गरुडपुराणम्

पिच्छिलं तत्रानुसारमल्पाल्पं सप्रवाहिकम् । सरोमहर्पः सेक्लेशो गुरुबस्तिगुदोदरः ॥ १,१५७.

तेथे मल चिकट, थोडे आणि सतत वाहणारे असते; त्यामुळे केस गळतात, तीव्र त्रास होतो आणि मूत्राशय, गुदद्वार व पोटात जडपणा जाणवतो.

कृतेऽप्यकृतसङ्गश्च सर्वात्मा सर्वलक्षणः । भयेन क्षुभिते चित्ते शायिते द्रावयेत्स (च्छ) कृत् ॥ १,१५७.

योग्य पद्धतीने पचले नाही तर, सर्व शरीरावर त्याचा परिणाम होतो; भीतीमुळे मन अस्वस्थ झाले आणि माणूस झोपला की, ते मल बाहेर पडते.

वायुस्ततो निवार्येत क्षिप्रमुष्णं द्रवं प्लवम् । वातपित्ते समं लिङ्गमाहुस्तद्वच्च शोकतः ॥ १,१५७.

मग वायू लवकर थांबवावा, त्यासाठी गरम, द्रव आणि हलक्या पदार्थांचा वापर करावा; वायू आणि पित्त विकारात लक्षणे सारखीच असतात, तसेच शोकातही.

अतीसारः समासेन द्वेधा सामो निरामकः । सासृग्जातं रसद्रोगो गौरवादप्सु मुञ्चति? । शकृद्दुर्गन्धमाटोपविष्टम्भार्तिप्रसेकिनः ॥ १,१५७.

संक्षेपाने सांगायचे तर अतिसार दोन प्रकारचा असतो: स्रावयुक्त आणि स्रावरहित; रक्त मिसळले असेल तर तो रसदोषाचा विकार होतो, जडपणामुळे पाण्यात सोडला जातो; मल दुर्गंधी, आवाज करणारे, अडथळा येणारे आणि वेदना देणारे असते.

विपरीतो निरामस्तु कफात्कोऽपि न मज्जति । अतीसारेषु यो नाति यत्नवान् ग्रहणीगदः ॥ १,१५७.

स्रावरहित अतिसार कफामुळे होतो, पण तो बुडत नाही; अतिसारात जो फार काळजी घेत नाही, त्याला ग्रहणी रोग होतो.

तस्य स्यादग्निनिर्वाणकार्यैरत्यर्थसञ्चितैः । सामं शकृन्निरामं वा जीर्णं येनातिसार्यते ॥ १,१५७.

ज्याच्यात पचनाग्नी कमी करणारे कारणे खूप साचली आहेत, त्याच्यात मल स्रावयुक्त असो वा नसले, ते पचून नंतर अतिसाराने बाहेर पडते.

सोऽतिसारोऽतिसरणा दाशुकारीः स्वभावतः । सामंशीर्णमजीर्णेन जीर्णे पक्वं तु नैव च ॥ १,१५७.

हा अतिसार स्वभावतः जास्त स्राव करणारा असतो; स्रावयुक्त असेल तर तो न पचलेला असतो, पण पचलेला असेल तर तसे होत नाही.

चिरकृद्ग्रहणीदोषः सञ्चयांश्चोपवेशयेत् । अकस्माद्वारसुर्वेधमकस्मात्सन्धिनीमुहुः? । स चतुर्धा पृथग्दोषैः सन्निपाताच्च जायते ॥ १,१५७.

दीर्घकाळ ग्रहणी विकार असल्यास शरीरात साचलेले राहते आणि उपवास करावा लागतो; कधी अचानक अंग थरथरते, कधी सांध्यात वेदना येतात; हा विकार चार दोषांनुसार आणि त्यांच्या संयोगानेही होतो.

प्राग्रूपाङ्गस्य सदनं चिरात्पवन अल्पकः । प्रसेको वक्त्रवैरस्यमरुचिस्तृट्श्रमोभ्रमः ॥ १,१५७.

प्रारंभिक लक्षणे म्हणजे अंगात अशक्तपणा, सतत वायू, थोडे थुंकी येणे, तोंडात वाईट चव, भूक न लागणे, तहान, थकवा आणि चक्कर येणे.

