गरुडपुराणम्

उदानोऽधिकृतान्दोषान्सर्वं सन्ध्यर्हमस्यति । आशु क्लेशोऽस्य लावण्यप्रसेकारुचयः क्रमात् ॥ १,१५३.

जेव्हा उदान वायू सर्व दोषांनी बाधित होतो, तेव्हा पचनासाठी योग्य असलेलं सर्व काही बाहेर टाकतो; लगेचच त्रास, कांती कमी होणे, लाळ वाढणे आणि अरुची अशी लक्षणे येतात.

नाभिपृष्ठं रुजत्याशु पार्श्वे चाहारमुत्क्षिपेत् । ततो विच्छ्रिन्नल्पाल्पकषायं फेनिलं वमेत् ॥ १,१५३.

तो लवकरच नाभी आणि पाठीला दुखवतो, आणि अन्न बाजूला टाकतो; मग थोड्या थोड्या वेळाने तुरट, फेसाळ पदार्थ उलटतो.

शब्दोद्गरयुतः कृच्छ्रमनुकृच्छ्रेण वेगवत् । कासास्यशोषकं वातात्स्वरपीडासमन्वितम् ॥ १,१५३.

मोठ्या आवाजात ढेकर येतात, ते कष्टदायक आणि जोरदार असतात; वातामुळे खोकला, तोंड कोरडं पडणं आणि आवाजाला त्रास होतो.

पित्तात्क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम् । सासृगम्लं कटुतिक्तं तृण्मूर्छादाहपाकवत् ॥ १,१५३.

पित्तामुळे ते पाण्यासारखं खारट, धुरकट, हिरवट-पिवळं दिसतं; त्यात रक्त मिसळलेलं असतं, आंबट, तिखट, कडू, गवताचा वास येणारे, जळजळ आणि भाजल्यासारखं वाटणारे असतं.

कफात्स्निग्धं घनं पीतं श्लेष्मतस्तु समाक्षिकम् । मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं लोमहर्षणम् ॥ १,१५३.

कफामुळे ते तेलकट, घट्ट, पिवळसर, आणि श्लेष्मामुळे मधासारखं गोड, खारट, भरपूर, जास्त प्रमाणात येणारं आणि अंगावर काटा आणणारं असतं.

मखश्वयथुमाधुर्यतन्द्राहृल्लासकासवान् । सर्वैर्लिङ्गैः समापन्नस्त्याज्यो भवति सर्वथा ॥ १,१५३.

जेव्हा सूज, गोडपणा, झोप येणं, मळमळ, मन प्रसन्न होणं आणि खोकला हे सगळे लक्षणं एकत्र दिसतात, तेव्हा ते पूर्णपणे टाकून द्यावं लागतं.

सर्वं यस्य च विद्विष्टं दर्शनश्रवणादिभिः । वातादिनैव संक्रुद्धकृमिदुष्टान्नजे गदे । शूलवेपतुहृल्लासो विशेषात्कृमिजे भवेत् ॥ १,१५३.

ज्याचं सर्व काही—दिसणं, ऐकणं वगैरे—किळसवाणं वाटतं, वायू वगैरे दोष किंवा किड्यांनी खराब अन्नामुळे, त्या आजारात पोटदुखी, थरथर, मन प्रसन्न होणं आणि विशेषतः किड्यांमुळे हे लक्षणं दिसतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५४ धन्वन्तरिरुवाच । हृद्रोगादिनिदानं ते वक्ष्येऽहं सुश्रुताधुना । कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च स्मृताः पञ्च तु हृद्गताः ॥ १,१५४.

धन्वंतरी म्हणाले: अरे जाणकारा, आता मी तुला हृदयविकार आणि त्यासारख्या आजारांची कारणं सांगतो, ज्यात किड्यांमुळे होणारे विकारही येतात; हृदयात राहणाऱ्या पाच प्रकारांना त्यांच्या लक्षणांनी ओळखतात.

वातेन शून्यातात्यर्थं भुज्यते रोरुदीति च । भिद्यते शुष्यते स्तब्धं हृदयं शून्यता भ्रमः ॥ १,१५४.

