गरुडपुराणम्

तत्संक्षोभाद्भवेत्सासृङ्मांसमध्वनि रुग्भवेत् । तत्र बाताभिसृत्यार्तोदन्तान् खादति वेपते ॥ १,१५८.

मूत्रमार्गात हालचालीमुळे रक्त आणि मांसासह वेदना होतात; वाताचा त्रास झाल्यावर रोगी दात घट्ट चावत आणि थरथरतो.

गृह्णाति मेहनं नाभिं पीडयत्यतिलक्षणम् । सानिलं मुञ्चति शकृन्मुहुर्मेहति बिन्दुशः ॥ १,१५८.

तो लिंग आणि नाभी धरतो, फार त्रास सहन करतो; वायू असल्यामुळे तो वारंवार शौच करतो आणि मूत्र थेंबाथेंबाने सोडतो.

श्यामरूक्षाश्मरी चास्य स्याच्चिता कण्टकैरिव । पित्तेन दह्यते बस्तिः पच्यमान इवोष्णवान् ॥ १,१५८.

त्याचा खडा काळपट, खरबरीत आणि कधी काट्यांसारखा टोकदार असतो; पित्तामुळे मूत्राशय जळतं, जणू काही उष्णतेने शिजत आहे.

भल्लातकास्थिसंस्थाना रक्ता पीता सिताश्मरा । बस्तिर्निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः ॥ १,१५८.

खडा भल्लातकाच्या बीसारखा, लाल, पिवळा किंवा पांढरा असतो; कफामुळे मूत्राशय दाबला गेल्यास थंड आणि जड वाटतो.

अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधुवर्णाथ वा सिता । एता भवन्ति बालनां तेषामेव च भूयसाम् ॥ १,१५८.

मोठा, गुळगुळीत, मधासारखा पिवळा किंवा पांढरा खडा लहान मुलांमध्ये होतो आणि त्यांच्यात तो अधिक प्रमाणात आढळतो.

आशयोपचयाल्पत्वाद्गहणाहरणे सुखी । सुक्राश्मरी तु महती जायते शुक्रधारणात् ॥ १,१५८.

वाहिनी लहान असल्यामुळे आणि सहजपणे धरता व सोडता येत असल्यामुळे माणूस आरामात असतो; पण वीर्य धरून ठेवले तर मोठा वीर्याचा खडा तयार होतो.

स्थानच्युतमभुक्तं वा अण्डयोरन्तरेऽनिलः । शोषयत्युपसंगृह्य शुक्रं तच्छुक्रमश्मरी ॥ १,१५८.

वीर्य आपल्या जागेतून हलले किंवा बाहेर टाकले नाही, तर वाऱ्यामुळे अंडयांच्या मध्ये जाऊन ते वीर्य सुकते आणि तेच सुकलेले वीर्य खडा बनते.

बस्तिरुक्कृच्छ्रमूत्रत्वं शुक्ला श्वयथुकारिणी । तस्यामुत्पन्नमात्रायां शुष्कमेत्य विलीयते ॥ १,१५८.

यामुळे मूत्राशयात दुखणे, लघवीला त्रास, आणि सूज येते; हे निर्माण होताच ते लगेच सुकून विरघळते.

पीडिते ज्वरकासेऽस्मिन्नश्मर्येव च शर्करा । असौ वा वायुना भिन्ना सा त्वस्मिन्नमुलोमगे ॥ १,१५८.

दडपल्यावर ताप आणि खोकला येतो, आणि या वेळी खडा म्हणजेच रेतीसारखा होतो; किंवा वाऱ्यामुळे फुटून उलट दिशेने जातो.

निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे विपच्यते । मूत्रसंधारणं कुर्यात्क्रुद्धो बस्तेर्मुखे मरुत् ॥ १,१५८.

तो खडा लघवीसोबत बाहेर पडतो, किंवा उलट दिशेने जाऊन विरघळतो; मूत्राशयाच्या तोंडाशी वारा चिडला की लघवी धरून ठेवली जाते.

