गरुडपुराणम्

श्रीगरुडमहापुराणम् १५८ धन्वन्तरिरुवाच । अथातो मूत्रघातस्य निदानं शृणु सुश्रुत । बस्तिबस्तिशिरोमेढ्रकटीवृषणपायु च ॥ १,१५८.

धन्वंतरी म्हणाले — आता मूत्र बंद होण्याची कारणं सांगतो, सुष्रुत ऐक. मूत्राशय, त्याचा कंठ, लिंग, कंबरेचा भाग, वृषणं आणि गुदद्वार —

एकसंवहनाः प्रोक्ता गुदास्थिविवराश्रयाः । अधोमुखोऽपि बस्तिर्हि मूत्रवाहिशिरामुखैः ॥ १,१५८.

हे सर्व एकाच मार्गाने जोडलेले असून, गुदद्वार आणि हाडांच्या पोकळीमध्ये असतात. मूत्राशयही खाली वळलेलं असतं आणि त्यात मूत्र वाहणाऱ्या नसांचे तोंड असतात.

पार्श्वेभ्यः पूर्यते श्लक्ष्णै (सूक्ष्मैः) स्यन्दमानैरनारतम् । तैस्तैरेव प्रविश्यैवन्दोषान्कुवन्ति विंशतिम् ॥ १,१५८.

दोन्ही बाजूंनी बारीक प्रवाहांनी मूत्राशय नेहमी भरतं. हेच प्रवाह आत जाऊन वीस प्रकारचे विकार निर्माण करतात.

मूत्राघातः प्रमेहश्च कृच्छ्रान्मर्म समाश्रयेत् । बस्तिवङ्क्षणमेढ्रार्तियुक्तोल्पाल्पं मुहुर्मुहुः ॥ १,१५८.

मूत्र बंद होणं आणि मधुमेह हे दोन्ही गंभीर विकार आहेत, जे शरीरातील नाजूक ठिकाणी त्रास देतात. त्यामुळे मूत्राशय, वांङ्क्षषण आणि लिंग यांना हलका पण वारंवार दुखतो.

मूत्राण्यावातजे कृच्छ्रपीत्ते पीतं सदाहरुक् । रक्तं वा कफजो बस्तिमेढ्रगौरवशोथवान् ॥ १,१५८.

वातामुळे मूत्र कमी होतं; पित्तामुळे ते पिवळं आणि नेहमी जळजळणारे असतं; कफामुळे मूत्र रक्ताळलेलं, मूत्राशय व लिंग जड व सूजलेलं असतं.

सपिच्छं सनिरुद्धं च सर्वैः सर्वात्मकं मलैः । यदा वायुर्मुखं बस्तेर्व्यावर्त्य पारिशोषयन् ॥ १,१५८.

मूत्र चिकट, अडथळा आलेलं आणि सर्व मलांनी दूषित असतं; जेव्हा वात मूत्राशयाचं तोंड बंद करतो आणि आत कोरडं करतो —

मूत्रं सपित्तं सकफं सशुक्रं वा तदा क्रमात् । संजायतेऽश्मरी घोरा पित्तं गोरिव रोचना ॥ १,१५८.

तेव्हा मूत्र पित्त, कफ किंवा शुक्र यांच्याशी मिसळून हळूहळू भयंकर खडा बनतो, जो गायीच्या पित्तासारखा पिवळा असतो.

श्लेष्माश्रया च सर्वा स्यादथास्याः पूर्वलक्षणम् । बस्त्याध्मानं तदासन्नदेशोहि परितोऽतिरुक् ॥ १,१५८.

हे सर्व विकार कफामुळेच होतात; त्याची सुरुवातीची खूण म्हणजे मूत्राशय फुगणं आणि त्या भागात तीव्र वेदना होणं.

बस्तौ च मूत्रसङ्गित्वं मूत्रकृच्छ्रं ज्वरोऽरुचिः । सामान्यलिङ्गं रुङ्नाभिसीवनीबस्तिमूर्धसु ॥ १,१५८.