वायूमुळे खूप रिकामेपणा जाणवतो, माणूस खातो आणि रडतो; हृदय तुटल्यासारखं, कोरडं, कडक, रिकामं वाटतं आणि चक्कर येते.

अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्देऽसैष्णुता । वेपथुर्वेपनान्मोहः श्वासरोधोऽल्पनिद्रता ॥ १,१५४.

अचानक उदासीनता, दुःख, भीती, आवाज सहन न होणं, थरथर, कंप, गोंधळ, श्वास घ्यायला त्रास आणि झोप कमी होणं अशी लक्षणं दिसतात.

पित्तात्तृष्णा श्रमो दाहो स्वेदोऽम्लकफजः क्रमः । छर्दनं ह्यम्लपित्तस्य धूमकल्पितको ज्वरः ॥ १,१५४.

पित्तामुळे तहान, थकवा, जळजळ, घाम, आंबट आणि कफयुक्त लक्षणांची मालिका येते; आंबटपित्तात उलटी होते आणि धुरकट ताप येतो.

श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साश्मगर्भवत् । कासास्थिसादनिष्ठीवनिद्रालस्यारुचिज्वराः ॥ १,१५४.

कफामुळे हृदय कडक, जड, जणू काही दगडासारखं वाटतं; खोकला, हाडं दुखणं, थुंकी, झोप येणं, आळस, भूक न लागणं आणि ताप येतो.

हृद्रोगे हि त्रिभिर्देषैः कृमिभिः श्यावनेत्रता । तमः प्रवेशो हृल्लासः शोथः कण्डूः कफस्त्रुतिः ॥ १,१५४.

तीनही दोष आणि किड्यांमुळे होणाऱ्या हृदयविकारात डोळे काळपट होतात, अंधार जाणवतो, मन प्रसन्न होतं, सूज येते, खाज येते आणि कफ वाहतो.

हृदयं सततं चात्र क्रकचेनेव दीर्यते । चिकित्सदामयं (रं) घोरं तच्छीघ्रं शीघ्रमारिणम् ॥ १,१५४.

या आजारात हृदय सतत करवतीने कापल्यासारखं फाटतं; हा भयंकर आजार तात्काळ, अगदी तात्काळ उपचार करावा.

वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्बलक्षयः । षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते च कारणम् ॥ १,१५४.

वायू, पित्त आणि कफ यामुळे तहान लागते; तिन्ही दोष एकत्र आल्यावर शक्ती कमी होते; सहावा प्रकार गुंतागुंतीमुळे होतो आणि वायू-पित्त हे कारण असतं.

सर्वेषु तत्प्रकोपो हि सम्यग्धातुप्रशोषणात् । सर्वदेहभ्रामोत्कम्पतापहृद्दाहमोहकृत् ॥ १,१५४.

हे सगळे दोष वाढले की, ते शरीरातील रस पूर्णपणे सुकवतात, त्यामुळे संपूर्ण शरीरात गोंधळ, थरथर, उष्णता, हृदयात जळजळ आणि शुद्ध हरपते.

जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः शिराः । संशोष्य तृष्णा जायन्ते तासां सामान्यलक्षणम् ॥ १,१५४.

जिभेच्या मुळाशी, घशात, तालू आणि काकणीत द्रव नेणाऱ्या शिरा कोरड्या पडल्या की तहान लागते; हे त्याचं सर्वसाधारण लक्षण आहे.

मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः । कण्ठोष्ठतालुकार्कश्याज्जिह्वानिष्क्रमणे क्लमः ॥ १,१५४.

तोंड कोरडं पडणं, पाणी प्यायल्यानं तृप्ती मिळणं, अन्नाची चीड, आवाज कमी होणं, घसा, ओठ, तालू जळजळणं आणि जीभ बाहेर काढताना थकवा येणं.

प्रलापश्चित्तविभ्रंशो ह्युद्गराढ्यस्तथामयः । मारुतात्क्षामतादैन्यं शङ्खभे (तो) दः शिरौभ्रमः ॥ १,१५४.