आब (न) द्धोदरता छर्दिः कर्णकेऽप्यनुकूजकम् । सामान्यलक्षणं कार्श्यं वमक स्तमको ज्वरः ॥ १,१५७.

पोट फुगते, उलटी होते आणि कधी कधी कानात आवाज येतो; सामान्य लक्षणे म्हणजे कृशता, मळमळ, बेशुद्धी आणि ताप.

मूर्छा शिरोरुविष्टम्भः श्वयथुः करपादयोः । तन्द्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्णयोः स्वनः ॥ १,१५७.

बेशुद्धी, डोके आणि मांडी जड होणे, हातपाय सुजणे, वायूमुळे झोप येणे, तोंड कोरडे पडणे, डोळ्यांसमोर अंधार येणे आणि कानात गूंजणे अशी लक्षणे दिसतात.

पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुजा तीक्ष्णविषूचिका । रुग्णेषु वृद्धिः सर्वषु क्षुत्तृष्णापरिहर्त्रिका ॥ १,१५७.

कडे, मांडी आणि मानेत वेदना, तीव्र पोटदुखी, आणि आजारी व्यक्तींमध्ये सर्व लक्षणे वाढतात; भूक आणि तहान काहीही करून भागत नाही.

जीर्णेजीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते । वाताद्धृद्रोगगुल्मार्शःप्लीहपाण्डुरशङ्किताः ॥ १,१५७.

पचन झाल्यावर पोट फुगते; जेवल्यावर बरे वाटते; वायूमुळे हृदयरोग, पोटातील गाठ, मूळव्याध, प्लीहा विकार आणि पांडू यांचा धोका असतो.

चिराद्दुः खं द्रवं शुष्कं तुन्दारं शब्दफेनवत् । पुनः पुनः सृजेद्वर्चं पायुरुच्छ्वासकासवान् ॥ १,१५७.

खूप वेळानंतर मल पातळ, द्रव, कोरडे, कठीण, आवाज करणारे आणि फेसाळ असते; पुन्हा पुन्हा मलप्रवृत्ती होते, गुदद्वारात त्रास होतो आणि श्वास लागणे व खोकला येतो.

पीतेन पीतनीलाभं पीताभं सृजति द्रवम् । पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः ॥ १,१५७.

पिवळ्या किंवा पिवळसर-निळ्या रंगाचे द्रव मल येते; कुजलेल्या, आंबट ढेकरा, छातीत आणि घशात जळजळ, भूक मंदावणे, तहान आणि वेदना होतात.

श्लेष्मणा पच्यते दुःखे मनश्छर्दिररोचकः । आस्योपदाहनिष्ठीवकासहृल्लासपीनसाः ॥ १,१५७.

कफामुळे पचन कष्टदायक होते, मन मळमळते, उलटी, भूक मंदावणे, तोंड चिकट, थुंकी, खोकला, छातीत धडधड आणि सर्दी होते.

हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु । उद्गारो दुष्टमधुरः सदनं सप्रहर्षणम् ॥ १,१५७.

हृदय जड वाटते, पोट बधीर आणि जड होते, ढेकरा वाईट आणि गोड लागतात, अशक्तपणा येतो आणि कधी कधी उल्हासही येतो.

सम्भिन्नश्लेष्मसंश्लिष्टगुरुचाम्लैः (वर्चः) प्रवर्तचम् । अकृशस्यापि दौर्बल्यं सर्वजे सर्वदर्शनम् ॥ १,१५७.

मल चिकट, जड किंवा आंबट असेल, जरी शरीर कृश नसलं तरी अशा वेळी अशक्तपणा येतो आणि सर्व आजार व लक्षणं दिसतात.

विभागेऽङ्गस्य ये प्रोक्ता पिपासाद्यास्त्रयो मलाः । तेऽप्यस्य ग्रहणीदोषाः समन्तेष्वस्ति कारणम् ॥ १,१५७.

शरीरातील पाणी, तहान वगैरे तीन दोष, हे सुद्धा ग्रहणीच्या विकारामुळे होतात आणि सर्वत्र त्याचं कारण असतं.

वातव्याध्यश्मरीकुष्ठमेहोदरभगन्दरम् । अर्शांसि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः सुदुस्तराः ॥ १,१५७.