मूत्राशयात मूत्र साचतं, मूत्र करताना त्रास होतो, ताप येतो आणि भूक लागत नाही; नाभी, गुदप्रदेश, मूत्राशय आणि डोक्यात वेदना हे सर्वसाधारण लक्षणं आहेत.

विस्तीर्णवा सं मूत्रं स्यात्तथा मार्गनिरोधने । बद्धं बद्ध्वा सुखं मेहेदच्छं गोमेदकोपमम् ॥ १,१५८.

मार्ग मोकळा असेल तर मूत्र भरपूर होतं; मार्ग अडला तर ते कष्टाने, पण स्वच्छ आणि गोमेदासारखं दिसतं.

तत्संक्षोभाद्भवेत्सासृङ्मांसमध्वनि रुग्भवेत् । तत्र बाताभिसृत्यार्तोदन्तान् खादति वेपते ॥ १,१५८.

मूत्रमार्गात हालचालीमुळे रक्त आणि मांसासह वेदना होतात; वाताचा त्रास झाल्यावर रोगी दात घट्ट चावत आणि थरथरतो.

गृह्णाति मेहनं नाभिं पीडयत्यतिलक्षणम् । सानिलं मुञ्चति शकृन्मुहुर्मेहति बिन्दुशः ॥ १,१५८.

तो लिंग आणि नाभी धरतो, फार त्रास सहन करतो; वायू असल्यामुळे तो वारंवार शौच करतो आणि मूत्र थेंबाथेंबाने सोडतो.

श्यामरूक्षाश्मरी चास्य स्याच्चिता कण्टकैरिव । पित्तेन दह्यते बस्तिः पच्यमान इवोष्णवान् ॥ १,१५८.

त्याचा खडा काळपट, खरबरीत आणि कधी काट्यांसारखा टोकदार असतो; पित्तामुळे मूत्राशय जळतं, जणू काही उष्णतेने शिजत आहे.

भल्लातकास्थिसंस्थाना रक्ता पीता सिताश्मरा । बस्तिर्निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः ॥ १,१५८.

खडा भल्लातकाच्या बीसारखा, लाल, पिवळा किंवा पांढरा असतो; कफामुळे मूत्राशय दाबला गेल्यास थंड आणि जड वाटतो.

अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधुवर्णाथ वा सिता । एता भवन्ति बालनां तेषामेव च भूयसाम् ॥ १,१५८.

मोठा, गुळगुळीत, मधासारखा पिवळा किंवा पांढरा खडा लहान मुलांमध्ये होतो आणि त्यांच्यात तो अधिक प्रमाणात आढळतो.

आशयोपचयाल्पत्वाद्गहणाहरणे सुखी । सुक्राश्मरी तु महती जायते शुक्रधारणात् ॥ १,१५८.

वाहिनी लहान असल्यामुळे आणि सहजपणे धरता व सोडता येत असल्यामुळे माणूस आरामात असतो; पण वीर्य धरून ठेवले तर मोठा वीर्याचा खडा तयार होतो.

स्थानच्युतमभुक्तं वा अण्डयोरन्तरेऽनिलः । शोषयत्युपसंगृह्य शुक्रं तच्छुक्रमश्मरी ॥ १,१५८.

वीर्य आपल्या जागेतून हलले किंवा बाहेर टाकले नाही, तर वाऱ्यामुळे अंडयांच्या मध्ये जाऊन ते वीर्य सुकते आणि तेच सुकलेले वीर्य खडा बनते.

बस्तिरुक्कृच्छ्रमूत्रत्वं शुक्ला श्वयथुकारिणी । तस्यामुत्पन्नमात्रायां शुष्कमेत्य विलीयते ॥ १,१५८.

यामुळे मूत्राशयात दुखणे, लघवीला त्रास, आणि सूज येते; हे निर्माण होताच ते लगेच सुकून विरघळते.

पीडिते ज्वरकासेऽस्मिन्नश्मर्येव च शर्करा । असौ वा वायुना भिन्ना सा त्वस्मिन्नमुलोमगे ॥ १,१५८.

दडपल्यावर ताप आणि खोकला येतो, आणि या वेळी खडा म्हणजेच रेतीसारखा होतो; किंवा वाऱ्यामुळे फुटून उलट दिशेने जातो.

निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे विपच्यते । मूत्रसंधारणं कुर्यात्क्रुद्धो बस्तेर्मुखे मरुत् ॥ १,१५८.

तो खडा लघवीसोबत बाहेर पडतो, किंवा उलट दिशेने जाऊन विरघळतो; मूत्राशयाच्या तोंडाशी वारा चिडला की लघवी धरून ठेवली जाते.

मूत्रसङ्गं रुजं कण्डूं कदाचिच्च सुवामतः । प्रच्छाद्य बस्तिमुद्धृत्य गर्मान्तं स्थूलविप्लुताम् ॥ १,१५८.

लघवी धरली जाते, दुखणे, खाज, आणि कधी कधी सूज येते; मूत्राशय झाकून तो खडा मोठा होऊन गुदाच्या जवळ जाऊन थांबतो.

करोति तत्र रुग्दाहं स्पन्दनोद्वेष्टनानि च । बिन्दुशश्च प्रवर्तेत मूत्रं बस्तौ तु पीडिते ॥ १,१५८.

त्या ठिकाणी दुखणे, जळजळ, धडधड आणि वळवळ होते; मूत्राशय दाबल्यावर लघवी थेंबथेंबानेच बाहेर पडते.

धारावरोधश्चाप्येष वातबस्तिरिति स्मृतः । दुस्तरो दुस्तरतरो द्वितीयः प्रबलोऽनिलः ॥ १,१५८.

लघवीच्या प्रवाहाला अडथळा येणे याला 'मूत्राशयातील वारा' असे म्हणतात; हे दूर करणे कठीण असते, आणि दुसरा, अधिक तीव्र वारा तर अजूनच कठीण असतो.

शकृप्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः । अष्ठीलाभं घनं ग्रन्थिं करोत्यच (ब) लमुन्नतम् ॥ १,१५८.

मलमार्ग आणि मूत्राशय यांच्या मध्ये वारा अडकला की, तो एक कठीण, गाठीसारखा आणि उंचवटा निर्माण करतो.

वाताष्ठीलेति सात्मानं विष्णूत्रानिल (ति) सर्गकृत् । विगुणः कुण्डलीभूतो बस्तौ तीव्रव्यथोनिलः ॥ १,१५८.

याला 'वात-अष्टिला' असे म्हणतात; हे विष्णूच्या नाडीतून निर्माण होते; हा वारा दोषयुक्त, वेटोळ्यासारखा आणि तीव्र असल्यामुळे मूत्राशयात फार वेदना होते.

आबध्य मूत्रं भ्रमति संस्तम्भोद्वेष्टगौरवम् । मूत्रमल्पाल्पमथवा विमुञ्चति सकृत्सकृत् ॥ १,१५८.

तो वारा लघवी रोखून ठेवतो, इथे-तिथे फिरतो, कडकपणा, वळवळ आणि जडपणा आणतो; लघवी थोडी थोडी किंवा क्वचितच बाहेर पडते.

वातकुण्डलिकेत्येव मूत्रं तु विधृतेऽचिरम् । न निरेति निरुद्धं वा मूत्रातीतं तदल्परुक् ॥ १,१५८.

याला 'वात-कुंडली' म्हणतात; लघवी थोडा वेळ धरून ठेवली की ती बाहेर पडत नाही किंवा अडते, आणि लघवी झाल्यावर थोडेच दुखते.

विधारणात्प्रतिहतं वातादावर्तितं यदा । नाभेरधस्तादुदरं मूत्रमापूरयेत्तदा ॥ १,१५८.

लघवी धरून ठेवली की वारा अडतो आणि गोल गोल फिरतो, तेव्हा नाभीखालील पोट लघवीने भरते.

कुर्यात्तीव्ररुगाध्मानमशक्तिं मलसंग्रहम् । तन्मूत्रं जाठरच्छिद्रवैगुण्येनानिलेन वा ॥ १,१५८.

यामुळे तीव्र वेदना, फुगणे, अशक्तपणा आणि मल साठतो; हे लघवी पोटाच्या छिद्रात दोष किंवा वाऱ्यामुळे होते.