गरुडपुराणम्

मूर्छा शिरोरुविष्टम्भः श्वयथुः करपादयोः । तन्द्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्णयोः स्वनः ॥ १,१५७.

बेशुद्धी, डोके आणि मांडी जड होणे, हातपाय सुजणे, वायूमुळे झोप येणे, तोंड कोरडे पडणे, डोळ्यांसमोर अंधार येणे आणि कानात गूंजणे अशी लक्षणे दिसतात.

पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुजा तीक्ष्णविषूचिका । रुग्णेषु वृद्धिः सर्वषु क्षुत्तृष्णापरिहर्त्रिका ॥ १,१५७.

कडे, मांडी आणि मानेत वेदना, तीव्र पोटदुखी, आणि आजारी व्यक्तींमध्ये सर्व लक्षणे वाढतात; भूक आणि तहान काहीही करून भागत नाही.

जीर्णेजीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते । वाताद्धृद्रोगगुल्मार्शःप्लीहपाण्डुरशङ्किताः ॥ १,१५७.

पचन झाल्यावर पोट फुगते; जेवल्यावर बरे वाटते; वायूमुळे हृदयरोग, पोटातील गाठ, मूळव्याध, प्लीहा विकार आणि पांडू यांचा धोका असतो.

चिराद्दुः खं द्रवं शुष्कं तुन्दारं शब्दफेनवत् । पुनः पुनः सृजेद्वर्चं पायुरुच्छ्वासकासवान् ॥ १,१५७.

खूप वेळानंतर मल पातळ, द्रव, कोरडे, कठीण, आवाज करणारे आणि फेसाळ असते; पुन्हा पुन्हा मलप्रवृत्ती होते, गुदद्वारात त्रास होतो आणि श्वास लागणे व खोकला येतो.

पीतेन पीतनीलाभं पीताभं सृजति द्रवम् । पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः ॥ १,१५७.

पिवळ्या किंवा पिवळसर-निळ्या रंगाचे द्रव मल येते; कुजलेल्या, आंबट ढेकरा, छातीत आणि घशात जळजळ, भूक मंदावणे, तहान आणि वेदना होतात.

श्लेष्मणा पच्यते दुःखे मनश्छर्दिररोचकः । आस्योपदाहनिष्ठीवकासहृल्लासपीनसाः ॥ १,१५७.

कफामुळे पचन कष्टदायक होते, मन मळमळते, उलटी, भूक मंदावणे, तोंड चिकट, थुंकी, खोकला, छातीत धडधड आणि सर्दी होते.

हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु । उद्गारो दुष्टमधुरः सदनं सप्रहर्षणम् ॥ १,१५७.

हृदय जड वाटते, पोट बधीर आणि जड होते, ढेकरा वाईट आणि गोड लागतात, अशक्तपणा येतो आणि कधी कधी उल्हासही येतो.

सम्भिन्नश्लेष्मसंश्लिष्टगुरुचाम्लैः (वर्चः) प्रवर्तचम् । अकृशस्यापि दौर्बल्यं सर्वजे सर्वदर्शनम् ॥ १,१५७.

मल चिकट, जड किंवा आंबट असेल, जरी शरीर कृश नसलं तरी अशा वेळी अशक्तपणा येतो आणि सर्व आजार व लक्षणं दिसतात.

विभागेऽङ्गस्य ये प्रोक्ता पिपासाद्यास्त्रयो मलाः । तेऽप्यस्य ग्रहणीदोषाः समन्तेष्वस्ति कारणम् ॥ १,१५७.

शरीरातील पाणी, तहान वगैरे तीन दोष, हे सुद्धा ग्रहणीच्या विकारामुळे होतात आणि सर्वत्र त्याचं कारण असतं.

वातव्याध्यश्मरीकुष्ठमेहोदरभगन्दरम् । अर्शांसि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः सुदुस्तराः ॥ १,१५७.

