गरुडपुराणम्

गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमचिमान्विताः । पीनाङ्गारारुणाः स्तब्धा विषमाः परुषाकराः ॥ १,१५६.

गुदाच्या कोंबांसारखे, अनेक वायू, कोरडे, खाज येणारे; जाड, काळसर लाल, कडक, वाकडे, खडबडीत आणि खरखरीत असतात.

मिथो विसदृश वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटि(रि) ताननाः । शिम्बीखर्जृरकर्कन्धूकार्पासफलसन्निभाः ॥ १,१५६.

एकमेकांपेक्षा वेगळे, वाकडे, तीक्ष्ण, तडे गेलेले; शिंबी, खजूर, कर्कंडू आणि कपाशीच्या फळांसारखे दिसतात.

केचित्कदम्बपुष्पाभाः केचित्सिद्धार्थकोपमाः । शिरः पार्श्वांसजङ्घोरुवङ्क्षणाद्यधिकव्यथाः ॥ १,१५६.

काही कदंब फुलांसारखे, काही सिद्धार्थ बियांसारखे; डोके, बाजू, पोटऱ्या, मांड्या, वंक्षण आणि इतर ठिकाणी जास्त वेदना होतात.

क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्गहारोचकप्रदाः । कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः ॥ १,१५६.

हे त्रास शिंकणे, ढेकर येणे, आतड्यांत अडथळा, हृदयात वेदना, मळमळ, खोकला, श्वास लागणे, पचन बिघडणे, कानात गूंज, आणि गरगरणे असे लक्षणे निर्माण करतात.

तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम् । रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धमुपवेश्यते ॥ १,१५६.

या त्रासांनी ग्रस्त झालेला माणूस वेदनादायक, गाठीसारखा, थोडा, आवाज करत बाहेर पडणारा, चिकट आणि कडक मल विसर्जित करतो, ज्यात कफही मिसळलेला असतो.

कृष्णत्वग्बद्धविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते । गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासंभवस्तस्य चैव हि ॥ १,१५६.

त्याची त्वचा काळी पडते, मलमूत्र रोखले जाते, डोळे आणि तोंडाचा रंग बदलतो; त्यामुळे गाठी, प्लीहा वाढणे, पोट फुगणे आणि कडक गाठी निर्माण होतात.

पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः । तन्वग्रस्त्राविणो विश्रास्तनवो मृदवः श्लथाः ॥ १,१५६.

पित्त वाढल्यावर तोंड निळे होते, गाठी लाल, पिवळ्या किंवा काळ्या दिसतात; त्या बारीक, तीक्ष्ण, ओलसर, दुर्गंधी, सैल, मऊ आणि शिथिल असतात.

शुकजिह्वा यकृत्खण्डजलौकावक्त्रसन्निभाः । दाहशो (ष) कज्वरस्वेदतृण्मूर्छारुचिमोहदाः ॥ १,१५६.

त्यांची जीभ पोपटासारखी, तोंड यकृताच्या तुकड्यासारखे किंवा जळूच्या तोंडासारखे दिसते; त्या जळजळ, ताप, घाम, तहान, चक्कर, भूक मंदावणे आणि गोंधळ निर्माण करतात.

सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः । यवमध्या हरित्पीतहारिद्रत्वङ्नखादयः ॥ १,१५६.

त्या गरम, ओलसर, निळ्या, उष्ण, पिवळ्या किंवा लाल रंगाच्या असतात; त्यांचा मध्य भाग जवसासारखा, आणि त्वचा, नखं इत्यादी हिरवट-पिवळ्या रंगाच्या असतात.

श्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः । उत्सन्नोपचितस्निग्धस्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः ॥ १,१५६.

कफ वाढल्यावर गाठी मोठ्या, घट्ट, हलक्या वेदनादायक, पांढऱ्या, फुगलेल्या, सुजलेल्या, स्निग्ध, कडक, गोल, जड आणि स्थिर असतात.

पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः । करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः ॥ १,१५६.

त्या चिकट, स्थिर, गुळगुळीत, खाज येणाऱ्या, स्पर्शास सुखद, करिरा किंवा फणसाच्या देठासारख्या आणि गायीच्या स्तनासारख्या दिसतात.

वङ्क्षणानाहिनः पुयुबस्तिनाभिविकर्तनाः । सकाशश्वासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः ॥ १,१५६.

त्या वंक्षणात, सापासारख्या, पूयुक्त, मूत्राशय व नाभीमध्ये वेदना देणाऱ्या असतात; त्यासोबत श्वास लागणे, हृदय धडधडणे, लाळ वाढणे, भूक मंदावणे आणि नाक बंद होणे असे त्रास होतात.

महकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरक्षारकारिणः । क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्द्यतीसारादिविकारदाः ॥ १,१५६.

त्या खूप त्रासदायक, डोकं जड होणे, थंडी जाणवणे, तिखटपणा निर्माण करतात; त्यातून नपुंसकत्व, मंद पचन, मऊपणा, उलटी, जुलाब आणि इतर विकार होतात.

वसाभसकफप्राज्यपुरीषासृक्प्रवाहिकाः । न स्त्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः ॥ १,१५६.

मलात चरबी, कफ आणि श्लेष्मा भरपूर असतो, रक्तही मिसळलेले असते; तो न मोकळा न तुटणारा, त्वचा आणि इतर भाग पांडुर आणि स्निग्ध होतात.

संसृष्टलिङ्गत्संसर्गनिचयात्सर्वलक्षणाः । रक्तोल्बणा गुदे कीलाः पीताकृतिसमन्विताः ॥ १,१५६.

सर्व लक्षणे एकत्र आली की सगळी चिन्हे दिसतात; रक्त वाढल्यावर गुदद्वारातील गाठी पिवळसर रंगाच्या दिसतात.