बडबड करणं, मन गोंधळणं, वारंवार ढेकरा येणारा आजार; वायूमुळे शरीर सुकतं, मन उदास होतं, कपाळात दुखणं आणि डोक्यात चक्कर येते.

गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः । शीताम्लफेनवृद्धिश्च पित्तान्मूर्छास्यतिक्तता ॥ १,१५४.

वासाची जाणीव कमी होणं, तोंडात काहीच चव न उरणं, ऐकू न येणं, झोप आणि ताकद कमी होणं; पित्तामुळे थंड, आंबट, फेसाळ थुंकी वाढते, बेशुद्धी येते आणि तोंड कडू होतं.

रक्तेक्षणत्वं सततं शोषो दाहोऽतिधूमकः । कफो रसाद्विकुपितस्तोयवाहिषु मारुतः ॥ १,१५४.

डोळे कायम लालसर राहतात, कोरडेपणा, जळजळ, खूप धुरकटपणा येतो; कफ चवीमुळे बिघडतो आणि वायू द्रव वाहणाऱ्या नाड्यांमध्ये असतो.

स्रोतस्तु सकफं तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः । शूकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्रता ॥ १,१५४.

जेव्हा प्रवाह कफामुळे अडतो, तेव्हा वासरू चिखलात सुकून जातं; घसा तुसांनी अडकतो, आणि झोप गोड पण वाकडी होते.

आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकम् । आलस्यमविपाकञ्च यः स स्यात्सर्वलक्षणः ॥ १,१५४.

डोकं फुगणं, मन सुस्त होणं, जडपणा, उलटी, भूक न लागणं, आळस आणि अन्न न पचणं—ज्याच्यात हे सगळे लक्षणं असतात, त्याला सर्व लक्षणं असलेला म्हणतात.

आमोद्भवाच्च रक्तस्य संरोधाद्वातपित्तता । उष्णाक्रान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषा ॥ १,१५४.

सुगंध येणं आणि रक्ताचा अडथळा यामुळे वायू आणि पित्ताचा त्रास होतो; उष्णतेनंतर अचानक थंड पाणी प्यायल्यावर तहान लागते.

उष्णादूर्ध्वं गतः कोष्ठं कुर्याद्वै पित्तजैवसा । या च पानातिपानोत्था तीक्ष्णाग्रे स्नेहपाकजा ॥ १,१५४.

पोटात उष्णता वर गेल्यावर पित्त तयार होतं; आणि जास्त प्यायल्याने, तिखट, तेलकट पदार्थांनी जे होतं, तेही तसंच असतं.

स्निग्धकट्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा । तृष्णारसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका ॥ १,१५४.

तेलकट, कडू, आंबट, खारट खाण्याने जी तहान लागते, ती कफामुळे होते; चव कमी होणं आणि तहान लागणं—ही लक्षणं असलेली ही क्षयकारी असते.

शोषमोहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः । या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता ॥ १,१५४.

कोरडेपणा, गोंधळ, ताप आणि जुन्या आजारांच्या गुंतागुंतीमुळे जी तीव्र तहान लागते, ती अशा लक्षणांसह येते असं मानतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५५ धन्वन्तरिरुवाच । वक्ष्ये मदात्ययादेश्च निदानं मुनिभाषितम् । तीक्ष्णाम्लरूक्षसूक्ष्माम्लव्यवायासुकरं लघु ॥ १,१५५.

धन्वंतरी म्हणाले: मी मद्यामुळे होणाऱ्या विकाराचं कारण सांगतो, जसं ऋषींनी सांगितलं आहे—ते तिखट, आंबट, कोरडं, सूक्ष्म, आंबूस, हलकं आणि लवकर पचणारं असतं.

विकाशि विशदं मद्यं मेदसोऽस्माद्विपर्ययः । तीक्ष्णोदयाश्च दिव्युक्ताश्चित्तोपप्लविनो गुणाः ॥ १,१५५.

मद्य पसरतं आणि स्वच्छ असतं, पण मेदाच्या विरुद्ध असतं; त्याचे तिखट परिणाम दिव्य मानले जातात, आणि त्याचे गुण मनाला अस्थिर करतात.