मूत्रसङ्गं रुजं कण्डूं कदाचिच्च सुवामतः । प्रच्छाद्य बस्तिमुद्धृत्य गर्मान्तं स्थूलविप्लुताम् ॥ १,१५८.

लघवी धरली जाते, दुखणे, खाज, आणि कधी कधी सूज येते; मूत्राशय झाकून तो खडा मोठा होऊन गुदाच्या जवळ जाऊन थांबतो.

करोति तत्र रुग्दाहं स्पन्दनोद्वेष्टनानि च । बिन्दुशश्च प्रवर्तेत मूत्रं बस्तौ तु पीडिते ॥ १,१५८.

त्या ठिकाणी दुखणे, जळजळ, धडधड आणि वळवळ होते; मूत्राशय दाबल्यावर लघवी थेंबथेंबानेच बाहेर पडते.

धारावरोधश्चाप्येष वातबस्तिरिति स्मृतः । दुस्तरो दुस्तरतरो द्वितीयः प्रबलोऽनिलः ॥ १,१५८.

लघवीच्या प्रवाहाला अडथळा येणे याला 'मूत्राशयातील वारा' असे म्हणतात; हे दूर करणे कठीण असते, आणि दुसरा, अधिक तीव्र वारा तर अजूनच कठीण असतो.

शकृप्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः । अष्ठीलाभं घनं ग्रन्थिं करोत्यच (ब) लमुन्नतम् ॥ १,१५८.

मलमार्ग आणि मूत्राशय यांच्या मध्ये वारा अडकला की, तो एक कठीण, गाठीसारखा आणि उंचवटा निर्माण करतो.

वाताष्ठीलेति सात्मानं विष्णूत्रानिल (ति) सर्गकृत् । विगुणः कुण्डलीभूतो बस्तौ तीव्रव्यथोनिलः ॥ १,१५८.

याला 'वात-अष्टिला' असे म्हणतात; हे विष्णूच्या नाडीतून निर्माण होते; हा वारा दोषयुक्त, वेटोळ्यासारखा आणि तीव्र असल्यामुळे मूत्राशयात फार वेदना होते.

आबध्य मूत्रं भ्रमति संस्तम्भोद्वेष्टगौरवम् । मूत्रमल्पाल्पमथवा विमुञ्चति सकृत्सकृत् ॥ १,१५८.

तो वारा लघवी रोखून ठेवतो, इथे-तिथे फिरतो, कडकपणा, वळवळ आणि जडपणा आणतो; लघवी थोडी थोडी किंवा क्वचितच बाहेर पडते.

वातकुण्डलिकेत्येव मूत्रं तु विधृतेऽचिरम् । न निरेति निरुद्धं वा मूत्रातीतं तदल्परुक् ॥ १,१५८.

याला 'वात-कुंडली' म्हणतात; लघवी थोडा वेळ धरून ठेवली की ती बाहेर पडत नाही किंवा अडते, आणि लघवी झाल्यावर थोडेच दुखते.

विधारणात्प्रतिहतं वातादावर्तितं यदा । नाभेरधस्तादुदरं मूत्रमापूरयेत्तदा ॥ १,१५८.

लघवी धरून ठेवली की वारा अडतो आणि गोल गोल फिरतो, तेव्हा नाभीखालील पोट लघवीने भरते.

कुर्यात्तीव्ररुगाध्मानमशक्तिं मलसंग्रहम् । तन्मूत्रं जाठरच्छिद्रवैगुण्येनानिलेन वा ॥ १,१५८.

यामुळे तीव्र वेदना, फुगणे, अशक्तपणा आणि मल साठतो; हे लघवी पोटाच्या छिद्रात दोष किंवा वाऱ्यामुळे होते.

