गरुडपुराणम्

पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः । करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः ॥ १,१५६.

त्या चिकट, स्थिर, गुळगुळीत, खाज येणाऱ्या, स्पर्शास सुखद, करिरा किंवा फणसाच्या देठासारख्या आणि गायीच्या स्तनासारख्या दिसतात.

वङ्क्षणानाहिनः पुयुबस्तिनाभिविकर्तनाः । सकाशश्वासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः ॥ १,१५६.

त्या वंक्षणात, सापासारख्या, पूयुक्त, मूत्राशय व नाभीमध्ये वेदना देणाऱ्या असतात; त्यासोबत श्वास लागणे, हृदय धडधडणे, लाळ वाढणे, भूक मंदावणे आणि नाक बंद होणे असे त्रास होतात.

महकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरक्षारकारिणः । क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्द्यतीसारादिविकारदाः ॥ १,१५६.

त्या खूप त्रासदायक, डोकं जड होणे, थंडी जाणवणे, तिखटपणा निर्माण करतात; त्यातून नपुंसकत्व, मंद पचन, मऊपणा, उलटी, जुलाब आणि इतर विकार होतात.

वसाभसकफप्राज्यपुरीषासृक्प्रवाहिकाः । न स्त्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः ॥ १,१५६.

मलात चरबी, कफ आणि श्लेष्मा भरपूर असतो, रक्तही मिसळलेले असते; तो न मोकळा न तुटणारा, त्वचा आणि इतर भाग पांडुर आणि स्निग्ध होतात.

संसृष्टलिङ्गत्संसर्गनिचयात्सर्वलक्षणाः । रक्तोल्बणा गुदे कीलाः पीताकृतिसमन्विताः ॥ १,१५६.

सर्व लक्षणे एकत्र आली की सगळी चिन्हे दिसतात; रक्त वाढल्यावर गुदद्वारातील गाठी पिवळसर रंगाच्या दिसतात.

वटप्रसेहसदृशाः गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः । तेऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविष्टंभपीडिताः ॥ १,१५६.

त्या वडाच्या फळासारख्या, गुंज किंवा प्रवाळासारख्या दिसतात; अत्यंत दूषित, गरम, आणि तीव्र अडथळा व वेदना देणाऱ्या असतात.

स्त्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः । केकाभः पीड्यते दुः खैः शोणितक्षयसम्भवैः ॥ १,१५६.

त्या अचानक रक्तस्त्राव करतात, आणि रक्त जास्त गेल्याने माणूस मोराच्या किंकाळीसारखा ओरडतो, रक्तक्षयामुळे त्रस्त होतो.

हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः । मुद्गकोद्रवजंबीरकरीरचणकादिभिः ॥ १,१५६.

त्याचा रंग, ताकद, उत्साह, तेज कमी होतो, इंद्रिये मंदावतात, विशेषतः मुद्ग, कोद्रव, जांभिरा, करिरा, चणा वगैरे खाल्ल्यावर.

रूक्षैः संग्राहिभिर्वायुर्विट्स्थाने कुपितो बली । अधोवहानि स्रोतांसि संरुध्याधः प्रशोषयन् ॥ १,१५६.

रूक्ष आणि बांधून ठेवणारे अन्न खाल्ल्याने वायू वाढतो, तो गुदमार्गात बलवान होतो, खाली जाणारे मार्ग अडवतो आणि खालचे भाग कोरडे करतो.

पुरीषं वातविष्णूत्रसंगं कुर्वीत दारुणम्? । तेन तीव्रा रुजा कोष्ठपृष्ठहृत्पार्श्वगा भवेत् ॥ १,१५६.

त्यामुळे मल कडक, कोरडा आणि वायूयुक्त होतो, आणि पोट, पाठ, हृदय, आणि कुशीमध्ये तीव्र वेदना निर्माण होतात.

आध्मानमुदरे विष्ठा हृल्लासपरिकर्तने । बस्तौ च सुतरां शूलो गण्डश्वयथुसंभवः ॥ १,१५६.

