गरुडपुराणम्

पित्तात्तृष्णा श्रमो दाहो स्वेदोऽम्लकफजः क्रमः । छर्दनं ह्यम्लपित्तस्य धूमकल्पितको ज्वरः ॥ १,१५४.

पित्तामुळे तहान, थकवा, जळजळ, घाम, आंबट आणि कफयुक्त लक्षणांची मालिका येते; आंबटपित्तात उलटी होते आणि धुरकट ताप येतो.

श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साश्मगर्भवत् । कासास्थिसादनिष्ठीवनिद्रालस्यारुचिज्वराः ॥ १,१५४.

कफामुळे हृदय कडक, जड, जणू काही दगडासारखं वाटतं; खोकला, हाडं दुखणं, थुंकी, झोप येणं, आळस, भूक न लागणं आणि ताप येतो.

हृद्रोगे हि त्रिभिर्देषैः कृमिभिः श्यावनेत्रता । तमः प्रवेशो हृल्लासः शोथः कण्डूः कफस्त्रुतिः ॥ १,१५४.

तीनही दोष आणि किड्यांमुळे होणाऱ्या हृदयविकारात डोळे काळपट होतात, अंधार जाणवतो, मन प्रसन्न होतं, सूज येते, खाज येते आणि कफ वाहतो.

हृदयं सततं चात्र क्रकचेनेव दीर्यते । चिकित्सदामयं (रं) घोरं तच्छीघ्रं शीघ्रमारिणम् ॥ १,१५४.

या आजारात हृदय सतत करवतीने कापल्यासारखं फाटतं; हा भयंकर आजार तात्काळ, अगदी तात्काळ उपचार करावा.

वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्बलक्षयः । षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते च कारणम् ॥ १,१५४.

वायू, पित्त आणि कफ यामुळे तहान लागते; तिन्ही दोष एकत्र आल्यावर शक्ती कमी होते; सहावा प्रकार गुंतागुंतीमुळे होतो आणि वायू-पित्त हे कारण असतं.

सर्वेषु तत्प्रकोपो हि सम्यग्धातुप्रशोषणात् । सर्वदेहभ्रामोत्कम्पतापहृद्दाहमोहकृत् ॥ १,१५४.

हे सगळे दोष वाढले की, ते शरीरातील रस पूर्णपणे सुकवतात, त्यामुळे संपूर्ण शरीरात गोंधळ, थरथर, उष्णता, हृदयात जळजळ आणि शुद्ध हरपते.

जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः शिराः । संशोष्य तृष्णा जायन्ते तासां सामान्यलक्षणम् ॥ १,१५४.

जिभेच्या मुळाशी, घशात, तालू आणि काकणीत द्रव नेणाऱ्या शिरा कोरड्या पडल्या की तहान लागते; हे त्याचं सर्वसाधारण लक्षण आहे.

मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः । कण्ठोष्ठतालुकार्कश्याज्जिह्वानिष्क्रमणे क्लमः ॥ १,१५४.

तोंड कोरडं पडणं, पाणी प्यायल्यानं तृप्ती मिळणं, अन्नाची चीड, आवाज कमी होणं, घसा, ओठ, तालू जळजळणं आणि जीभ बाहेर काढताना थकवा येणं.

प्रलापश्चित्तविभ्रंशो ह्युद्गराढ्यस्तथामयः । मारुतात्क्षामतादैन्यं शङ्खभे (तो) दः शिरौभ्रमः ॥ १,१५४.

बडबड करणं, मन गोंधळणं, वारंवार ढेकरा येणारा आजार; वायूमुळे शरीर सुकतं, मन उदास होतं, कपाळात दुखणं आणि डोक्यात चक्कर येते.

गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः । शीताम्लफेनवृद्धिश्च पित्तान्मूर्छास्यतिक्तता ॥ १,१५४.

वासाची जाणीव कमी होणं, तोंडात काहीच चव न उरणं, ऐकू न येणं, झोप आणि ताकद कमी होणं; पित्तामुळे थंड, आंबट, फेसाळ थुंकी वाढते, बेशुद्धी येते आणि तोंड कडू होतं.

रक्तेक्षणत्वं सततं शोषो दाहोऽतिधूमकः । कफो रसाद्विकुपितस्तोयवाहिषु मारुतः ॥ १,१५४.

डोळे कायम लालसर राहतात, कोरडेपणा, जळजळ, खूप धुरकटपणा येतो; कफ चवीमुळे बिघडतो आणि वायू द्रव वाहणाऱ्या नाड्यांमध्ये असतो.

स्रोतस्तु सकफं तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः । शूकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्रता ॥ १,१५४.

जेव्हा प्रवाह कफामुळे अडतो, तेव्हा वासरू चिखलात सुकून जातं; घसा तुसांनी अडकतो, आणि झोप गोड पण वाकडी होते.

आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकम् । आलस्यमविपाकञ्च यः स स्यात्सर्वलक्षणः ॥ १,१५४.

डोकं फुगणं, मन सुस्त होणं, जडपणा, उलटी, भूक न लागणं, आळस आणि अन्न न पचणं—ज्याच्यात हे सगळे लक्षणं असतात, त्याला सर्व लक्षणं असलेला म्हणतात.

आमोद्भवाच्च रक्तस्य संरोधाद्वातपित्तता । उष्णाक्रान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषा ॥ १,१५४.

सुगंध येणं आणि रक्ताचा अडथळा यामुळे वायू आणि पित्ताचा त्रास होतो; उष्णतेनंतर अचानक थंड पाणी प्यायल्यावर तहान लागते.

उष्णादूर्ध्वं गतः कोष्ठं कुर्याद्वै पित्तजैवसा । या च पानातिपानोत्था तीक्ष्णाग्रे स्नेहपाकजा ॥ १,१५४.

