गरुडपुराणम्

श्लेष्मणः स्निग्धता तस्य ग्रथितत्वं सवर्णता । अर्शसां प्रशमे यत्नमाशु कुर्वीत बुद्धिमान् । तान्याशु हि गदन्धा (कार्) य्य कुर्युर्बद्धगुदोदरम् ॥ १,१५६.

कफामुळे मुळव्याध मऊ, गाठीसारखी आणि रंग बदलत नाही. बुद्धिमान माणसाने मुळव्याध लवकर बरी करण्याचा प्रयत्न करावा, कारण हे आजार लवकरच गुदद्वार आणि पोट बंद करू शकतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५७ धन्वन्तरिरुवाच । अतीसारग्रहण्योश्च निदानं वच्मि सुश्रुत । दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च भयाच्छोकाच्च षड्विधः ॥ १,१५७.

धन्वंतरी म्हणाले: सुश्रुत, मी आता तुला अतिसार आणि ग्रहणीचे कारण सांगतो. हे सहा प्रकारचे असून, दोष एकटे किंवा एकत्र बिघडल्याने, भीती किंवा दुःखामुळे होतात.

अतीसारः स सुतरां जायतेऽत्यम्बुपानतः । विशुष्कान्नवसास्नेहतिलपिष्टविरूढकैः ॥ १,१५७.

अतिसार जास्त पाणी प्यायल्याने विशेषतः होतो, तसेच कोरडे अन्न, कच्चे मांस, स्निग्ध पदार्थ, तीळाचे पीठ आणि नीट न शिजवलेले धान्य खाल्ल्यानेही होतो.

मद्यरूक्षातिमात्रादिरसातिस्नेहविभ्रमात् । कृमिघोषविरोधाच्च तद्विधेः कुपितानिलः ॥ १,१५७.

मद्य, कोरडे आणि जास्त अन्न, चवी आणि स्निग्धतेचा गोंधळ, किड्यांचा विरोध आणि चुकीच्या पदार्थांच्या संयोगामुळे वारा बिघडतो आणि त्यामुळेही अतिसार होतो.

विस्त्रंसयत्यधोवातं हत्वा तेनैव चानलम् । व्यापार्यान्नशकृत्कोष्ठपुरीषद्रवतादयः ॥ १,१५७.

बिघडलेला वारा खाली वळतो आणि त्यामुळे पचनशक्ती नष्ट होते. त्यामुळे अन्न, मल आणि आतडे यांचा त्रास होतो आणि मल सैल होतो.

प्रकल्पतेऽतीसारस्य लक्षणं तस्य भाविनः । भेदो हृद्गुदकोष्ठेषु गात्रस्वेदो मलग्रहः ॥ १,१५७.

अतिसार होण्याची लक्षणे अशी आहेत: हृदय, गुदद्वार आणि पोटात अस्वस्थता, अंगाला घाम येणे आणि शरीरातील घाण साचून राहणे.

आध्मानमविपाकश्च तत्र वातेन विज्वरम् । अल्पाल्पं शब्दशून्याढ्यं विरु (ब)द्धमुपवेश्यते ॥ १,१५७.

या अवस्थेत पोट फुगते आणि पचन होत नाही, पण ताप नसतो. मल थोडा, आवाज नसलेला आणि कठीणतेने बाहेर पडतो.

रूक्षं सफेनमच्छं च गृहीतं व मुहुर्मुहुः । तथादग्धगदाभासं पिच्छिलं परिकर्तयन् ॥ १,१५७.

मल कोरडा, फेसाळ आणि स्वच्छ असतो, तो वारंवार किंवा थोड्या थोड्या वेळाने येतो. कधी जळाल्यासारखा, विषासारखा, चिकट आणि कापणारी वेदना देणारा असतो.

सशुष्कभ्रष्टपायुश्च हृष्टरोमा विनिश्वसन् । पित्तेन पीतमशितं हारिद्रं शाद्वलप्रभम् ॥ १,१५७.

गुदद्वार कोरडे आणि आकुंचित झालेले असते, अंगावर रोमांच येतात आणि श्वास मोठा घेतला जातो. पित्तामुळे मल पिवळा, हळदीसारखा किंवा हिरवळीसारखा दिसतो.

सरक्तमतिदुर्गन्धं तृण्मूर्छास्वेददाहवान् । सशूलपायुसन्तापपाकवाञ्छ्लेष्मणा घनम् ॥ १,१५७.