पोट फुगते, मल कडक होतो, मळमळ, कापणाऱ्या वेदना, आणि विशेषतः मूत्राशयात तीव्र वेदना, तसेच गाल सुजणे असे लक्षणे दिसतात.

पवनस्योर्ध्वगामित्वात्ततश्छर्द्यरुचिज्वराः । हृद्रोगग्रहणीदोषमूत्रसंगप्रवाहिकाः ॥ १,१५६.

वाऱ्याच्या वरच्या हालचालीमुळे मळमळ, भूक मंदावणे, ताप, हृदयाचे आजार, पचनाच्या तक्रारी, लघवी धरून राहणे आणि अतिसार असे त्रास होतात.

बाधिर्यातिशिरः श्वासशिरोरुक्काशपीनसाः? । मनोविकारस्तृट्श्वासपित्तगुल्मोदरादयः ॥ १,१५६.

कान बहिरे होणे, डोके दुखणे, श्वास घ्यायला त्रास, डोक्याला वेदना, खोकला, नाक गळणे, मन अस्वस्थ होणे, तहान लागणे, श्वास घ्यायला अडचण, पित्ताचे विकार, पोटात गाठी आणि असेच इतर आजारही होतात.

एते च वातजा रोगा जायन्ते भृशदारुणाः । दुर्नामामृत्यूदावर्तपरमोऽयमुपद्रवः ॥ १,१५६.

हे सर्व वाऱ्यामुळे होणारे आजार आहेत, जे फार तीव्र आणि वेदनादायक असतात. त्यात काही आजार फार भयंकर नावाचे असून, मृत्यू आणि गंभीर गुंतागुंत यांना कारणीभूत ठरतात.

वाताभिभूतकोष्ठानां तैर्विनापि विजायते । सहजानि तु दोषाणि यानि चाभ्यन्तरे वलौ ॥ १,१५६.

हे आजार नसले तरी, ज्या लोकांच्या पोटात वाऱ्याचा त्रास आहे, त्यांना जन्मजात विकार आणि आतल्या नाड्यांशी संबंधित त्रास होतात.

स्थितानि तान्यसाध्यानि याप्यन्तेऽग्निबलादिभिः । द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वला यान्याश्रितानि च ॥ १,१५६.

जे आजार पक्का झाले आहेत, ते बरे होत नाहीत, पण पचनशक्ती वगैरेच्या जोरावर त्यांना आटोक्यात ठेवता येते. दोन दोषांच्या संयोगाने आणि दुसऱ्या नाडीशी संबंधित जे विकार आहेत, तेही सांगितले आहेत.

कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च । बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च ॥ १,१५६.

हे आजार बरे व्हायला फार कठीण असतात आणि वर्षानुवर्षे लागतात. बाहेरच्या नाडीमध्ये आणि एका दोषाने जास्त त्रास होणारे विकारही सांगितले आहेत.

अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पत्तिकानि च । मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं नाभिजानि तु ॥ १,१५६.

मुळव्याध सहज बरी होते आणि ती उशीराने होत नाही. जननेंद्रिय आणि अशा इतर भागात जे विकार होतात, ते त्यांच्या प्रकारानुसार सांगितले जातील, पण जन्मजात विकार सांगितले जाणार नाहीत.

गण्डूपदस्य रूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च । व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः ॥ १,१५६.

किड्यांच्या संसर्गाची लक्षणे चिकट आणि मऊ असतात. जेव्हा व्यान वारा कफ घेऊन जातो, तेव्हा त्वचेवर बाहेरून मुळव्याध निर्माण होते.

कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं च तद्विदुः । वातेन तोदः पारुष्यं पित्तादसितवक्त्रता ॥ १,१५६.

कडक, हलत नाहीत, गाठीसारखे त्वचेवर जे वाढतात, त्यांना ओळखतात. वाऱ्यामुळे वेदना आणि खरखरीपणा येतो, तर पित्तामुळे तोंड काळे पडते.