पोटात उष्णता वर गेल्यावर पित्त तयार होतं; आणि जास्त प्यायल्याने, तिखट, तेलकट पदार्थांनी जे होतं, तेही तसंच असतं.

स्निग्धकट्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा । तृष्णारसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका ॥ १,१५४.

तेलकट, कडू, आंबट, खारट खाण्याने जी तहान लागते, ती कफामुळे होते; चव कमी होणं आणि तहान लागणं—ही लक्षणं असलेली ही क्षयकारी असते.

शोषमोहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः । या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता ॥ १,१५४.

कोरडेपणा, गोंधळ, ताप आणि जुन्या आजारांच्या गुंतागुंतीमुळे जी तीव्र तहान लागते, ती अशा लक्षणांसह येते असं मानतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५५ धन्वन्तरिरुवाच । वक्ष्ये मदात्ययादेश्च निदानं मुनिभाषितम् । तीक्ष्णाम्लरूक्षसूक्ष्माम्लव्यवायासुकरं लघु ॥ १,१५५.

धन्वंतरी म्हणाले: मी मद्यामुळे होणाऱ्या विकाराचं कारण सांगतो, जसं ऋषींनी सांगितलं आहे—ते तिखट, आंबट, कोरडं, सूक्ष्म, आंबूस, हलकं आणि लवकर पचणारं असतं.

विकाशि विशदं मद्यं मेदसोऽस्माद्विपर्ययः । तीक्ष्णोदयाश्च दिव्युक्ताश्चित्तोपप्लविनो गुणाः ॥ १,१५५.

मद्य पसरतं आणि स्वच्छ असतं, पण मेदाच्या विरुद्ध असतं; त्याचे तिखट परिणाम दिव्य मानले जातात, आणि त्याचे गुण मनाला अस्थिर करतात.

जीवितान्ताः प्रजायन्ते विषेणोत्कर्षवर्तिना । तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मान्द्यदीनोजसो गुणान् ॥ १,१५५.

प्राणाचा अंत तीव्र विषामुळे होतो; तिखटपणा वगैरे गुणांनी मद्य शरीराची ताकद आणि गुण कमी करतं.

दशभिर्गुणैः संक्षोम्यं चेतो नयति चाक्रियम् । आद्ये मदे द्वितीयेऽपि प्रम (मो) दायतने स्थितः ॥ १,१५५.

दहा गुणांनी ते संकुचित करतं आणि मनाला निष्क्रिय करतं; पहिल्या आणि दुसऱ्या नशेच्या अवस्थेत गोंधळ निर्माण होतो.

दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यभिमुच्यते । मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजासनो मदः ॥ १,१५५.

गोंधळामुळे माणूस गोंधळलेला असतो आणि जे सुखद वाटतं तेच सुख आहे असं समजतो; नशा मध्यम आणि जास्त या टप्प्यावर पोहोचली की ती राजासन घेतो.

निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेत्ततः । इयं भूमिरवाच्यानां दौः शीलस्येदमास्पदम् ॥ १,१५५.

जसा अनियंत्रित साप काही करत नाही, तसाच तो काहीच करत नाही; ही पृथ्वी वाईट वागणाऱ्या आणि नीच स्वभावाच्या लोकांचं ठिकाण होते.

एकोऽयं बहुमार्गायाः दुर्गर्(म) तेर्दर्शकः परम् । निश्चेष्टः सन्नवाक्शेते तृतीयेऽत्र मदे स्थितः ॥ १,१५५.

हीच अनेक मार्गांनी कठीण वाट दाखवणारी मुख्य खूण आहे; जेव्हा हालचाल थांबते आणि बोलणं बंद होतं, तेव्हा नशेची तिसरी अवस्था येते.

मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम् । धर्माधर्मं सुखं दुः खं मानानर्थं हिताहितम् ॥ १,१५५.

मृत्यूपेक्षाही वाईट, पापी जीव आणखी पापी अवस्थेत जातो; त्याला धर्म, अधर्म, सुख, दु:ख, मान, अपमान, हित, अहित काहीच कळत नाही.

न वेद शीकमोहार्तं शोष (क) मोहादिसंयुतः । सोन्मादभ्रममूर्छायां सापस्मारः पतत्यधः ॥ १,१५५.

गोंधळ आणि भ्रमाने ग्रासलेला तो काहीच ओळखू शकत नाही; कोरडेपणा, गोंधळ, वेड, भ्रम, बेशुद्धी आणि अपस्मार यामध्ये तो खाली पडतो.

नाति माद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः । वातात्पित्तात्कफात्सर्वैर्भवेद्रोगो मदात्ययः ॥ १,१५५.

बलवान, जेवलेले आणि फार खाणारे लोक फारसे नशेत जात नाहीत; वायू, पित्त आणि कफ या तिघांमुळे मद्यरोग होतो.

सामान्यलक्षणं तेषां प्रमोहो हृदयव्यथा । विभेदं प्रसभं तृष्णा सौम्यो ग्लानिर्ज्वरोऽरुचिः ॥ १,१५५.

त्यांची सामान्य लक्षणं म्हणजे गोंधळ, हृदयदुखी, डोके फाटल्यासारखं वाटणं, तीव्र तहान, सौम्य थकवा, ताप आणि भूक न लागणं.

पुरोविबन्धस्तिमिरं कासः श्वासः प्रजागरः । स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः ॥ १,१५५.

छातीत अडथळा, डोळ्यांसमोर अंधार, खोकला, श्वास घेता त्रास, झोप न लागणं, जास्त घाम येणं, पोट फुगणं, सूज येणं आणि मन अस्थिर होणं.