गरुडपुराणम्

रक्तेक्षणत्वं सततं शोषो दाहोऽतिधूमकः । कफो रसाद्विकुपितस्तोयवाहिषु मारुतः ॥ १,१५४.

डोळे कायम लालसर राहतात, कोरडेपणा, जळजळ, खूप धुरकटपणा येतो; कफ चवीमुळे बिघडतो आणि वायू द्रव वाहणाऱ्या नाड्यांमध्ये असतो.

स्रोतस्तु सकफं तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः । शूकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्रता ॥ १,१५४.

जेव्हा प्रवाह कफामुळे अडतो, तेव्हा वासरू चिखलात सुकून जातं; घसा तुसांनी अडकतो, आणि झोप गोड पण वाकडी होते.

आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकम् । आलस्यमविपाकञ्च यः स स्यात्सर्वलक्षणः ॥ १,१५४.

डोकं फुगणं, मन सुस्त होणं, जडपणा, उलटी, भूक न लागणं, आळस आणि अन्न न पचणं—ज्याच्यात हे सगळे लक्षणं असतात, त्याला सर्व लक्षणं असलेला म्हणतात.

आमोद्भवाच्च रक्तस्य संरोधाद्वातपित्तता । उष्णाक्रान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषा ॥ १,१५४.

सुगंध येणं आणि रक्ताचा अडथळा यामुळे वायू आणि पित्ताचा त्रास होतो; उष्णतेनंतर अचानक थंड पाणी प्यायल्यावर तहान लागते.

उष्णादूर्ध्वं गतः कोष्ठं कुर्याद्वै पित्तजैवसा । या च पानातिपानोत्था तीक्ष्णाग्रे स्नेहपाकजा ॥ १,१५४.

पोटात उष्णता वर गेल्यावर पित्त तयार होतं; आणि जास्त प्यायल्याने, तिखट, तेलकट पदार्थांनी जे होतं, तेही तसंच असतं.

स्निग्धकट्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा । तृष्णारसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका ॥ १,१५४.

तेलकट, कडू, आंबट, खारट खाण्याने जी तहान लागते, ती कफामुळे होते; चव कमी होणं आणि तहान लागणं—ही लक्षणं असलेली ही क्षयकारी असते.

शोषमोहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः । या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता ॥ १,१५४.

कोरडेपणा, गोंधळ, ताप आणि जुन्या आजारांच्या गुंतागुंतीमुळे जी तीव्र तहान लागते, ती अशा लक्षणांसह येते असं मानतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५५ धन्वन्तरिरुवाच । वक्ष्ये मदात्ययादेश्च निदानं मुनिभाषितम् । तीक्ष्णाम्लरूक्षसूक्ष्माम्लव्यवायासुकरं लघु ॥ १,१५५.

धन्वंतरी म्हणाले: मी मद्यामुळे होणाऱ्या विकाराचं कारण सांगतो, जसं ऋषींनी सांगितलं आहे—ते तिखट, आंबट, कोरडं, सूक्ष्म, आंबूस, हलकं आणि लवकर पचणारं असतं.

विकाशि विशदं मद्यं मेदसोऽस्माद्विपर्ययः । तीक्ष्णोदयाश्च दिव्युक्ताश्चित्तोपप्लविनो गुणाः ॥ १,१५५.

मद्य पसरतं आणि स्वच्छ असतं, पण मेदाच्या विरुद्ध असतं; त्याचे तिखट परिणाम दिव्य मानले जातात, आणि त्याचे गुण मनाला अस्थिर करतात.

जीवितान्ताः प्रजायन्ते विषेणोत्कर्षवर्तिना । तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मान्द्यदीनोजसो गुणान् ॥ १,१५५.

प्राणाचा अंत तीव्र विषामुळे होतो; तिखटपणा वगैरे गुणांनी मद्य शरीराची ताकद आणि गुण कमी करतं.

दशभिर्गुणैः संक्षोम्यं चेतो नयति चाक्रियम् । आद्ये मदे द्वितीयेऽपि प्रम (मो) दायतने स्थितः ॥ १,१५५.

दहा गुणांनी ते संकुचित करतं आणि मनाला निष्क्रिय करतं; पहिल्या आणि दुसऱ्या नशेच्या अवस्थेत गोंधळ निर्माण होतो.

दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यभिमुच्यते । मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजासनो मदः ॥ १,१५५.

गोंधळामुळे माणूस गोंधळलेला असतो आणि जे सुखद वाटतं तेच सुख आहे असं समजतो; नशा मध्यम आणि जास्त या टप्प्यावर पोहोचली की ती राजासन घेतो.

निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेत्ततः । इयं भूमिरवाच्यानां दौः शीलस्येदमास्पदम् ॥ १,१५५.

जसा अनियंत्रित साप काही करत नाही, तसाच तो काहीच करत नाही; ही पृथ्वी वाईट वागणाऱ्या आणि नीच स्वभावाच्या लोकांचं ठिकाण होते.

एकोऽयं बहुमार्गायाः दुर्गर्(म) तेर्दर्शकः परम् । निश्चेष्टः सन्नवाक्शेते तृतीयेऽत्र मदे स्थितः ॥ १,१५५.

हीच अनेक मार्गांनी कठीण वाट दाखवणारी मुख्य खूण आहे; जेव्हा हालचाल थांबते आणि बोलणं बंद होतं, तेव्हा नशेची तिसरी अवस्था येते.

मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम् । धर्माधर्मं सुखं दुः खं मानानर्थं हिताहितम् ॥ १,१५५.

मृत्यूपेक्षाही वाईट, पापी जीव आणखी पापी अवस्थेत जातो; त्याला धर्म, अधर्म, सुख, दु:ख, मान, अपमान, हित, अहित काहीच कळत नाही.