वाताचे विकार, मूत्राशयातील खडे, कुष्ठरोग, मधुमेह, पोट फुगणं, दुर्गंध, मूळव्याध आणि ग्रहणी हे आठ मोठे रोग फारच कठीण असतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५८ धन्वन्तरिरुवाच । अथातो मूत्रघातस्य निदानं शृणु सुश्रुत । बस्तिबस्तिशिरोमेढ्रकटीवृषणपायु च ॥ १,१५८.

धन्वंतरी म्हणाले — आता मूत्र बंद होण्याची कारणं सांगतो, सुष्रुत ऐक. मूत्राशय, त्याचा कंठ, लिंग, कंबरेचा भाग, वृषणं आणि गुदद्वार —

एकसंवहनाः प्रोक्ता गुदास्थिविवराश्रयाः । अधोमुखोऽपि बस्तिर्हि मूत्रवाहिशिरामुखैः ॥ १,१५८.

हे सर्व एकाच मार्गाने जोडलेले असून, गुदद्वार आणि हाडांच्या पोकळीमध्ये असतात. मूत्राशयही खाली वळलेलं असतं आणि त्यात मूत्र वाहणाऱ्या नसांचे तोंड असतात.

पार्श्वेभ्यः पूर्यते श्लक्ष्णै (सूक्ष्मैः) स्यन्दमानैरनारतम् । तैस्तैरेव प्रविश्यैवन्दोषान्कुवन्ति विंशतिम् ॥ १,१५८.

दोन्ही बाजूंनी बारीक प्रवाहांनी मूत्राशय नेहमी भरतं. हेच प्रवाह आत जाऊन वीस प्रकारचे विकार निर्माण करतात.

मूत्राघातः प्रमेहश्च कृच्छ्रान्मर्म समाश्रयेत् । बस्तिवङ्क्षणमेढ्रार्तियुक्तोल्पाल्पं मुहुर्मुहुः ॥ १,१५८.

मूत्र बंद होणं आणि मधुमेह हे दोन्ही गंभीर विकार आहेत, जे शरीरातील नाजूक ठिकाणी त्रास देतात. त्यामुळे मूत्राशय, वांङ्क्षषण आणि लिंग यांना हलका पण वारंवार दुखतो.

मूत्राण्यावातजे कृच्छ्रपीत्ते पीतं सदाहरुक् । रक्तं वा कफजो बस्तिमेढ्रगौरवशोथवान् ॥ १,१५८.

वातामुळे मूत्र कमी होतं; पित्तामुळे ते पिवळं आणि नेहमी जळजळणारे असतं; कफामुळे मूत्र रक्ताळलेलं, मूत्राशय व लिंग जड व सूजलेलं असतं.

सपिच्छं सनिरुद्धं च सर्वैः सर्वात्मकं मलैः । यदा वायुर्मुखं बस्तेर्व्यावर्त्य पारिशोषयन् ॥ १,१५८.

मूत्र चिकट, अडथळा आलेलं आणि सर्व मलांनी दूषित असतं; जेव्हा वात मूत्राशयाचं तोंड बंद करतो आणि आत कोरडं करतो —

मूत्रं सपित्तं सकफं सशुक्रं वा तदा क्रमात् । संजायतेऽश्मरी घोरा पित्तं गोरिव रोचना ॥ १,१५८.

तेव्हा मूत्र पित्त, कफ किंवा शुक्र यांच्याशी मिसळून हळूहळू भयंकर खडा बनतो, जो गायीच्या पित्तासारखा पिवळा असतो.

श्लेष्माश्रया च सर्वा स्यादथास्याः पूर्वलक्षणम् । बस्त्याध्मानं तदासन्नदेशोहि परितोऽतिरुक् ॥ १,१५८.

हे सर्व विकार कफामुळेच होतात; त्याची सुरुवातीची खूण म्हणजे मूत्राशय फुगणं आणि त्या भागात तीव्र वेदना होणं.

बस्तौ च मूत्रसङ्गित्वं मूत्रकृच्छ्रं ज्वरोऽरुचिः । सामान्यलिङ्गं रुङ्नाभिसीवनीबस्तिमूर्धसु ॥ १,१५८.

मूत्राशयात मूत्र साचतं, मूत्र करताना त्रास होतो, ताप येतो आणि भूक लागत नाही; नाभी, गुदप्रदेश, मूत्राशय आणि डोक्यात वेदना हे सर्वसाधारण लक्षणं आहेत.