गरुडपुराणम्

दशभिर्गुणैः संक्षोम्यं चेतो नयति चाक्रियम् । आद्ये मदे द्वितीयेऽपि प्रम (मो) दायतने स्थितः ॥ १,१५५.

दहा गुणांनी ते संकुचित करतं आणि मनाला निष्क्रिय करतं; पहिल्या आणि दुसऱ्या नशेच्या अवस्थेत गोंधळ निर्माण होतो.

दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यभिमुच्यते । मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजासनो मदः ॥ १,१५५.

गोंधळामुळे माणूस गोंधळलेला असतो आणि जे सुखद वाटतं तेच सुख आहे असं समजतो; नशा मध्यम आणि जास्त या टप्प्यावर पोहोचली की ती राजासन घेतो.

निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेत्ततः । इयं भूमिरवाच्यानां दौः शीलस्येदमास्पदम् ॥ १,१५५.

जसा अनियंत्रित साप काही करत नाही, तसाच तो काहीच करत नाही; ही पृथ्वी वाईट वागणाऱ्या आणि नीच स्वभावाच्या लोकांचं ठिकाण होते.

एकोऽयं बहुमार्गायाः दुर्गर्(म) तेर्दर्शकः परम् । निश्चेष्टः सन्नवाक्शेते तृतीयेऽत्र मदे स्थितः ॥ १,१५५.

हीच अनेक मार्गांनी कठीण वाट दाखवणारी मुख्य खूण आहे; जेव्हा हालचाल थांबते आणि बोलणं बंद होतं, तेव्हा नशेची तिसरी अवस्था येते.

मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम् । धर्माधर्मं सुखं दुः खं मानानर्थं हिताहितम् ॥ १,१५५.

मृत्यूपेक्षाही वाईट, पापी जीव आणखी पापी अवस्थेत जातो; त्याला धर्म, अधर्म, सुख, दु:ख, मान, अपमान, हित, अहित काहीच कळत नाही.

न वेद शीकमोहार्तं शोष (क) मोहादिसंयुतः । सोन्मादभ्रममूर्छायां सापस्मारः पतत्यधः ॥ १,१५५.

गोंधळ आणि भ्रमाने ग्रासलेला तो काहीच ओळखू शकत नाही; कोरडेपणा, गोंधळ, वेड, भ्रम, बेशुद्धी आणि अपस्मार यामध्ये तो खाली पडतो.

नाति माद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः । वातात्पित्तात्कफात्सर्वैर्भवेद्रोगो मदात्ययः ॥ १,१५५.

बलवान, जेवलेले आणि फार खाणारे लोक फारसे नशेत जात नाहीत; वायू, पित्त आणि कफ या तिघांमुळे मद्यरोग होतो.

सामान्यलक्षणं तेषां प्रमोहो हृदयव्यथा । विभेदं प्रसभं तृष्णा सौम्यो ग्लानिर्ज्वरोऽरुचिः ॥ १,१५५.

त्यांची सामान्य लक्षणं म्हणजे गोंधळ, हृदयदुखी, डोके फाटल्यासारखं वाटणं, तीव्र तहान, सौम्य थकवा, ताप आणि भूक न लागणं.

पुरोविबन्धस्तिमिरं कासः श्वासः प्रजागरः । स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः ॥ १,१५५.

छातीत अडथळा, डोळ्यांसमोर अंधार, खोकला, श्वास घेता त्रास, झोप न लागणं, जास्त घाम येणं, पोट फुगणं, सूज येणं आणि मन अस्थिर होणं.

स्वप्नेनेवाभिभवति न चोक्तश्च स भाषतेः । पित्ताद्दाहज्वरः स्वेदो मोहो नित्यं च विभ्रमः ॥ १,१५५.

तो जणू काही स्वप्नात हरवतो, बोलावलं तरी काहीच उत्तर देत नाही. पित्तामुळे जळजळ, ताप, घाम येणे, गोंधळ, आणि कायम चक्कर येणे असे त्रास होतात.

श्लेष्मणश्छर्दिर्हृल्लासो निद्रा चोदरगौरवम् । सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं ज्ञात्वा मद्यं पिबेत्तु यः ॥ १,१५५.

कफामुळे मळमळ, उलटी, झोप येणे आणि पोट जड वाटणे असे त्रास होतात. हे सगळे लक्षणे असताना जो माणूस दारू पितो—

सहसा रुचिरं चान्यतरध्वंसकशोषिणौ । भवेतां?मारुतात्कष्टाद्भवेत्त स्य विशेषतः ॥ १,१५५.

कधी अचानक छान वाटू लागतं, तर कधी सगळं नष्ट होऊन कोरडं पडतं; वायूच्या त्रासामुळे विशेषतः फार वेदना होतात.

ध्वंसकश्लेष्मनिष्ठिवाः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता । शब्दासहत्वं तच्चित्तविक्षेपोऽङ्गे हि वातरुक् ॥ १,१५५.

नाशाच्या वेळी कफ थुंकला जातो, घशाला कोरड पडते, खूप झोप येते, आवाज सहन होत नाही, आणि मन अस्थिर होतं—हे सगळे वायूच्या वेदना आहेत.

हृत्कण्ठरोगः संमोहः श्वासतृष्णावमिज्वराः । निवर्तेद्यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत् ॥ १,१५५.

हृदय आणि घशाचे आजार, गोंधळ, श्वास लागणे, तहान आणि अधूनमधून ताप—जो माणूस दारूपासून दूर राहतो, स्वतःला आवरतो आणि विचारपूर्वक वागतो, त्याला हे त्रास होत नाहीत.

विकारैः क्लिश्यते जातु न स शरीरमानसः । रजोमोहहिताहारपास्य स्युस्त्रयो गदाः ॥ १,१५५.

