गरुडपुराणम्

लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीञ्छोणितादिषु । अरुणं नीलकृष्णं वा सम्प्रविश्यन्विशेत्तमः ॥ १,१५५.

लक्षणे जास्त दिसली की वायू वगैरे दोष रक्तात किंवा इतर द्रव्यांत ओळखता येतात; लाल, निळा किंवा काळा रंग दिसला की अंधारात बुडतो.

शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपथुर्भ्रमः । कासः श्यावारुणा च्छाया मूर्छायां मारुतात्मकः ॥ १,१५५.

तो पटकन शुद्धीवर येतो, पण हृदयाला वेदना, अंग थरथरणे, चक्कर, खोकला आणि काळसर किंवा लालसर रंग येतो—ही वायूच्या बेशुद्धीची लक्षणे आहेत.

पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन्विशेत्तमः । विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृष्णोपपीडितः ॥ १,१५५.

पित्तामुळे आकाशात रक्त किंवा पिवळा रंग दिसतो आणि मग अंधार पडतो; नंतर शुद्धीवर येताना घाम येतो, जळजळ आणि तहान त्रास देतात.

भिन्नवत्पीतनीलाभो रक्तनीलाकुलेक्षणः । कफेन मेघसंकाशं पश्यत्याकाशमाविशेत् ॥ १,१५५.

कफामुळे आकाश ढगांसारखं दिसतं, तुटक, पिवळसर-निळ्या रंगाचं वाटतं आणि डोळे रक्ताळलेले, निळसर दिसतात.

तमश्चिराच्च बुध्ये हृदुरः सुप्रसेकवान् । गुरुभिस्तिमितै (रै) रङ्गे राजधर्मावबन्धान् (वत्) ॥ १,१५५.

खूप वेळाने शुद्धी येते, हृदय आणि छातीला खूप लाळ सुटते; अंग जड आणि मंद होतं, आणि तो राजाच्या नियमात अडकतो.

सर्वाकृतिस्त्रिभिर्देषैरपस्मार इवापरः । पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः ॥ १,१५५.

सगळ्या प्रकारच्या दोषांनी आणि रूपांनी तो जणू अपस्मार झाल्यासारखा अचानक खाली पडतो, काहीही हालचाल न करता, आणि घाणेरड्या हालचालीशिवाय.

दोषैस्तु मदमूर्छायां कृतवेगेषु देहिनाम् । स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासेनौषधैर्निवा ॥ १,१५५.

दोषांमुळे निर्माण झालेली नशा आणि बेशुद्धी, जेव्हा शरीरात त्यांचा जोर कमी होतो, तेव्हा आपोआप कमी होते, किंवा संयम आणि औषधांनी थांबते.

वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबलाबलाः । ससन्यासं निपतिताः प्राणाघातनसंश्रयाः ॥ १,१५५.

शब्द, शरीर आणि मन यांच्या क्रिया, जास्त किंवा कमी शक्तीने, पकडल्या जातात; त्यासोबतच शुद्धी हरपते आणि प्राण घालवण्याच्या स्थितीत ते कोसळतात.

भवन्ति तेन पुरुषाः काष्ठभूता मृतोपमाः । म्रियेत शीघ्रं शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते ॥ १,१५५.

म्हणून लोक लाकडासारखे, मृतांसारखे होतात; वेळीच उपचार न केल्यास ते फार लवकर मरतात.

अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवार्णवे । संन्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्तयेत् ॥ १,१५५.

जशी खोल समुद्रात अनेक मगर आणि पाण्याच्या लाटा असतात, तशीच शुद्धी हरपणाऱ्या माणसाला पटकन बाहेर काढावे.

मदमानरोषतोष प्रवृत्तिभिरितस्ततः । युक्तायुक्तं च समं युक्तिं युङ्क्ते न मद्येन ॥ १,१५५.

मद्य, अभिमान, राग आणि आनंदामुळे माणूस वेगवेगळ्या प्रकारे वागतो; पण मद्यामुळे योग्य-अयोग्य विचार करता येत नाही.

