गरुडपुराणम्

आध्मानमुदरे विष्ठा हृल्लासपरिकर्तने । बस्तौ च सुतरां शूलो गण्डश्वयथुसंभवः ॥ १,१५६.

पोट फुगते, मल कडक होतो, मळमळ, कापणाऱ्या वेदना, आणि विशेषतः मूत्राशयात तीव्र वेदना, तसेच गाल सुजणे असे लक्षणे दिसतात.

पवनस्योर्ध्वगामित्वात्ततश्छर्द्यरुचिज्वराः । हृद्रोगग्रहणीदोषमूत्रसंगप्रवाहिकाः ॥ १,१५६.

वाऱ्याच्या वरच्या हालचालीमुळे मळमळ, भूक मंदावणे, ताप, हृदयाचे आजार, पचनाच्या तक्रारी, लघवी धरून राहणे आणि अतिसार असे त्रास होतात.

बाधिर्यातिशिरः श्वासशिरोरुक्काशपीनसाः? । मनोविकारस्तृट्श्वासपित्तगुल्मोदरादयः ॥ १,१५६.

कान बहिरे होणे, डोके दुखणे, श्वास घ्यायला त्रास, डोक्याला वेदना, खोकला, नाक गळणे, मन अस्वस्थ होणे, तहान लागणे, श्वास घ्यायला अडचण, पित्ताचे विकार, पोटात गाठी आणि असेच इतर आजारही होतात.

एते च वातजा रोगा जायन्ते भृशदारुणाः । दुर्नामामृत्यूदावर्तपरमोऽयमुपद्रवः ॥ १,१५६.

हे सर्व वाऱ्यामुळे होणारे आजार आहेत, जे फार तीव्र आणि वेदनादायक असतात. त्यात काही आजार फार भयंकर नावाचे असून, मृत्यू आणि गंभीर गुंतागुंत यांना कारणीभूत ठरतात.

वाताभिभूतकोष्ठानां तैर्विनापि विजायते । सहजानि तु दोषाणि यानि चाभ्यन्तरे वलौ ॥ १,१५६.

हे आजार नसले तरी, ज्या लोकांच्या पोटात वाऱ्याचा त्रास आहे, त्यांना जन्मजात विकार आणि आतल्या नाड्यांशी संबंधित त्रास होतात.

स्थितानि तान्यसाध्यानि याप्यन्तेऽग्निबलादिभिः । द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वला यान्याश्रितानि च ॥ १,१५६.

जे आजार पक्का झाले आहेत, ते बरे होत नाहीत, पण पचनशक्ती वगैरेच्या जोरावर त्यांना आटोक्यात ठेवता येते. दोन दोषांच्या संयोगाने आणि दुसऱ्या नाडीशी संबंधित जे विकार आहेत, तेही सांगितले आहेत.

कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च । बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च ॥ १,१५६.

हे आजार बरे व्हायला फार कठीण असतात आणि वर्षानुवर्षे लागतात. बाहेरच्या नाडीमध्ये आणि एका दोषाने जास्त त्रास होणारे विकारही सांगितले आहेत.

अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पत्तिकानि च । मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं नाभिजानि तु ॥ १,१५६.

मुळव्याध सहज बरी होते आणि ती उशीराने होत नाही. जननेंद्रिय आणि अशा इतर भागात जे विकार होतात, ते त्यांच्या प्रकारानुसार सांगितले जातील, पण जन्मजात विकार सांगितले जाणार नाहीत.

गण्डूपदस्य रूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च । व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः ॥ १,१५६.

किड्यांच्या संसर्गाची लक्षणे चिकट आणि मऊ असतात. जेव्हा व्यान वारा कफ घेऊन जातो, तेव्हा त्वचेवर बाहेरून मुळव्याध निर्माण होते.

कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं च तद्विदुः । वातेन तोदः पारुष्यं पित्तादसितवक्त्रता ॥ १,१५६.

कडक, हलत नाहीत, गाठीसारखे त्वचेवर जे वाढतात, त्यांना ओळखतात. वाऱ्यामुळे वेदना आणि खरखरीपणा येतो, तर पित्तामुळे तोंड काळे पडते.

श्लेष्मणः स्निग्धता तस्य ग्रथितत्वं सवर्णता । अर्शसां प्रशमे यत्नमाशु कुर्वीत बुद्धिमान् । तान्याशु हि गदन्धा (कार्) य्य कुर्युर्बद्धगुदोदरम् ॥ १,१५६.

