनं ग्रन्थिं करोत्यच (ब) लमुन्नतम् ॥ १,१५८.

मलमार्ग आणि मूत्राशय यांच्या मध्ये वारा अडकला की, तो एक कठीण, गाठीसारखा आणि उंचवटा निर्माण करतो.

वाताष्ठीलेति सात्मानं विष्णूत्रानिल (ति) सर्गकृत् । विगुणः कुण्डलीभूतो बस्तौ तीव्रव्यथोनिलः ॥ १,१५८.

याला 'वात-अष्टिला' असे म्हणतात; हे विष्णूच्या नाडीतून निर्माण होते; हा वारा दोषयुक्त, वेटोळ्यासारखा आणि तीव्र असल्यामुळे मूत्राशयात फार वेदना होते.

आबध्य मूत्रं भ्रमति संस्तम्भोद्वेष्टगौरवम् । मूत्रमल्पाल्पमथवा विमुञ्चति सकृत्सकृत् ॥ १,१५८.

तो वारा लघवी रोखून ठेवतो, इथे-तिथे फिरतो, कडकपणा, वळवळ आणि जडपणा आणतो; लघवी थोडी थोडी किंवा क्वचितच बाहेर पडते.

वातकुण्डलिकेत्येव मूत्रं तु विधृतेऽचिरम् । न निरेति निरुद्धं वा मूत्रातीतं तदल्परुक् ॥ १,१५८.

याला 'वात-कुंडली' म्हणतात; लघवी थोडा वेळ धरून ठेवली की ती बाहेर पडत नाही किंवा अडते, आणि लघवी झाल्यावर थोडेच दुखते.

विधारणात्प्रतिहतं वातादावर्तितं यदा । नाभेरधस्तादुदरं मूत्रमापूरयेत्तदा ॥ १,१५८.

लघवी धरून ठेवली की वारा अडतो आणि गोल गोल फिरतो, तेव्हा नाभीखालील पोट लघवीने भरते.

कुर्यात्तीव्ररुगाध्मानमशक्तिं मलसंग्रहम् । तन्मूत्रं जाठरच्छिद्रवैगुण्येनानिलेन वा ॥ १,१५८.

यामुळे तीव्र वेदना, फुगणे, अशक्तपणा आणि मल साठतो; हे लघवी पोटाच्या छिद्रात दोष किंवा वाऱ्यामुळे होते.

आक्षिप्तमल्पमूत्रस्य वस्तौ नाभौ च वा मले । स्थित्वा प्लवेच्छनैः पश्चात्सरुजं वाथवारुजम् ॥ १,१५८.

मूत्राशयात किंवा नाभीवर थोडी लघवी जबरदस्तीने धरली की ती तिथेच राहते, बाहेर पडायची इच्छा होते, आणि नंतर कधी वेदनेने तर कधी वेदना न होता बाहेर पडते.

मूत्रोत्सर्गं सविच्छिन्नं तच्छ्रेयो गुरुशेफसोः । अन्तर्वस्ति मुखे तृष्णा स्थिराल्पं सहसा भवेत् ॥ १,१५८.

लघवीचा प्रवाह तुटक तुटक होतो; ज्यांचे शिश्न मोठे आहे त्यांना हे थोडे बरे असते; आतील मूत्राशयाच्या तोंडाशी तहान लागते, आणि प्रवाह कमी पण एकसारखा आणि अचानक होतो.

अश्मरीतुल्यरुग्ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते । मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धृतम् ॥ १,१५८.

खड्यासारखी वेदनादायक गाठ याला मूत्रगाठ म्हणतात; ज्याने लघवी केली किंवा स्त्रीसंग केला, त्याचे वीर्य वाऱ्यामुळे वर खेचले जाते.

स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक्पश्चाद्वा प्रवर्तते । भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते ॥ १,१५८.

लघवी केल्यावर वीर्य जागेतून हलले की ते कधी आधी तर कधी नंतर बाहेर पडते; अशा लघवीतील वीर्य राखेच्या पाण्यासारखे दिसते.

रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावर्तं शकृद्यदा । मूत्रस्रोतोऽनुपर्येति संसृष्टं शकृता तदा ॥ १,१५८.

जेव्हा वाऱ्यामुळे कोरड्या आणि अशक्त लोकांमध्ये पोटातील मळ उलट फिरतो आणि लघवीचा मार्ग अडतो, तेव्हा मळ मिसळून जातो.

मूत्रबिन्दुं तुल्यगन्धं स्याद्विघातं तमादिशेत् । पित्तव्यायामतीक्ष्णाम्लभोजनाध्मानकादिभिः ॥ १,१५८.

लघवीच्या थेंबाला मळासारखा वास येतो, हे अडथळ्याचं लक्षण समजावं. हे पित्त, जास्त मेहनत, तिखट-आंबट खाणं, पोट फुगणं यामुळे होतं.

प्रवृद्धवायुना मूत्रे वस्तिस्थे चैव दाहकृत् । मूत्रं वर्तयते पूर्वं सरक्तं रक्तमेव वा ॥ १,१५८.