आक्षिप्तमल्पमूत्रस्य वस्तौ नाभौ च वा मले । स्थित्वा प्लवेच्छनैः पश्चात्सरुजं वाथवारुजम् ॥ १,१५८.

मूत्राशयात किंवा नाभीवर थोडी लघवी जबरदस्तीने धरली की ती तिथेच राहते, बाहेर पडायची इच्छा होते, आणि नंतर कधी वेदनेने तर कधी वेदना न होता बाहेर पडते.

मूत्रोत्सर्गं सविच्छिन्नं तच्छ्रेयो गुरुशेफसोः । अन्तर्वस्ति मुखे तृष्णा स्थिराल्पं सहसा भवेत् ॥ १,१५८.

लघवीचा प्रवाह तुटक तुटक होतो; ज्यांचे शिश्न मोठे आहे त्यांना हे थोडे बरे असते; आतील मूत्राशयाच्या तोंडाशी तहान लागते, आणि प्रवाह कमी पण एकसारखा आणि अचानक होतो.

अश्मरीतुल्यरुग्ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते । मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धृतम् ॥ १,१५८.

खड्यासारखी वेदनादायक गाठ याला मूत्रगाठ म्हणतात; ज्याने लघवी केली किंवा स्त्रीसंग केला, त्याचे वीर्य वाऱ्यामुळे वर खेचले जाते.

स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक्पश्चाद्वा प्रवर्तते । भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते ॥ १,१५८.

लघवी केल्यावर वीर्य जागेतून हलले की ते कधी आधी तर कधी नंतर बाहेर पडते; अशा लघवीतील वीर्य राखेच्या पाण्यासारखे दिसते.

रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावर्तं शकृद्यदा । मूत्रस्रोतोऽनुपर्येति संसृष्टं शकृता तदा ॥ १,१५८.

जेव्हा वाऱ्यामुळे कोरड्या आणि अशक्त लोकांमध्ये पोटातील मळ उलट फिरतो आणि लघवीचा मार्ग अडतो, तेव्हा मळ मिसळून जातो.

मूत्रबिन्दुं तुल्यगन्धं स्याद्विघातं तमादिशेत् । पित्तव्यायामतीक्ष्णाम्लभोजनाध्मानकादिभिः ॥ १,१५८.

लघवीच्या थेंबाला मळासारखा वास येतो, हे अडथळ्याचं लक्षण समजावं. हे पित्त, जास्त मेहनत, तिखट-आंबट खाणं, पोट फुगणं यामुळे होतं.

प्रवृद्धवायुना मूत्रे वस्तिस्थे चैव दाहकृत् । मूत्रं वर्तयते पूर्वं सरक्तं रक्तमेव वा ॥ १,१५८.

वारा वाढला की, मूत्राशयात जळजळ होते आणि लघवीला आग होते. सुरुवातीला लघवी रक्ताळलेली किंवा पूर्णपणे रक्तासारखी दिसते.

उष्णं पुनः पुनः कृच्छ्रादुष्णवातं वदन्ति तम् । रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ ॥ १,१५८.

पुन्हा पुन्हा लघवी गरम आणि कठीण जाते; याला उष्णवात म्हणतात. हे कोरड्या, थकलेल्या शरीरात मूत्राशयात पित्त आणि वारा एकत्र आल्यावर होतं.

मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम् । पित्तं कफो द्वादपि वा संहन्येतेनिलेनचेत् ॥ १,१५८.

यामुळे लघवी कमी होते आणि तीव्र जळजळ होते, यालाच ते नाव आहे. पित्त, कफ किंवा दोन्ही असले तरी, वाऱ्यामुळे ते वाढतात.

कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं रक्तं श्वेतं घनं सृजेत् । सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेच्च तत् ॥ १,१५८.

मग लघवी पिवळी, लाल, पांढरी किंवा घट्ट जाते आणि नेहमी जळजळ होते. तिचा रंग रोचना, शंख किंवा चूर्णासारखा दिसतो.