गरुडपुराणम्

अन्तर्मुखानि पाण्डूनि दारुणोपद्रवाणि च । योज्यानि च पृथोग्दोषसंसर्गनिचयात्स्वतः ॥ १,१५६.

ती आतल्या बाजूने, फिकट रंगाची आणि तीव्र त्रास देणारी असतात; एकत्र किंवा स्वतंत्र दोषांमुळे झालेल्या वेगळ्या उपचार करावेत.

शुष्काणि वातश्लेष्मभ्यामार्द्राणि त्वस्य पित्ततः । दोषप्रकोपहेतुस्तु प्रागुक्तेवस्त्रसादिनि ॥ १,१५६.

शुष्क मूळव्याध वात आणि कफामुळे, ओलसर पित्तामुळे होतात; दोष वाढण्याची कारणे जखमेच्या आधीच्या विभागात सांगितली आहेत.

अग्नौ मलेऽतिनिचिते पुनश्चायं (ति) व्यवायतः । पानसंक्षोभविषमकठिनक्षुद्रकाशनात् ॥ १,१५६.

जेव्हा जठराग्नी आणि मल खूप साचतात, आणि विलंब होतो, तेव्हा जास्त मद्यपान, चिडचिड, अपायकारक किंवा कडक अन्न, सतत खोकला यामुळेही मूळव्याध होते.

बस्तिनेत्रगलौष्ठोत्थतलभेदादिघट्टनात् । भृशशीताम्बुसंस्पर्शप्रततातिप्रवाहणात् ॥ १,१५६.

मूत्राशय, गुद, घसा, ओठ, तालू यांना इजा झाल्याने; खूप थंड पाण्याचा वारंवार स्पर्श, आणि सतत जास्त जोर लावल्यानेही मूळव्याध होते.

गतमूत्रशकृद्वेगधारणात्तदुदीरणात् । जुगुप्सातीसारमेव ग्रहणी सोऽप्युपद्रवः ॥ १,१५६.

मूत्र किंवा विष्ठा रोखल्याने, किंवा जबरदस्तीने बाहेर काढल्याने; घृणा, अतिसार, आणि ग्रहणी या त्रासांमुळेही मूळव्याध होते.

कर्षणाद्विषमादेश्चचेष्टाभ्यो योषितां पुनः । आमगर्भप्रपतनाद्गर्भवृद्धिप्रपीडनात् ॥ १,१५६.

ओढण्यामुळे, वाकड्या हालचालींमुळे आणि स्त्रियांच्या श्रमामुळे, तसेच अपक्व गर्भ पडल्याने आणि गर्भ वाढताना होणाऱ्या त्रासामुळेही हे होते.

ईदृशैश्चापरैर्वायुरपानः कुपितो मले । पायोर्वलीषु सद्रवृत्तिभास्वन्निः पूर्णमूर्तिषु ॥ १,१५६.

अशा किंवा इतर कारणांनी अपान वायू बिघडतो, त्यामुळे मल तयार होतो; गुदाच्या वळ्यांमध्ये, पातळ शौच असणाऱ्यांमध्ये आणि शरीर भरलेल्यांमध्ये हे दिसते.

जायन्तेर्ऽशांसितु तत्पूर्वं लक्षणं वह्निमन्दता । विष्टम्भः सास्थिसदनं पिण्डि (ष्ट) कोद्वेष्टनं भ्रमः ॥ १,१५६.

अशा वेळी काही लक्षणे दिसतात: त्याआधी पचनशक्ती कमी होते, अडथळा निर्माण होतो, हाडांच्या जागी वेदना होतात, हातपाय आखडतात, वळणं येतात आणि चक्कर येते.

सान्द्रोत्थोनेत्रयोः शोथः शकृद्भवेदोऽथ वा ग्रहः । मारुतः पुरतो मूढः प्रायो नाभेरधश्चरन् ॥ १,१५६.

डोळ्यांमध्ये गाठीसारखी सूज येते; कधी मल रोखला जातो किंवा बद्धकोष्ठता होते; वायू पुढे अडकतो आणि बहुतेक वेळा नाभीखाली फिरतो.