वारा वाढला की, मूत्राशयात जळजळ होते आणि लघवीला आग होते. सुरुवातीला लघवी रक्ताळलेली किंवा पूर्णपणे रक्तासारखी दिसते.

उष्णं पुनः पुनः कृच्छ्रादुष्णवातं वदन्ति तम् । रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ ॥ १,१५८.

पुन्हा पुन्हा लघवी गरम आणि कठीण जाते; याला उष्णवात म्हणतात. हे कोरड्या, थकलेल्या शरीरात मूत्राशयात पित्त आणि वारा एकत्र आल्यावर होतं.

मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम् । पित्तं कफो द्वादपि वा संहन्येतेनिलेनचेत् ॥ १,१५८.

यामुळे लघवी कमी होते आणि तीव्र जळजळ होते, यालाच ते नाव आहे. पित्त, कफ किंवा दोन्ही असले तरी, वाऱ्यामुळे ते वाढतात.

कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं रक्तं श्वेतं घनं सृजेत् । सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेच्च तत् ॥ १,१५८.

मग लघवी पिवळी, लाल, पांढरी किंवा घट्ट जाते आणि नेहमी जळजळ होते. तिचा रंग रोचना, शंख किंवा चूर्णासारखा दिसतो.

शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्तितम् । इति विस्तारतः प्रोक्ता रोगा मूत्रप्रवर्तिताः ॥ १,१५८.

लघवी कोरडी किंवा सर्व रंगांची असली तर तिला मूत्रसाद म्हणतात. अशा प्रकारे लघवीमुळे होणारे रोग विस्ताराने सांगितले.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५९ धन्वन्वरिरुवाच । प्रमेहाणां निदानन्ते वक्ष्येऽहं शृणु सुश्रुत ! । प्रमेहा विंशतिस्तत्र श्लेष्मणो दश पित्ततः ॥ १,१५९.

धन्वंतरि म्हणाले: आता मी प्रमेहाचं कारण सांगतो, ऐक सुश्रुत! प्रमेहाचे वीस प्रकार आहेत: त्यात दहा कफामुळे आणि काही पित्तामुळे होतात.

षट्चत्वारोऽनिलात्तेच मेदोमत्रकफावहाः । हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं शकृत् ॥ १,१५९.

चार आणि सहा प्रकार वाऱ्यामुळे होतात, आणि काही मेद, मज्जा आणि कफामुळे होतात. हरिद्रमेहीमध्ये लघवी तिखट, हळदीसारखी दिसते आणि मळही तसाच असतो.

विस्त्रं माञ्जिष्ठमेहेच मञ्जिष्ठा सलिलोपमम् । विस्त्रमुष्णं सलवणं रक्ताभ रक्तमेहतः ॥ १,१५९.

मांजिष्ठामेहीमध्ये लघवी पाण्यासारखी असते; विष्टरम्हणजे ती गरम, खारट आणि रक्तासारखी दिसते. रक्तमेहीमध्ये लघवीला रक्तासारखा रंग असतो.

वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः । मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः ॥ १,१५९.

वसामेहीमध्ये वारंवार लघवीत मेद मिसळलेला असतो आणि ती मेदासारखी दिसते; मज्जामेहीमध्ये लघवीत मज्जा मिसळलेली असते आणि ती मज्जेसारखी दिसते.

हस्ती मत्त इवाजस्त्रं मूत्रं वेगविवर्जितम् । सलसीकं विवद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति ॥ १,१५९.

हस्तीमेहीमध्ये लघवी हत्तीच्या मत्त अवस्थेसारखी, म्हणजे जोर न येता, जाड आणि चिकट जाते. म्हणून तिला हस्तीमेही असं नाव आहे.

मधुमेही मधुसमं जायते स किल द्विधा । क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथे यदा ॥ १,१५९.

मधुमेहीमध्ये लघवी मधासारखी गोड होते. हा विकार दोन प्रकारचा असतो, तो धातूंच्या क्षयामुळे किंवा वाऱ्यामुळे मार्ग अडल्यावर होतो.

आवृतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयेत् । क्षणात्क्षीणः क्षणात्पूर्णो भजते कृच्छ्रसाघ्यताम् ॥ १,१५९.

मार्ग अडला की दोषांची लक्षणं कारण नसताना दिसतात; कधी शरीर अशक्त, कधी भरलेलं वाटतं, आणि हा विकार बरा करायला कठीण आणि वेळखाऊ असतो.

कालेनोपेक्षितः सर्वोह्यायाति मधुमेहताम् । मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति ॥ १,१५९.

काळजी घेतली नाही तर सर्व प्रमेह शेवटी मधुमेहात बदलतात; प्रमेहांमध्ये लघवी बहुतेक वेळा मधासारखी गोड असते.

सर्वे ते मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोर्यतः । अविपाकोऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः ॥ १,१५९.

शरीरात गोडपणा असल्यामुळे या सर्वांना मधुमेह असं नाव आहे; अपचन, तोंडाला चव न लागणं, उलटी, झोप न लागणं, खोकला आणि सर्दी होतात.