असा माणूस कधीच शरीराने किंवा मनाने आजारांनी त्रस्त होत नाही; पण ज्याचं खाणं वासनांमुळे किंवा अज्ञानामुळे अशुद्ध आहे, त्याला तीन प्रकारचे आजार होतात.

वसासृक्क्लेदनावाहिस्रोतोरोधः सुद्भवाः । मदमूर्छापसंन्यासा यथोत्तरबलोद्भवाः ॥ १,१५५.

चरबी, रक्त आणि ओलावा वाहणाऱ्या नाड्या अडतात, आणि नशा, बेशुद्धी, शुद्ध हरपणे असे त्रास वाढत्या प्रमाणात होतात.

मदोऽत्र दोषैः सर्वैस्तु रक्तमद्यविषैरपि । शक्त्यानन्त्याद्गताभासश्चलश्छलितवेष्टितः ॥ १,१५५.

इथे नशा सगळ्या दोषांमुळे, रक्त, दारू आणि विषामुळे होते; तिची ताकद अमर्याद असते, म्हणून तिची लक्षणे बदलती आणि फसवी असतात.

रूक्षश्यामारुणतनुर्मद्ये वातोद्भवे भवेत् । पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः ॥ १,१५५.

वायूच्या नशेमुळे शरीर कोरडं, काळसर आणि लालसर होतं; पित्तामुळे माणूस चिडका, लाल-पिवळ्या रंगाचा आणि भांडकुदळ होतो.

स्वप्नेऽसम्बद्धवाक्यादिः कफाद्ध्यानपरो हि सः । सर्वोत्थसन्निपातेन रक्तस्तम्भाङ्गदूषणम् ॥ १,१५५.

कफाच्या नशेत माणूस स्वप्नात असंबद्ध बोलतो आणि ध्यानात मग्न राहतो; सगळ्या दोषांनी त्रासल्यावर रक्त घट्ट होतं आणि अंग बिघडतं.

पित्तलिङ्गत्वमाद्येन विकृतेहा स्वराज्ञता । विसत्कम्पोतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्यधिकं श्रमः ॥ १,१५५.

पित्ताचं लक्षण आधी दिसलं तर आपला आवाज ओळखता येत नाही, थरथर होते, खूप झोप येते आणि सगळ्या दोषांमुळे फार थकवा येतो.

लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीञ्छोणितादिषु । अरुणं नीलकृष्णं वा सम्प्रविश्यन्विशेत्तमः ॥ १,१५५.

लक्षणे जास्त दिसली की वायू वगैरे दोष रक्तात किंवा इतर द्रव्यांत ओळखता येतात; लाल, निळा किंवा काळा रंग दिसला की अंधारात बुडतो.

शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपथुर्भ्रमः । कासः श्यावारुणा च्छाया मूर्छायां मारुतात्मकः ॥ १,१५५.

तो पटकन शुद्धीवर येतो, पण हृदयाला वेदना, अंग थरथरणे, चक्कर, खोकला आणि काळसर किंवा लालसर रंग येतो—ही वायूच्या बेशुद्धीची लक्षणे आहेत.

पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन्विशेत्तमः । विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृष्णोपपीडितः ॥ १,१५५.

पित्तामुळे आकाशात रक्त किंवा पिवळा रंग दिसतो आणि मग अंधार पडतो; नंतर शुद्धीवर येताना घाम येतो, जळजळ आणि तहान त्रास देतात.

भिन्नवत्पीतनीलाभो रक्तनीलाकुलेक्षणः । कफेन मेघसंकाशं पश्यत्याकाशमाविशेत् ॥ १,१५५.

कफामुळे आकाश ढगांसारखं दिसतं, तुटक, पिवळसर-निळ्या रंगाचं वाटतं आणि डोळे रक्ताळलेले, निळसर दिसतात.

तमश्चिराच्च बुध्ये हृदुरः सुप्रसेकवान् । गुरुभिस्तिमितै (रै) रङ्गे राजधर्मावबन्धान् (वत्) ॥ १,१५५.

खूप वेळाने शुद्धी येते, हृदय आणि छातीला खूप लाळ सुटते; अंग जड आणि मंद होतं, आणि तो राजाच्या नियमात अडकतो.

सर्वाकृतिस्त्रिभिर्देषैरपस्मार इवापरः । पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः ॥ १,१५५.

सगळ्या प्रकारच्या दोषांनी आणि रूपांनी तो जणू अपस्मार झाल्यासारखा अचानक खाली पडतो, काहीही हालचाल न करता, आणि घाणेरड्या हालचालीशिवाय.

दोषैस्तु मदमूर्छायां कृतवेगेषु देहिनाम् । स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासेनौषधैर्निवा ॥ १,१५५.

दोषांमुळे निर्माण झालेली नशा आणि बेशुद्धी, जेव्हा शरीरात त्यांचा जोर कमी होतो, तेव्हा आपोआप कमी होते, किंवा संयम आणि औषधांनी थांबते.

वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबलाबलाः । ससन्यासं निपतिताः प्राणाघातनसंश्रयाः ॥ १,१५५.

शब्द, शरीर आणि मन यांच्या क्रिया, जास्त किंवा कमी शक्तीने, पकडल्या जातात; त्यासोबतच शुद्धी हरपते आणि प्राण घालवण्याच्या स्थितीत ते कोसळतात.

भवन्ति तेन पुरुषाः काष्ठभूता मृतोपमाः । म्रियेत शीघ्रं शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते ॥ १,१५५.

म्हणून लोक लाकडासारखे, मृतांसारखे होतात; वेळीच उपचार न केल्यास ते फार लवकर मरतात.