सरक्तः परिकृन्तंश्च कृच्छ्रादाकुञ्चति श्वसन् । अन्त्रकूजनमाटोपः क्षारितोद्गारभूरिता ॥ १,१५६.

रक्त मिसळलेले, तुटक, श्वास घ्यायला त्रासदायक आणि आकुंचन येतो; आतड्यात गडगडाट, फुगवटा, जास्त ढेकरा आणि वारंवार विसर्जन होते.

प्रभूतमूत्रमल्पा विडश्रद्धा धूम्रकोष्ठकः । शिरः पृष्ठोरसां शूलमालस्यं भिन्नवर्चसम् ॥ १,१५६.

मूत्र जास्त, मल कमी, भूक मंद, पोट काळसर; डोके, पाठ आणि छातीमध्ये वेदना, थकवा आणि मलाचा रंग बदललेला असतो.

इन्द्रियार्थेषु लौल्यं च क्रोधो दुः खोपचारतः । आशङ्का ग्रहणी शोथः पाण्डुगुल्मोदरेषु च ॥ १,१५६.

इंद्रियांच्या विषयांकडे ओढ, दुःखामुळे राग, शंका, मलावरोध, सूज आणि पोट फिकटपणा असे लक्षणे दिसतात.

एतान्येव विवर्धन्ते जातेष्वहतनामसु । निवर्तमानो मानो हि तैरधोमार्गरोधतः ॥ १,१५६.

ज्यांची पचनशक्ती कमी आहे त्यांच्यात ही लक्षणे वाढतात; वायू परत फिरताना या लक्षणांमुळे अधःमार्गात अडतो.

क्षोभयेदनिलानन्यान् सर्वेन्द्रियशरीगान् । तथा मूत्रशकृत्पित्तकफान्वायुश्च शोषयन् ॥ १,१५६.

तो इतर वायूंना, सर्व इंद्रिये आणि शरीराला अस्वस्थ करतो; तसेच मूत्र, मल, पित्त, कफ आणि वायू यांना कोरडे करतो.

मुष्णात्यग्निं ततः सर्वे भवन्ति प्रायशोर्ऽशसः । कृशो भृशं हतोत्साहो दीनः क्षामोऽथ निष्प्रभः ॥ १,१५६.

तो पचनशक्ती नष्ट करतो आणि त्यामुळे सर्वजण बहुतेक वेळा कृश होतात; खूप सुकलेले, उत्साहहीन, खचलेले, अशक्त आणि तेजहीन होतात.

असारी विगतच्छायो जन्तुदग्ध इवद्रुम । कृच्छ्रैरुग्रद्रवैर्ग्रस्तो यक्ष्मोक्तैर्मर्मपीडनैः ॥ १,१५६.

रसहीन, छाया नसलेला, जणू किड्यांनी जळालेला वृक्ष; तीव्र, वेगाने वाहणाऱ्या दोषांनी आणि यक्ष्म्यामुळे होणाऱ्या वेदनांनी त्रस्त असतो.

तथा काशपिपासास्यवैरस्यश्वासपीनसैः । क्लमाङ्गभङ्गवमथुक्षवथुश्वयथुज्वरैः ॥ १,१५६.

तसेच खोकला, तहान, तोंड कोरडेपणा, चव नसणे, श्वास लागणे, सर्दी; थकवा, अंग दुखणे, अंग मुरगळणे, शिंक, सूज आणि ताप येतो.

क्लैब्यबाधिर्यस्तैमित्यशर्करापरिपीडितः । क्षामो भिन्नस्वरो ध्यायन्मुहुः ष्ठीवन्नरोचकी ॥ १,१५६.

नपुंसकत्व, बहिरेपणा, कडकपणा आणि मुतखडा यांचा त्रास होतो; कृश, बदललेला आवाज, वारंवार विचारमग्न, पुन्हा पुन्हा थुंकणारा आणि भूक नसलेला असतो.

सर्वपर्वास्थिहृन्नाभीपायुवङ्क्षणशूलवान् । गुदेनस्त्रवता पित्तं बलाकोदरसन्निभम् ॥ १,१५६.