न वेद शीकमोहार्तं शोष (क) मोहादिसंयुतः । सोन्मादभ्रममूर्छायां सापस्मारः पतत्यधः ॥ १,१५५.

गोंधळ आणि भ्रमाने ग्रासलेला तो काहीच ओळखू शकत नाही; कोरडेपणा, गोंधळ, वेड, भ्रम, बेशुद्धी आणि अपस्मार यामध्ये तो खाली पडतो.

नाति माद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः । वातात्पित्तात्कफात्सर्वैर्भवेद्रोगो मदात्ययः ॥ १,१५५.

बलवान, जेवलेले आणि फार खाणारे लोक फारसे नशेत जात नाहीत; वायू, पित्त आणि कफ या तिघांमुळे मद्यरोग होतो.

सामान्यलक्षणं तेषां प्रमोहो हृदयव्यथा । विभेदं प्रसभं तृष्णा सौम्यो ग्लानिर्ज्वरोऽरुचिः ॥ १,१५५.

त्यांची सामान्य लक्षणं म्हणजे गोंधळ, हृदयदुखी, डोके फाटल्यासारखं वाटणं, तीव्र तहान, सौम्य थकवा, ताप आणि भूक न लागणं.

पुरोविबन्धस्तिमिरं कासः श्वासः प्रजागरः । स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः ॥ १,१५५.

छातीत अडथळा, डोळ्यांसमोर अंधार, खोकला, श्वास घेता त्रास, झोप न लागणं, जास्त घाम येणं, पोट फुगणं, सूज येणं आणि मन अस्थिर होणं.

स्वप्नेनेवाभिभवति न चोक्तश्च स भाषतेः । पित्ताद्दाहज्वरः स्वेदो मोहो नित्यं च विभ्रमः ॥ १,१५५.

तो जणू काही स्वप्नात हरवतो, बोलावलं तरी काहीच उत्तर देत नाही. पित्तामुळे जळजळ, ताप, घाम येणे, गोंधळ, आणि कायम चक्कर येणे असे त्रास होतात.

श्लेष्मणश्छर्दिर्हृल्लासो निद्रा चोदरगौरवम् । सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं ज्ञात्वा मद्यं पिबेत्तु यः ॥ १,१५५.

कफामुळे मळमळ, उलटी, झोप येणे आणि पोट जड वाटणे असे त्रास होतात. हे सगळे लक्षणे असताना जो माणूस दारू पितो—

सहसा रुचिरं चान्यतरध्वंसकशोषिणौ । भवेतां?मारुतात्कष्टाद्भवेत्त स्य विशेषतः ॥ १,१५५.

कधी अचानक छान वाटू लागतं, तर कधी सगळं नष्ट होऊन कोरडं पडतं; वायूच्या त्रासामुळे विशेषतः फार वेदना होतात.

ध्वंसकश्लेष्मनिष्ठिवाः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता । शब्दासहत्वं तच्चित्तविक्षेपोऽङ्गे हि वातरुक् ॥ १,१५५.

नाशाच्या वेळी कफ थुंकला जातो, घशाला कोरड पडते, खूप झोप येते, आवाज सहन होत नाही, आणि मन अस्थिर होतं—हे सगळे वायूच्या वेदना आहेत.

हृत्कण्ठरोगः संमोहः श्वासतृष्णावमिज्वराः । निवर्तेद्यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत् ॥ १,१५५.

हृदय आणि घशाचे आजार, गोंधळ, श्वास लागणे, तहान आणि अधूनमधून ताप—जो माणूस दारूपासून दूर राहतो, स्वतःला आवरतो आणि विचारपूर्वक वागतो, त्याला हे त्रास होत नाहीत.

विकारैः क्लिश्यते जातु न स शरीरमानसः । रजोमोहहिताहारपास्य स्युस्त्रयो गदाः ॥ १,१५५.

असा माणूस कधीच शरीराने किंवा मनाने आजारांनी त्रस्त होत नाही; पण ज्याचं खाणं वासनांमुळे किंवा अज्ञानामुळे अशुद्ध आहे, त्याला तीन प्रकारचे आजार होतात.

वसासृक्क्लेदनावाहिस्रोतोरोधः सुद्भवाः । मदमूर्छापसंन्यासा यथोत्तरबलोद्भवाः ॥ १,१५५.

चरबी, रक्त आणि ओलावा वाहणाऱ्या नाड्या अडतात, आणि नशा, बेशुद्धी, शुद्ध हरपणे असे त्रास वाढत्या प्रमाणात होतात.

मदोऽत्र दोषैः सर्वैस्तु रक्तमद्यविषैरपि । शक्त्यानन्त्याद्गताभासश्चलश्छलितवेष्टितः ॥ १,१५५.

इथे नशा सगळ्या दोषांमुळे, रक्त, दारू आणि विषामुळे होते; तिची ताकद अमर्याद असते, म्हणून तिची लक्षणे बदलती आणि फसवी असतात.

रूक्षश्यामारुणतनुर्मद्ये वातोद्भवे भवेत् । पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः ॥ १,१५५.

वायूच्या नशेमुळे शरीर कोरडं, काळसर आणि लालसर होतं; पित्तामुळे माणूस चिडका, लाल-पिवळ्या रंगाचा आणि भांडकुदळ होतो.

स्वप्नेऽसम्बद्धवाक्यादिः कफाद्ध्यानपरो हि सः । सर्वोत्थसन्निपातेन रक्तस्तम्भाङ्गदूषणम् ॥ १,१५५.

कफाच्या नशेत माणूस स्वप्नात असंबद्ध बोलतो आणि ध्यानात मग्न राहतो; सगळ्या दोषांनी त्रासल्यावर रक्त घट्ट होतं आणि अंग बिघडतं.