हे रक्ताळलेले, अतिशय दुर्गंधी, न पचलेल्या गवताने मिसळलेले, घाम आणि जळजळीने युक्त असे असते; गुदद्वारात वेदना, जळजळ, तिखट पदार्थांची इच्छा आणि दाट कफ यामुळे त्रास होतो.

पिच्छिलं तत्रानुसारमल्पाल्पं सप्रवाहिकम् । सरोमहर्पः सेक्लेशो गुरुबस्तिगुदोदरः ॥ १,१५७.

तेथे मल चिकट, थोडे आणि सतत वाहणारे असते; त्यामुळे केस गळतात, तीव्र त्रास होतो आणि मूत्राशय, गुदद्वार व पोटात जडपणा जाणवतो.

कृतेऽप्यकृतसङ्गश्च सर्वात्मा सर्वलक्षणः । भयेन क्षुभिते चित्ते शायिते द्रावयेत्स (च्छ) कृत् ॥ १,१५७.

योग्य पद्धतीने पचले नाही तर, सर्व शरीरावर त्याचा परिणाम होतो; भीतीमुळे मन अस्वस्थ झाले आणि माणूस झोपला की, ते मल बाहेर पडते.

वायुस्ततो निवार्येत क्षिप्रमुष्णं द्रवं प्लवम् । वातपित्ते समं लिङ्गमाहुस्तद्वच्च शोकतः ॥ १,१५७.

मग वायू लवकर थांबवावा, त्यासाठी गरम, द्रव आणि हलक्या पदार्थांचा वापर करावा; वायू आणि पित्त विकारात लक्षणे सारखीच असतात, तसेच शोकातही.

अतीसारः समासेन द्वेधा सामो निरामकः । सासृग्जातं रसद्रोगो गौरवादप्सु मुञ्चति? । शकृद्दुर्गन्धमाटोपविष्टम्भार्तिप्रसेकिनः ॥ १,१५७.

संक्षेपाने सांगायचे तर अतिसार दोन प्रकारचा असतो: स्रावयुक्त आणि स्रावरहित; रक्त मिसळले असेल तर तो रसदोषाचा विकार होतो, जडपणामुळे पाण्यात सोडला जातो; मल दुर्गंधी, आवाज करणारे, अडथळा येणारे आणि वेदना देणारे असते.

विपरीतो निरामस्तु कफात्कोऽपि न मज्जति । अतीसारेषु यो नाति यत्नवान् ग्रहणीगदः ॥ १,१५७.

स्रावरहित अतिसार कफामुळे होतो, पण तो बुडत नाही; अतिसारात जो फार काळजी घेत नाही, त्याला ग्रहणी रोग होतो.

तस्य स्यादग्निनिर्वाणकार्यैरत्यर्थसञ्चितैः । सामं शकृन्निरामं वा जीर्णं येनातिसार्यते ॥ १,१५७.

ज्याच्यात पचनाग्नी कमी करणारे कारणे खूप साचली आहेत, त्याच्यात मल स्रावयुक्त असो वा नसले, ते पचून नंतर अतिसाराने बाहेर पडते.

सोऽतिसारोऽतिसरणा दाशुकारीः स्वभावतः । सामंशीर्णमजीर्णेन जीर्णे पक्वं तु नैव च ॥ १,१५७.

हा अतिसार स्वभावतः जास्त स्राव करणारा असतो; स्रावयुक्त असेल तर तो न पचलेला असतो, पण पचलेला असेल तर तसे होत नाही.

चिरकृद्ग्रहणीदोषः सञ्चयांश्चोपवेशयेत् । अकस्माद्वारसुर्वेधमकस्मात्सन्धिनीमुहुः? । स चतुर्धा पृथग्दोषैः सन्निपाताच्च जायते ॥ १,१५७.

दीर्घकाळ ग्रहणी विकार असल्यास शरीरात साचलेले राहते आणि उपवास करावा लागतो; कधी अचानक अंग थरथरते, कधी सांध्यात वेदना येतात; हा विकार चार दोषांनुसार आणि त्यांच्या संयोगानेही होतो.

प्राग्रूपाङ्गस्य सदनं चिरात्पवन अल्पकः । प्रसेको वक्त्रवैरस्यमरुचिस्तृट्श्रमोभ्रमः ॥ १,१५७.