बलकासदेशपात्रं प्रकृतिसहतामथवा वयांसि? । प्रविभज्ज्यात्तनुरूपं पिबति ततः पिबत्यमृत ॥ १,१५५.

शक्ती, खोकला, जागा, पात्र, प्रकृती किंवा वय यांचा विचार करून, आपल्या क्षमतेनुसार प्यावे; असे केल्यावर ते अमृतासारखे होते.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५६ धन्वन्तरिरुवाच । अथार्शसां निदानं च व्याख्यास्यमि च सुश्रुत ! । सर्वदा प्राणिनां मांसे कीलकाः प्रभवन्ति ये ॥ १,१५६.

धन्वंतरी म्हणाले: सुश्रुत, आता मी मूळव्याधीचे कारण सांगतो—जी नेहमी सर्व प्राण्यांच्या मांसात खिळ्यासारखी निर्माण होते.

अर्शांसि तस्मादुच्यन्ते गुदमार्गनिरोधनात् । दोषस्त्वङ्मांसमेदांसि सन्दूष्य विविधाकृतीन् ॥ १,१५६.

म्हणून त्यांना 'अर्श' असे म्हणतात, कारण त्या गुदमार्ग अडवतात; दोष त्वचा, मांस आणि मेद बिघडवून त्या वेगवेगळ्या स्वरूपात निर्माण करतो.

मांसांकुरानपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि ताञ्जगुः । सहजन्मान्तरोत्थेन भेदो द्वेधा समासतः ॥ १,१५६.

मांस अंकुर, मद्यपान आणि इतर कारणांनी मूळव्याध होते असे सांगितले आहे; थोडक्यात, ती दोन प्रकारची असते—जन्मजात आणि नंतर निर्माण होणारी.

शुष्काग्रावाविभेदाश्च गुदस्थानानुसंश्रयाः । अर्धपञ्चाङ्गुलिस्तस्मिंस्तिस्रोऽघ्यर्धाङ्गुलिस्थिताः ॥ १,१५६.

शुष्क, टोकदार आणि न फुटलेली, या गुदप्रदेशात असतात; त्यात तीन दीड बोट अंतरावर आणि उरलेल्या अर्ध्या बोटावर असतात.

बाल्यप्रवाहिणी तासामन्त्रमध्ये विसर्जिनी । बाह्यासंवरणे तस्या गुदादौ बहिरङ्गुले ॥ १,१५६.

त्यातील जी बाल्यापासून वाहते ती मध्ये असते आणि बाहेर टाकते; बाहेरील आवरण नसताना ती गुदाच्या सुरुवातीला, बाहेर, एक बोट अंतरावर दिसते.

सार्धाङ्गुलप्रमाणेन रोमाण्यत्र ततः परम् । तत्र हेतुः सहोत्थानां बाल्ये बीजोपतप्तता ॥ १,१५६.

अर्ध्या बोटाच्या मापाने, आणि तेथे केस वाढतात; एकत्र निर्माण होणाऱ्यांचे कारण बाल्यात बीज तापलेले असते.

अर्शसां बीजसृष्टिस्तु मातापित्रपचारतः । देवतानां प्रकोपे हि सान्निपातस्य चान्यतः ॥ १,१५६.

मूळव्याधीचे बीज आई-वडिलांच्या दोषामुळे तयार होते; देवतांचा कोप किंवा तिन्ही दोषांच्या बिघाडामुळेही ती होते.

असाध्या एवमाख्याताः सर्वे रोगाः कुलोद्भवाः । सहजानि विशेषेण रूक्षदुर्दर्शनानि तु ॥ १,१५६.

कुळातून उत्पन्न होणारे सर्व रोग अशक्य मानले आहेत; विशेषतः जन्मजात, कोरडे आणि दिसायला कठीण असलेले.

अन्तर्मुखानि पाण्डूनि दारुणोपद्रवाणि च । योज्यानि च पृथोग्दोषसंसर्गनिचयात्स्वतः ॥ १,१५६.

