गरुडपुराणम्

प्रभूतमूत्रमल्पा विडश्रद्धा धूम्रकोष्ठकः । शिरः पृष्ठोरसां शूलमालस्यं भिन्नवर्चसम् ॥ १,१५६.

मूत्र जास्त, मल कमी, भूक मंद, पोट काळसर; डोके, पाठ आणि छातीमध्ये वेदना, थकवा आणि मलाचा रंग बदललेला असतो.

इन्द्रियार्थेषु लौल्यं च क्रोधो दुः खोपचारतः । आशङ्का ग्रहणी शोथः पाण्डुगुल्मोदरेषु च ॥ १,१५६.

इंद्रियांच्या विषयांकडे ओढ, दुःखामुळे राग, शंका, मलावरोध, सूज आणि पोट फिकटपणा असे लक्षणे दिसतात.

एतान्येव विवर्धन्ते जातेष्वहतनामसु । निवर्तमानो मानो हि तैरधोमार्गरोधतः ॥ १,१५६.

ज्यांची पचनशक्ती कमी आहे त्यांच्यात ही लक्षणे वाढतात; वायू परत फिरताना या लक्षणांमुळे अधःमार्गात अडतो.

क्षोभयेदनिलानन्यान् सर्वेन्द्रियशरीगान् । तथा मूत्रशकृत्पित्तकफान्वायुश्च शोषयन् ॥ १,१५६.

तो इतर वायूंना, सर्व इंद्रिये आणि शरीराला अस्वस्थ करतो; तसेच मूत्र, मल, पित्त, कफ आणि वायू यांना कोरडे करतो.

मुष्णात्यग्निं ततः सर्वे भवन्ति प्रायशोर्ऽशसः । कृशो भृशं हतोत्साहो दीनः क्षामोऽथ निष्प्रभः ॥ १,१५६.

तो पचनशक्ती नष्ट करतो आणि त्यामुळे सर्वजण बहुतेक वेळा कृश होतात; खूप सुकलेले, उत्साहहीन, खचलेले, अशक्त आणि तेजहीन होतात.

असारी विगतच्छायो जन्तुदग्ध इवद्रुम । कृच्छ्रैरुग्रद्रवैर्ग्रस्तो यक्ष्मोक्तैर्मर्मपीडनैः ॥ १,१५६.

रसहीन, छाया नसलेला, जणू किड्यांनी जळालेला वृक्ष; तीव्र, वेगाने वाहणाऱ्या दोषांनी आणि यक्ष्म्यामुळे होणाऱ्या वेदनांनी त्रस्त असतो.

तथा काशपिपासास्यवैरस्यश्वासपीनसैः । क्लमाङ्गभङ्गवमथुक्षवथुश्वयथुज्वरैः ॥ १,१५६.

तसेच खोकला, तहान, तोंड कोरडेपणा, चव नसणे, श्वास लागणे, सर्दी; थकवा, अंग दुखणे, अंग मुरगळणे, शिंक, सूज आणि ताप येतो.

क्लैब्यबाधिर्यस्तैमित्यशर्करापरिपीडितः । क्षामो भिन्नस्वरो ध्यायन्मुहुः ष्ठीवन्नरोचकी ॥ १,१५६.

नपुंसकत्व, बहिरेपणा, कडकपणा आणि मुतखडा यांचा त्रास होतो; कृश, बदललेला आवाज, वारंवार विचारमग्न, पुन्हा पुन्हा थुंकणारा आणि भूक नसलेला असतो.

सर्वपर्वास्थिहृन्नाभीपायुवङ्क्षणशूलवान् । गुदेनस्त्रवता पित्तं बलाकोदरसन्निभम् ॥ १,१५६.

सर्व सांधे, हाडे, हृदय, नाभी, गुद, वंक्षण या ठिकाणी वेदना; गुदातून पित्त वाहते, जे बगळ्याच्या पोटासारखे दिसते.

विशुष्कं चैव मुक्ताग्रं पक्वामं चान्तरान्तरम् । पाण्डुपित्तं हरिद्राक्तं पिच्छिलं चोपवेश्यते ॥ १,१५६.

कोरडे, टोकाला पडलेले, मध्ये पिकलेले किंवा न पिकलेले; फिकट पित्त, हळदीसारखे पिवळे, चिकट आणि बसून शौचास जाते.

गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमचिमान्विताः । पीनाङ्गारारुणाः स्तब्धा विषमाः परुषाकराः ॥ १,१५६.

गुदाच्या कोंबांसारखे, अनेक वायू, कोरडे, खाज येणारे; जाड, काळसर लाल, कडक, वाकडे, खडबडीत आणि खरखरीत असतात.

मिथो विसदृश वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटि(रि) ताननाः । शिम्बीखर्जृरकर्कन्धूकार्पासफलसन्निभाः ॥ १,१५६.

एकमेकांपेक्षा वेगळे, वाकडे, तीक्ष्ण, तडे गेलेले; शिंबी, खजूर, कर्कंडू आणि कपाशीच्या फळांसारखे दिसतात.

केचित्कदम्बपुष्पाभाः केचित्सिद्धार्थकोपमाः । शिरः पार्श्वांसजङ्घोरुवङ्क्षणाद्यधिकव्यथाः ॥ १,१५६.

काही कदंब फुलांसारखे, काही सिद्धार्थ बियांसारखे; डोके, बाजू, पोटऱ्या, मांड्या, वंक्षण आणि इतर ठिकाणी जास्त वेदना होतात.

क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्गहारोचकप्रदाः । कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः ॥ १,१५६.

हे त्रास शिंकणे, ढेकर येणे, आतड्यांत अडथळा, हृदयात वेदना, मळमळ, खोकला, श्वास लागणे, पचन बिघडणे, कानात गूंज, आणि गरगरणे असे लक्षणे निर्माण करतात.

तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम् । रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धमुपवेश्यते ॥ १,१५६.

या त्रासांनी ग्रस्त झालेला माणूस वेदनादायक, गाठीसारखा, थोडा, आवाज करत बाहेर पडणारा, चिकट आणि कडक मल विसर्जित करतो, ज्यात कफही मिसळलेला असतो.

कृष्णत्वग्बद्धविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते । गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासंभवस्तस्य चैव हि ॥ १,१५६.

त्याची त्वचा काळी पडते, मलमूत्र रोखले जाते, डोळे आणि तोंडाचा रंग बदलतो; त्यामुळे गाठी, प्लीहा वाढणे, पोट फुगणे आणि कडक गाठी निर्माण होतात.

पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः । तन्वग्रस्त्राविणो विश्रास्तनवो मृदवः श्लथाः ॥ १,१५६.

पित्त वाढल्यावर तोंड निळे होते, गाठी लाल, पिवळ्या किंवा काळ्या दिसतात; त्या बारीक, तीक्ष्ण, ओलसर, दुर्गंधी, सैल, मऊ आणि शिथिल असतात.

शुकजिह्वा यकृत्खण्डजलौकावक्त्रसन्निभाः । दाहशो (ष) कज्वरस्वेदतृण्मूर्छारुचिमोहदाः ॥ १,१५६.

त्यांची जीभ पोपटासारखी, तोंड यकृताच्या तुकड्यासारखे किंवा जळूच्या तोंडासारखे दिसते; त्या जळजळ, ताप, घाम, तहान, चक्कर, भूक मंदावणे आणि गोंधळ निर्माण करतात.

सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः । यवमध्या हरित्पीतहारिद्रत्वङ्नखादयः ॥ १,१५६.

त्या गरम, ओलसर, निळ्या, उष्ण, पिवळ्या किंवा लाल रंगाच्या असतात; त्यांचा मध्य भाग जवसासारखा, आणि त्वचा, नखं इत्यादी हिरवट-पिवळ्या रंगाच्या असतात.

श्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः । उत्सन्नोपचितस्निग्धस्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः ॥ १,१५६.

कफ वाढल्यावर गाठी मोठ्या, घट्ट, हलक्या वेदनादायक, पांढऱ्या, फुगलेल्या, सुजलेल्या, स्निग्ध, कडक, गोल, जड आणि स्थिर असतात.

पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः । करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः ॥ १,१५६.

त्या चिकट, स्थिर, गुळगुळीत, खाज येणाऱ्या, स्पर्शास सुखद, करिरा किंवा फणसाच्या देठासारख्या आणि गायीच्या स्तनासारख्या दिसतात.

वङ्क्षणानाहिनः पुयुबस्तिनाभिविकर्तनाः । सकाशश्वासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः ॥ १,१५६.

त्या वंक्षणात, सापासारख्या, पूयुक्त, मूत्राशय व नाभीमध्ये वेदना देणाऱ्या असतात; त्यासोबत श्वास लागणे, हृदय धडधडणे, लाळ वाढणे, भूक मंदावणे आणि नाक बंद होणे असे त्रास होतात.

महकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरक्षारकारिणः । क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्द्यतीसारादिविकारदाः ॥ १,१५६.

त्या खूप त्रासदायक, डोकं जड होणे, थंडी जाणवणे, तिखटपणा निर्माण करतात; त्यातून नपुंसकत्व, मंद पचन, मऊपणा, उलटी, जुलाब आणि इतर विकार होतात.

वसाभसकफप्राज्यपुरीषासृक्प्रवाहिकाः । न स्त्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः ॥ १,१५६.

मलात चरबी, कफ आणि श्लेष्मा भरपूर असतो, रक्तही मिसळलेले असते; तो न मोकळा न तुटणारा, त्वचा आणि इतर भाग पांडुर आणि स्निग्ध होतात.

संसृष्टलिङ्गत्संसर्गनिचयात्सर्वलक्षणाः । रक्तोल्बणा गुदे कीलाः पीताकृतिसमन्विताः ॥ १,१५६.

सर्व लक्षणे एकत्र आली की सगळी चिन्हे दिसतात; रक्त वाढल्यावर गुदद्वारातील गाठी पिवळसर रंगाच्या दिसतात.

वटप्रसेहसदृशाः गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः । तेऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविष्टंभपीडिताः ॥ १,१५६.

त्या वडाच्या फळासारख्या, गुंज किंवा प्रवाळासारख्या दिसतात; अत्यंत दूषित, गरम, आणि तीव्र अडथळा व वेदना देणाऱ्या असतात.

स्त्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः । केकाभः पीड्यते दुः खैः शोणितक्षयसम्भवैः ॥ १,१५६.

त्या अचानक रक्तस्त्राव करतात, आणि रक्त जास्त गेल्याने माणूस मोराच्या किंकाळीसारखा ओरडतो, रक्तक्षयामुळे त्रस्त होतो.

हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः । मुद्गकोद्रवजंबीरकरीरचणकादिभिः ॥ १,१५६.

त्याचा रंग, ताकद, उत्साह, तेज कमी होतो, इंद्रिये मंदावतात, विशेषतः मुद्ग, कोद्रव, जांभिरा, करिरा, चणा वगैरे खाल्ल्यावर.

रूक्षैः संग्राहिभिर्वायुर्विट्स्थाने कुपितो बली । अधोवहानि स्रोतांसि संरुध्याधः प्रशोषयन् ॥ १,१५६.

रूक्ष आणि बांधून ठेवणारे अन्न खाल्ल्याने वायू वाढतो, तो गुदमार्गात बलवान होतो, खाली जाणारे मार्ग अडवतो आणि खालचे भाग कोरडे करतो.