कफामुळे मुळव्याध मऊ, गाठीसारखी आणि रंग बदलत नाही. बुद्धिमान माणसाने मुळव्याध लवकर बरी करण्याचा प्रयत्न करावा, कारण हे आजार लवकरच गुदद्वार आणि पोट बंद करू शकतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५७ धन्वन्तरिरुवाच । अतीसारग्रहण्योश्च निदानं वच्मि सुश्रुत । दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च भयाच्छोकाच्च षड्विधः ॥ १,१५७.

धन्वंतरी म्हणाले: सुश्रुत, मी आता तुला अतिसार आणि ग्रहणीचे कारण सांगतो. हे सहा प्रकारचे असून, दोष एकटे किंवा एकत्र बिघडल्याने, भीती किंवा दुःखामुळे होतात.

अतीसारः स सुतरां जायतेऽत्यम्बुपानतः । विशुष्कान्नवसास्नेहतिलपिष्टविरूढकैः ॥ १,१५७.

अतिसार जास्त पाणी प्यायल्याने विशेषतः होतो, तसेच कोरडे अन्न, कच्चे मांस, स्निग्ध पदार्थ, तीळाचे पीठ आणि नीट न शिजवलेले धान्य खाल्ल्यानेही होतो.

मद्यरूक्षातिमात्रादिरसातिस्नेहविभ्रमात् । कृमिघोषविरोधाच्च तद्विधेः कुपितानिलः ॥ १,१५७.

मद्य, कोरडे आणि जास्त अन्न, चवी आणि स्निग्धतेचा गोंधळ, किड्यांचा विरोध आणि चुकीच्या पदार्थांच्या संयोगामुळे वारा बिघडतो आणि त्यामुळेही अतिसार होतो.

विस्त्रंसयत्यधोवातं हत्वा तेनैव चानलम् । व्यापार्यान्नशकृत्कोष्ठपुरीषद्रवतादयः ॥ १,१५७.

बिघडलेला वारा खाली वळतो आणि त्यामुळे पचनशक्ती नष्ट होते. त्यामुळे अन्न, मल आणि आतडे यांचा त्रास होतो आणि मल सैल होतो.

प्रकल्पतेऽतीसारस्य लक्षणं तस्य भाविनः । भेदो हृद्गुदकोष्ठेषु गात्रस्वेदो मलग्रहः ॥ १,१५७.

अतिसार होण्याची लक्षणे अशी आहेत: हृदय, गुदद्वार आणि पोटात अस्वस्थता, अंगाला घाम येणे आणि शरीरातील घाण साचून राहणे.

आध्मानमविपाकश्च तत्र वातेन विज्वरम् । अल्पाल्पं शब्दशून्याढ्यं विरु (ब)द्धमुपवेश्यते ॥ १,१५७.

या अवस्थेत पोट फुगते आणि पचन होत नाही, पण ताप नसतो. मल थोडा, आवाज नसलेला आणि कठीणतेने बाहेर पडतो.

रूक्षं सफेनमच्छं च गृहीतं व मुहुर्मुहुः । तथादग्धगदाभासं पिच्छिलं परिकर्तयन् ॥ १,१५७.

मल कोरडा, फेसाळ आणि स्वच्छ असतो, तो वारंवार किंवा थोड्या थोड्या वेळाने येतो. कधी जळाल्यासारखा, विषासारखा, चिकट आणि कापणारी वेदना देणारा असतो.

सशुष्कभ्रष्टपायुश्च हृष्टरोमा विनिश्वसन् । पित्तेन पीतमशितं हारिद्रं शाद्वलप्रभम् ॥ १,१५७.

गुदद्वार कोरडे आणि आकुंचित झालेले असते, अंगावर रोमांच येतात आणि श्वास मोठा घेतला जातो. पित्तामुळे मल पिवळा, हळदीसारखा किंवा हिरवळीसारखा दिसतो.

सरक्तमतिदुर्गन्धं तृण्मूर्छास्वेददाहवान् । सशूलपायुसन्तापपाकवाञ्छ्लेष्मणा घनम् ॥ १,१५७.

हे रक्ताळलेले, अतिशय दुर्गंधी, न पचलेल्या गवताने मिसळलेले, घाम आणि जळजळीने युक्त असे असते; गुदद्वारात वेदना, जळजळ, तिखट पदार्थांची इच्छा आणि दाट कफ यामुळे त्रास होतो.