सर्व सांधे, हाडे, हृदय, नाभी, गुद, वंक्षण या ठिकाणी वेदना; गुदातून पित्त वाहते, जे बगळ्याच्या पोटासारखे दिसते.

विशुष्कं चैव मुक्ताग्रं पक्वामं चान्तरान्तरम् । पाण्डुपित्तं हरिद्राक्तं पिच्छिलं चोपवेश्यते ॥ १,१५६.

कोरडे, टोकाला पडलेले, मध्ये पिकलेले किंवा न पिकलेले; फिकट पित्त, हळदीसारखे पिवळे, चिकट आणि बसून शौचास जाते.

गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमचिमान्विताः । पीनाङ्गारारुणाः स्तब्धा विषमाः परुषाकराः ॥ १,१५६.

गुदाच्या कोंबांसारखे, अनेक वायू, कोरडे, खाज येणारे; जाड, काळसर लाल, कडक, वाकडे, खडबडीत आणि खरखरीत असतात.

मिथो विसदृश वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटि(रि) ताननाः । शिम्बीखर्जृरकर्कन्धूकार्पासफलसन्निभाः ॥ १,१५६.

एकमेकांपेक्षा वेगळे, वाकडे, तीक्ष्ण, तडे गेलेले; शिंबी, खजूर, कर्कंडू आणि कपाशीच्या फळांसारखे दिसतात.

केचित्कदम्बपुष्पाभाः केचित्सिद्धार्थकोपमाः । शिरः पार्श्वांसजङ्घोरुवङ्क्षणाद्यधिकव्यथाः ॥ १,१५६.

काही कदंब फुलांसारखे, काही सिद्धार्थ बियांसारखे; डोके, बाजू, पोटऱ्या, मांड्या, वंक्षण आणि इतर ठिकाणी जास्त वेदना होतात.

क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्गहारोचकप्रदाः । कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः ॥ १,१५६.

हे त्रास शिंकणे, ढेकर येणे, आतड्यांत अडथळा, हृदयात वेदना, मळमळ, खोकला, श्वास लागणे, पचन बिघडणे, कानात गूंज, आणि गरगरणे असे लक्षणे निर्माण करतात.

तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम् । रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धमुपवेश्यते ॥ १,१५६.

या त्रासांनी ग्रस्त झालेला माणूस वेदनादायक, गाठीसारखा, थोडा, आवाज करत बाहेर पडणारा, चिकट आणि कडक मल विसर्जित करतो, ज्यात कफही मिसळलेला असतो.

कृष्णत्वग्बद्धविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते । गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासंभवस्तस्य चैव हि ॥ १,१५६.

त्याची त्वचा काळी पडते, मलमूत्र रोखले जाते, डोळे आणि तोंडाचा रंग बदलतो; त्यामुळे गाठी, प्लीहा वाढणे, पोट फुगणे आणि कडक गाठी निर्माण होतात.

पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः । तन्वग्रस्त्राविणो विश्रास्तनवो मृदवः श्लथाः ॥ १,१५६.

पित्त वाढल्यावर तोंड निळे होते, गाठी लाल, पिवळ्या किंवा काळ्या दिसतात; त्या बारीक, तीक्ष्ण, ओलसर, दुर्गंधी, सैल, मऊ आणि शिथिल असतात.

शुकजिह्वा यकृत्खण्डजलौकावक्त्रसन्निभाः । दाहशो (ष) कज्वरस्वेदतृण्मूर्छारुचिमोहदाः ॥ १,१५६.

त्यांची जीभ पोपटासारखी, तोंड यकृताच्या तुकड्यासारखे किंवा जळूच्या तोंडासारखे दिसते; त्या जळजळ, ताप, घाम, तहान, चक्कर, भूक मंदावणे आणि गोंधळ निर्माण करतात.

सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः । यवमध्या हरित्पीतहारिद्रत्वङ्नखादयः ॥ १,१५६.

त्या गरम, ओलसर, निळ्या, उष्ण, पिवळ्या किंवा लाल रंगाच्या असतात; त्यांचा मध्य भाग जवसासारखा, आणि त्वचा, नखं इत्यादी हिरवट-पिवळ्या रंगाच्या असतात.