वाताचे विकार, मूत्राशयातील खडे, कुष्ठरोग, मधुमेह, पोट फुगणं, दुर्गंध, मूळव्याध आणि ग्रहणी हे आठ मोठे रोग फारच कठीण असतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५८ धन्वन्तरिरुवाच । अथातो मूत्रघातस्य निदानं शृणु सुश्रुत । बस्तिबस्तिशिरोमेढ्रकटीवृषणपायु च ॥ १,१५८.

धन्वंतरी म्हणाले — आता मूत्र बंद होण्याची कारणं सांगतो, सुष्रुत ऐक. मूत्राशय, त्याचा कंठ, लिंग, कंबरेचा भाग, वृषणं आणि गुदद्वार —

एकसंवहनाः प्रोक्ता गुदास्थिविवराश्रयाः । अधोमुखोऽपि बस्तिर्हि मूत्रवाहिशिरामुखैः ॥ १,१५८.

हे सर्व एकाच मार्गाने जोडलेले असून, गुदद्वार आणि हाडांच्या पोकळीमध्ये असतात. मूत्राशयही खाली वळलेलं असतं आणि त्यात मूत्र वाहणाऱ्या नसांचे तोंड असतात.

पार्श्वेभ्यः पूर्यते श्लक्ष्णै (सूक्ष्मैः) स्यन्दमानैरनारतम् । तैस्तैरेव प्रविश्यैवन्दोषान्कुवन्ति विंशतिम् ॥ १,१५८.

दोन्ही बाजूंनी बारीक प्रवाहांनी मूत्राशय नेहमी भरतं. हेच प्रवाह आत जाऊन वीस प्रकारचे विकार निर्माण करतात.

मूत्राघातः प्रमेहश्च कृच्छ्रान्मर्म समाश्रयेत् । बस्तिवङ्क्षणमेढ्रार्तियुक्तोल्पाल्पं मुहुर्मुहुः ॥ १,१५८.

मूत्र बंद होणं आणि मधुमेह हे दोन्ही गंभीर विकार आहेत, जे शरीरातील नाजूक ठिकाणी त्रास देतात. त्यामुळे मूत्राशय, वांङ्क्षषण आणि लिंग यांना हलका पण वारंवार दुखतो.

मूत्राण्यावातजे कृच्छ्रपीत्ते पीतं सदाहरुक् । रक्तं वा कफजो बस्तिमेढ्रगौरवशोथवान् ॥ १,१५८.

वातामुळे मूत्र कमी होतं; पित्तामुळे ते पिवळं आणि नेहमी जळजळणारे असतं; कफामुळे मूत्र रक्ताळलेलं, मूत्राशय व लिंग जड व सूजलेलं असतं.

सपिच्छं सनिरुद्धं च सर्वैः सर्वात्मकं मलैः । यदा वायुर्मुखं बस्तेर्व्यावर्त्य पारिशोषयन् ॥ १,१५८.

मूत्र चिकट, अडथळा आलेलं आणि सर्व मलांनी दूषित असतं; जेव्हा वात मूत्राशयाचं तोंड बंद करतो आणि आत कोरडं करतो —

मूत्रं सपित्तं सकफं सशुक्रं वा तदा क्रमात् । संजायतेऽश्मरी घोरा पित्तं गोरिव रोचना ॥ १,१५८.

तेव्हा मूत्र पित्त, कफ किंवा शुक्र यांच्याशी मिसळून हळूहळू भयंकर खडा बनतो, जो गायीच्या पित्तासारखा पिवळा असतो.

श्लेष्माश्रया च सर्वा स्यादथास्याः पूर्वलक्षणम् । बस्त्याध्मानं तदासन्नदेशोहि परितोऽतिरुक् ॥ १,१५८.

हे सर्व विकार कफामुळेच होतात; त्याची सुरुवातीची खूण म्हणजे मूत्राशय फुगणं आणि त्या भागात तीव्र वेदना होणं.

बस्तौ च मूत्रसङ्गित्वं मूत्रकृच्छ्रं ज्वरोऽरुचिः । सामान्यलिङ्गं रुङ्नाभिसीवनीबस्तिमूर्धसु ॥ १,१५८.

मूत्राशयात मूत्र साचतं, मूत्र करताना त्रास होतो, ताप येतो आणि भूक लागत नाही; नाभी, गुदप्रदेश, मूत्राशय आणि डोक्यात वेदना हे सर्वसाधारण लक्षणं आहेत.