वटप्रसेहसदृशाः गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः । तेऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविष्टंभपीडिताः ॥ १,१५६.

त्या वडाच्या फळासारख्या, गुंज किंवा प्रवाळासारख्या दिसतात; अत्यंत दूषित, गरम, आणि तीव्र अडथळा व वेदना देणाऱ्या असतात.

स्त्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः । केकाभः पीड्यते दुः खैः शोणितक्षयसम्भवैः ॥ १,१५६.

त्या अचानक रक्तस्त्राव करतात, आणि रक्त जास्त गेल्याने माणूस मोराच्या किंकाळीसारखा ओरडतो, रक्तक्षयामुळे त्रस्त होतो.

हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः । मुद्गकोद्रवजंबीरकरीरचणकादिभिः ॥ १,१५६.

त्याचा रंग, ताकद, उत्साह, तेज कमी होतो, इंद्रिये मंदावतात, विशेषतः मुद्ग, कोद्रव, जांभिरा, करिरा, चणा वगैरे खाल्ल्यावर.

रूक्षैः संग्राहिभिर्वायुर्विट्स्थाने कुपितो बली । अधोवहानि स्रोतांसि संरुध्याधः प्रशोषयन् ॥ १,१५६.

रूक्ष आणि बांधून ठेवणारे अन्न खाल्ल्याने वायू वाढतो, तो गुदमार्गात बलवान होतो, खाली जाणारे मार्ग अडवतो आणि खालचे भाग कोरडे करतो.

पुरीषं वातविष्णूत्रसंगं कुर्वीत दारुणम्? । तेन तीव्रा रुजा कोष्ठपृष्ठहृत्पार्श्वगा भवेत् ॥ १,१५६.

त्यामुळे मल कडक, कोरडा आणि वायूयुक्त होतो, आणि पोट, पाठ, हृदय, आणि कुशीमध्ये तीव्र वेदना निर्माण होतात.

आध्मानमुदरे विष्ठा हृल्लासपरिकर्तने । बस्तौ च सुतरां शूलो गण्डश्वयथुसंभवः ॥ १,१५६.

पोट फुगते, मल कडक होतो, मळमळ, कापणाऱ्या वेदना, आणि विशेषतः मूत्राशयात तीव्र वेदना, तसेच गाल सुजणे असे लक्षणे दिसतात.

पवनस्योर्ध्वगामित्वात्ततश्छर्द्यरुचिज्वराः । हृद्रोगग्रहणीदोषमूत्रसंगप्रवाहिकाः ॥ १,१५६.

वाऱ्याच्या वरच्या हालचालीमुळे मळमळ, भूक मंदावणे, ताप, हृदयाचे आजार, पचनाच्या तक्रारी, लघवी धरून राहणे आणि अतिसार असे त्रास होतात.

बाधिर्यातिशिरः श्वासशिरोरुक्काशपीनसाः? । मनोविकारस्तृट्श्वासपित्तगुल्मोदरादयः ॥ १,१५६.

कान बहिरे होणे, डोके दुखणे, श्वास घ्यायला त्रास, डोक्याला वेदना, खोकला, नाक गळणे, मन अस्वस्थ होणे, तहान लागणे, श्वास घ्यायला अडचण, पित्ताचे विकार, पोटात गाठी आणि असेच इतर आजारही होतात.

एते च वातजा रोगा जायन्ते भृशदारुणाः । दुर्नामामृत्यूदावर्तपरमोऽयमुपद्रवः ॥ १,१५६.

हे सर्व वाऱ्यामुळे होणारे आजार आहेत, जे फार तीव्र आणि वेदनादायक असतात. त्यात काही आजार फार भयंकर नावाचे असून, मृत्यू आणि गंभीर गुंतागुंत यांना कारणीभूत ठरतात.

वाताभिभूतकोष्ठानां तैर्विनापि विजायते । सहजानि तु दोषाणि यानि चाभ्यन्तरे वलौ ॥ १,१५६.

हे आजार नसले तरी, ज्या लोकांच्या पोटात वाऱ्याचा त्रास आहे, त्यांना जन्मजात विकार आणि आतल्या नाड्यांशी संबंधित त्रास होतात.

स्थितानि तान्यसाध्यानि याप्यन्तेऽग्निबलादिभिः । द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वला यान्याश्रितानि च ॥ १,१५६.

जे आजार पक्का झाले आहेत, ते बरे होत नाहीत, पण पचनशक्ती वगैरेच्या जोरावर त्यांना आटोक्यात ठेवता येते. दोन दोषांच्या संयोगाने आणि दुसऱ्या नाडीशी संबंधित जे विकार आहेत, तेही सांगितले आहेत.

कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च । बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च ॥ १,१५६.

हे आजार बरे व्हायला फार कठीण असतात आणि वर्षानुवर्षे लागतात. बाहेरच्या नाडीमध्ये आणि एका दोषाने जास्त त्रास होणारे विकारही सांगितले आहेत.

अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पत्तिकानि च । मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं नाभिजानि तु ॥ १,१५६.

मुळव्याध सहज बरी होते आणि ती उशीराने होत नाही. जननेंद्रिय आणि अशा इतर भागात जे विकार होतात, ते त्यांच्या प्रकारानुसार सांगितले जातील, पण जन्मजात विकार सांगितले जाणार नाहीत.

गण्डूपदस्य रूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च । व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः ॥ १,१५६.

किड्यांच्या संसर्गाची लक्षणे चिकट आणि मऊ असतात. जेव्हा व्यान वारा कफ घेऊन जातो, तेव्हा त्वचेवर बाहेरून मुळव्याध निर्माण होते.