ती आतल्या बाजूने, फिकट रंगाची आणि तीव्र त्रास देणारी असतात; एकत्र किंवा स्वतंत्र दोषांमुळे झालेल्या वेगळ्या उपचार करावेत.

शुष्काणि वातश्लेष्मभ्यामार्द्राणि त्वस्य पित्ततः । दोषप्रकोपहेतुस्तु प्रागुक्तेवस्त्रसादिनि ॥ १,१५६.

शुष्क मूळव्याध वात आणि कफामुळे, ओलसर पित्तामुळे होतात; दोष वाढण्याची कारणे जखमेच्या आधीच्या विभागात सांगितली आहेत.

अग्नौ मलेऽतिनिचिते पुनश्चायं (ति) व्यवायतः । पानसंक्षोभविषमकठिनक्षुद्रकाशनात् ॥ १,१५६.

जेव्हा जठराग्नी आणि मल खूप साचतात, आणि विलंब होतो, तेव्हा जास्त मद्यपान, चिडचिड, अपायकारक किंवा कडक अन्न, सतत खोकला यामुळेही मूळव्याध होते.

बस्तिनेत्रगलौष्ठोत्थतलभेदादिघट्टनात् । भृशशीताम्बुसंस्पर्शप्रततातिप्रवाहणात् ॥ १,१५६.

मूत्राशय, गुद, घसा, ओठ, तालू यांना इजा झाल्याने; खूप थंड पाण्याचा वारंवार स्पर्श, आणि सतत जास्त जोर लावल्यानेही मूळव्याध होते.

गतमूत्रशकृद्वेगधारणात्तदुदीरणात् । जुगुप्सातीसारमेव ग्रहणी सोऽप्युपद्रवः ॥ १,१५६.

मूत्र किंवा विष्ठा रोखल्याने, किंवा जबरदस्तीने बाहेर काढल्याने; घृणा, अतिसार, आणि ग्रहणी या त्रासांमुळेही मूळव्याध होते.

कर्षणाद्विषमादेश्चचेष्टाभ्यो योषितां पुनः । आमगर्भप्रपतनाद्गर्भवृद्धिप्रपीडनात् ॥ १,१५६.

ओढण्यामुळे, वाकड्या हालचालींमुळे आणि स्त्रियांच्या श्रमामुळे, तसेच अपक्व गर्भ पडल्याने आणि गर्भ वाढताना होणाऱ्या त्रासामुळेही हे होते.

ईदृशैश्चापरैर्वायुरपानः कुपितो मले । पायोर्वलीषु सद्रवृत्तिभास्वन्निः पूर्णमूर्तिषु ॥ १,१५६.

अशा किंवा इतर कारणांनी अपान वायू बिघडतो, त्यामुळे मल तयार होतो; गुदाच्या वळ्यांमध्ये, पातळ शौच असणाऱ्यांमध्ये आणि शरीर भरलेल्यांमध्ये हे दिसते.

जायन्तेर्ऽशांसितु तत्पूर्वं लक्षणं वह्निमन्दता । विष्टम्भः सास्थिसदनं पिण्डि (ष्ट) कोद्वेष्टनं भ्रमः ॥ १,१५६.

अशा वेळी काही लक्षणे दिसतात: त्याआधी पचनशक्ती कमी होते, अडथळा निर्माण होतो, हाडांच्या जागी वेदना होतात, हातपाय आखडतात, वळणं येतात आणि चक्कर येते.

सान्द्रोत्थोनेत्रयोः शोथः शकृद्भवेदोऽथ वा ग्रहः । मारुतः पुरतो मूढः प्रायो नाभेरधश्चरन् ॥ १,१५६.

डोळ्यांमध्ये गाठीसारखी सूज येते; कधी मल रोखला जातो किंवा बद्धकोष्ठता होते; वायू पुढे अडकतो आणि बहुतेक वेळा नाभीखाली फिरतो.