विस्तीर्णवा सं मूत्रं स्यात्तथा मार्गनिरोधने । बद्धं बद्ध्वा सुखं मेहेदच्छं गोमेदकोपमम् ॥ १,१५८.

मार्ग मोकळा असेल तर मूत्र भरपूर होतं; मार्ग अडला तर ते कष्टाने, पण स्वच्छ आणि गोमेदासारखं दिसतं.

तत्संक्षोभाद्भवेत्सासृङ्मांसमध्वनि रुग्भवेत् । तत्र बाताभिसृत्यार्तोदन्तान् खादति वेपते ॥ १,१५८.

मूत्रमार्गात हालचालीमुळे रक्त आणि मांसासह वेदना होतात; वाताचा त्रास झाल्यावर रोगी दात घट्ट चावत आणि थरथरतो.

गृह्णाति मेहनं नाभिं पीडयत्यतिलक्षणम् । सानिलं मुञ्चति शकृन्मुहुर्मेहति बिन्दुशः ॥ १,१५८.

तो लिंग आणि नाभी धरतो, फार त्रास सहन करतो; वायू असल्यामुळे तो वारंवार शौच करतो आणि मूत्र थेंबाथेंबाने सोडतो.

श्यामरूक्षाश्मरी चास्य स्याच्चिता कण्टकैरिव । पित्तेन दह्यते बस्तिः पच्यमान इवोष्णवान् ॥ १,१५८.

त्याचा खडा काळपट, खरबरीत आणि कधी काट्यांसारखा टोकदार असतो; पित्तामुळे मूत्राशय जळतं, जणू काही उष्णतेने शिजत आहे.

भल्लातकास्थिसंस्थाना रक्ता पीता सिताश्मरा । बस्तिर्निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः ॥ १,१५८.

खडा भल्लातकाच्या बीसारखा, लाल, पिवळा किंवा पांढरा असतो; कफामुळे मूत्राशय दाबला गेल्यास थंड आणि जड वाटतो.

अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधुवर्णाथ वा सिता । एता भवन्ति बालनां तेषामेव च भूयसाम् ॥ १,१५८.

मोठा, गुळगुळीत, मधासारखा पिवळा किंवा पांढरा खडा लहान मुलांमध्ये होतो आणि त्यांच्यात तो अधिक प्रमाणात आढळतो.

आशयोपचयाल्पत्वाद्गहणाहरणे सुखी । सुक्राश्मरी तु महती जायते शुक्रधारणात् ॥ १,१५८.

वाहिनी लहान असल्यामुळे आणि सहजपणे धरता व सोडता येत असल्यामुळे माणूस आरामात असतो; पण वीर्य धरून ठेवले तर मोठा वीर्याचा खडा तयार होतो.

स्थानच्युतमभुक्तं वा अण्डयोरन्तरेऽनिलः । शोषयत्युपसंगृह्य शुक्रं तच्छुक्रमश्मरी ॥ १,१५८.

वीर्य आपल्या जागेतून हलले किंवा बाहेर टाकले नाही, तर वाऱ्यामुळे अंडयांच्या मध्ये जाऊन ते वीर्य सुकते आणि तेच सुकलेले वीर्य खडा बनते.

बस्तिरुक्कृच्छ्रमूत्रत्वं शुक्ला श्वयथुकारिणी । तस्यामुत्पन्नमात्रायां शुष्कमेत्य विलीयते ॥ १,१५८.

यामुळे मूत्राशयात दुखणे, लघवीला त्रास, आणि सूज येते; हे निर्माण होताच ते लगेच सुकून विरघळते.

पीडिते ज्वरकासेऽस्मिन्नश्मर्येव च शर्करा । असौ वा वायुना भिन्ना सा त्वस्मिन्नमुलोमगे ॥ १,१५८.

दडपल्यावर ताप आणि खोकला येतो, आणि या वेळी खडा म्हणजेच रेतीसारखा होतो; किंवा वाऱ्यामुळे फुटून उलट दिशेने जातो.