पिच्छिलं तत्रानुसारमल्पाल्पं सप्रवाहिकम् । सरोमहर्पः सेक्लेशो गुरुबस्तिगुदोदरः ॥ १,१५७.

तेथे मल चिकट, थोडे आणि सतत वाहणारे असते; त्यामुळे केस गळतात, तीव्र त्रास होतो आणि मूत्राशय, गुदद्वार व पोटात जडपणा जाणवतो.

कृतेऽप्यकृतसङ्गश्च सर्वात्मा सर्वलक्षणः । भयेन क्षुभिते चित्ते शायिते द्रावयेत्स (च्छ) कृत् ॥ १,१५७.

योग्य पद्धतीने पचले नाही तर, सर्व शरीरावर त्याचा परिणाम होतो; भीतीमुळे मन अस्वस्थ झाले आणि माणूस झोपला की, ते मल बाहेर पडते.

वायुस्ततो निवार्येत क्षिप्रमुष्णं द्रवं प्लवम् । वातपित्ते समं लिङ्गमाहुस्तद्वच्च शोकतः ॥ १,१५७.

मग वायू लवकर थांबवावा, त्यासाठी गरम, द्रव आणि हलक्या पदार्थांचा वापर करावा; वायू आणि पित्त विकारात लक्षणे सारखीच असतात, तसेच शोकातही.

अतीसारः समासेन द्वेधा सामो निरामकः । सासृग्जातं रसद्रोगो गौरवादप्सु मुञ्चति? । शकृद्दुर्गन्धमाटोपविष्टम्भार्तिप्रसेकिनः ॥ १,१५७.

संक्षेपाने सांगायचे तर अतिसार दोन प्रकारचा असतो: स्रावयुक्त आणि स्रावरहित; रक्त मिसळले असेल तर तो रसदोषाचा विकार होतो, जडपणामुळे पाण्यात सोडला जातो; मल दुर्गंधी, आवाज करणारे, अडथळा येणारे आणि वेदना देणारे असते.

विपरीतो निरामस्तु कफात्कोऽपि न मज्जति । अतीसारेषु यो नाति यत्नवान् ग्रहणीगदः ॥ १,१५७.

स्रावरहित अतिसार कफामुळे होतो, पण तो बुडत नाही; अतिसारात जो फार काळजी घेत नाही, त्याला ग्रहणी रोग होतो.

तस्य स्यादग्निनिर्वाणकार्यैरत्यर्थसञ्चितैः । सामं शकृन्निरामं वा जीर्णं येनातिसार्यते ॥ १,१५७.

ज्याच्यात पचनाग्नी कमी करणारे कारणे खूप साचली आहेत, त्याच्यात मल स्रावयुक्त असो वा नसले, ते पचून नंतर अतिसाराने बाहेर पडते.

सोऽतिसारोऽतिसरणा दाशुकारीः स्वभावतः । सामंशीर्णमजीर्णेन जीर्णे पक्वं तु नैव च ॥ १,१५७.

हा अतिसार स्वभावतः जास्त स्राव करणारा असतो; स्रावयुक्त असेल तर तो न पचलेला असतो, पण पचलेला असेल तर तसे होत नाही.

चिरकृद्ग्रहणीदोषः सञ्चयांश्चोपवेशयेत् । अकस्माद्वारसुर्वेधमकस्मात्सन्धिनीमुहुः? । स चतुर्धा पृथग्दोषैः सन्निपाताच्च जायते ॥ १,१५७.

दीर्घकाळ ग्रहणी विकार असल्यास शरीरात साचलेले राहते आणि उपवास करावा लागतो; कधी अचानक अंग थरथरते, कधी सांध्यात वेदना येतात; हा विकार चार दोषांनुसार आणि त्यांच्या संयोगानेही होतो.

प्राग्रूपाङ्गस्य सदनं चिरात्पवन अल्पकः । प्रसेको वक्त्रवैरस्यमरुचिस्तृट्श्रमोभ्रमः ॥ १,१५७.

प्रारंभिक लक्षणे म्हणजे अंगात अशक्तपणा, सतत वायू, थोडे थुंकी येणे, तोंडात वाईट चव, भूक न लागणे, तहान, थकवा आणि चक्कर येणे.