श्लेष्मणः स्निग्धता तस्य ग्रथितत्वं सवर्णता । अर्शसां प्रशमे यत्नमाशु कुर्वीत बुद्धिमान् । तान्याशु हि गदन्धा (कार्) य्य कुर्युर्बद्धगुदोदरम् ॥ १,१५६.

कफामुळे मुळव्याध मऊ, गाठीसारखी आणि रंग बदलत नाही. बुद्धिमान माणसाने मुळव्याध लवकर बरी करण्याचा प्रयत्न करावा, कारण हे आजार लवकरच गुदद्वार आणि पोट बंद करू शकतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५७ धन्वन्तरिरुवाच । अतीसारग्रहण्योश्च निदानं वच्मि सुश्रुत । दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च भयाच्छोकाच्च षड्विधः ॥ १,१५७.

धन्वंतरी म्हणाले: सुश्रुत, मी आता तुला अतिसार आणि ग्रहणीचे कारण सांगतो. हे सहा प्रकारचे असून, दोष एकटे किंवा एकत्र बिघडल्याने, भीती किंवा दुःखामुळे होतात.

अतीसारः स सुतरां जायतेऽत्यम्बुपानतः । विशुष्कान्नवसास्नेहतिलपिष्टविरूढकैः ॥ १,१५७.

अतिसार जास्त पाणी प्यायल्याने विशेषतः होतो, तसेच कोरडे अन्न, कच्चे मांस, स्निग्ध पदार्थ, तीळाचे पीठ आणि नीट न शिजवलेले धान्य खाल्ल्यानेही होतो.

मद्यरूक्षातिमात्रादिरसातिस्नेहविभ्रमात् । कृमिघोषविरोधाच्च तद्विधेः कुपितानिलः ॥ १,१५७.

मद्य, कोरडे आणि जास्त अन्न, चवी आणि स्निग्धतेचा गोंधळ, किड्यांचा विरोध आणि चुकीच्या पदार्थांच्या संयोगामुळे वारा बिघडतो आणि त्यामुळेही अतिसार होतो.

विस्त्रंसयत्यधोवातं हत्वा तेनैव चानलम् । व्यापार्यान्नशकृत्कोष्ठपुरीषद्रवतादयः ॥ १,१५७.

बिघडलेला वारा खाली वळतो आणि त्यामुळे पचनशक्ती नष्ट होते. त्यामुळे अन्न, मल आणि आतडे यांचा त्रास होतो आणि मल सैल होतो.

प्रकल्पतेऽतीसारस्य लक्षणं तस्य भाविनः । भेदो हृद्गुदकोष्ठेषु गात्रस्वेदो मलग्रहः ॥ १,१५७.

अतिसार होण्याची लक्षणे अशी आहेत: हृदय, गुदद्वार आणि पोटात अस्वस्थता, अंगाला घाम येणे आणि शरीरातील घाण साचून राहणे.

आध्मानमविपाकश्च तत्र वातेन विज्वरम् । अल्पाल्पं शब्दशून्याढ्यं विरु (ब)द्धमुपवेश्यते ॥ १,१५७.

या अवस्थेत पोट फुगते आणि पचन होत नाही, पण ताप नसतो. मल थोडा, आवाज नसलेला आणि कठीणतेने बाहेर पडतो.

रूक्षं सफेनमच्छं च गृहीतं व मुहुर्मुहुः । तथादग्धगदाभासं पिच्छिलं परिकर्तयन् ॥ १,१५७.

मल कोरडा, फेसाळ आणि स्वच्छ असतो, तो वारंवार किंवा थोड्या थोड्या वेळाने येतो. कधी जळाल्यासारखा, विषासारखा, चिकट आणि कापणारी वेदना देणारा असतो.

सशुष्कभ्रष्टपायुश्च हृष्टरोमा विनिश्वसन् । पित्तेन पीतमशितं हारिद्रं शाद्वलप्रभम् ॥ १,१५७.

गुदद्वार कोरडे आणि आकुंचित झालेले असते, अंगावर रोमांच येतात आणि श्वास मोठा घेतला जातो. पित्तामुळे मल पिवळा, हळदीसारखा किंवा हिरवळीसारखा दिसतो.