प्रारंभिक लक्षणे म्हणजे अंगात अशक्तपणा, सतत वायू, थोडे थुंकी येणे, तोंडात वाईट चव, भूक न लागणे, तहान, थकवा आणि चक्कर येणे.

आब (न) द्धोदरता छर्दिः कर्णकेऽप्यनुकूजकम् । सामान्यलक्षणं कार्श्यं वमक स्तमको ज्वरः ॥ १,१५७.

पोट फुगते, उलटी होते आणि कधी कधी कानात आवाज येतो; सामान्य लक्षणे म्हणजे कृशता, मळमळ, बेशुद्धी आणि ताप.

मूर्छा शिरोरुविष्टम्भः श्वयथुः करपादयोः । तन्द्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्णयोः स्वनः ॥ १,१५७.

बेशुद्धी, डोके आणि मांडी जड होणे, हातपाय सुजणे, वायूमुळे झोप येणे, तोंड कोरडे पडणे, डोळ्यांसमोर अंधार येणे आणि कानात गूंजणे अशी लक्षणे दिसतात.

पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुजा तीक्ष्णविषूचिका । रुग्णेषु वृद्धिः सर्वषु क्षुत्तृष्णापरिहर्त्रिका ॥ १,१५७.

कडे, मांडी आणि मानेत वेदना, तीव्र पोटदुखी, आणि आजारी व्यक्तींमध्ये सर्व लक्षणे वाढतात; भूक आणि तहान काहीही करून भागत नाही.

जीर्णेजीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते । वाताद्धृद्रोगगुल्मार्शःप्लीहपाण्डुरशङ्किताः ॥ १,१५७.

पचन झाल्यावर पोट फुगते; जेवल्यावर बरे वाटते; वायूमुळे हृदयरोग, पोटातील गाठ, मूळव्याध, प्लीहा विकार आणि पांडू यांचा धोका असतो.

चिराद्दुः खं द्रवं शुष्कं तुन्दारं शब्दफेनवत् । पुनः पुनः सृजेद्वर्चं पायुरुच्छ्वासकासवान् ॥ १,१५७.

खूप वेळानंतर मल पातळ, द्रव, कोरडे, कठीण, आवाज करणारे आणि फेसाळ असते; पुन्हा पुन्हा मलप्रवृत्ती होते, गुदद्वारात त्रास होतो आणि श्वास लागणे व खोकला येतो.

पीतेन पीतनीलाभं पीताभं सृजति द्रवम् । पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः ॥ १,१५७.

पिवळ्या किंवा पिवळसर-निळ्या रंगाचे द्रव मल येते; कुजलेल्या, आंबट ढेकरा, छातीत आणि घशात जळजळ, भूक मंदावणे, तहान आणि वेदना होतात.

श्लेष्मणा पच्यते दुःखे मनश्छर्दिररोचकः । आस्योपदाहनिष्ठीवकासहृल्लासपीनसाः ॥ १,१५७.

कफामुळे पचन कष्टदायक होते, मन मळमळते, उलटी, भूक मंदावणे, तोंड चिकट, थुंकी, खोकला, छातीत धडधड आणि सर्दी होते.

हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु । उद्गारो दुष्टमधुरः सदनं सप्रहर्षणम् ॥ १,१५७.

हृदय जड वाटते, पोट बधीर आणि जड होते, ढेकरा वाईट आणि गोड लागतात, अशक्तपणा येतो आणि कधी कधी उल्हासही येतो.

सम्भिन्नश्लेष्मसंश्लिष्टगुरुचाम्लैः (वर्चः) प्रवर्तचम् । अकृशस्यापि दौर्बल्यं सर्वजे सर्वदर्शनम् ॥ १,१५७.

मल चिकट, जड किंवा आंबट असेल, जरी शरीर कृश नसलं तरी अशा वेळी अशक्तपणा येतो आणि सर्व आजार व लक्षणं दिसतात.

विभागेऽङ्गस्य ये प्रोक्ता पिपासाद्यास्त्रयो मलाः । तेऽप्यस्य ग्रहणीदोषाः समन्तेष्वस्ति कारणम् ॥ १,१५७.

शरीरातील पाणी, तहान वगैरे तीन दोष, हे सुद्धा ग्रहणीच्या विकारामुळे होतात आणि सर्वत्र त्याचं कारण असतं.