गरुडपुराणम्

पतनं कृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः । केशास्थितुषभस्मादितरौ समधिरोहणम् ॥ १,१५२.

स्वप्नात पडणे, कोल्हे, साप, पिशाच्च, वन्य प्राणी आणि पक्षी दिसतात; तसेच केस, हाडे, टरफल, राख यांच्या ढिगावर चढताना दिसते.

शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः । ज्योतिर्दिवि दवाग्नीनां ज्वलतां च महीरुहाम् ॥ १,१५२.

ओस पडलेली गावे आणि प्रदेश, सुकणारे पाणी, आकाशात प्रकाश, जंगलात लागलेली आग आणि जळणारी झाडे अशी दृश्ये दिसतात.

पीनसश्वासकासं च स्वरमूर्धरुजोऽरुचिः । ऊर्ध्वनिः श्वाससंशोषावधश्छर्दिश्च कोष्ठगे ॥ १,१५२.

नाक बंद होणे, श्वास घेता त्रास, खोकला, आवाज बसणे, डोकेदुखी, भूक न लागणे, वर जाणारा श्वास कोरडा पडणे आणि पोटातून उलटी होणे अशी लक्षणे दिसतात.

स्थिते पार्श्वे च रुग्बोधे सन्धिस्थे भवति ज्वरः । रूपाण्यैकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मणः ॥ १,१५२.

कडे दुखू लागले की सांध्यांना ताप येतो; अशी ही अकरा लक्षणे राजयक्ष्मामध्ये दिसतात.

तेषामुपद्रवान्विद्यात्कण्ठध्वंसकरी रुजाः । जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निमान्द्यास्यपूतिता ॥ १,१५२.

त्यांच्या गुंतागुंतीत गळा दुखणे, जांभई येणे, अंगदुखी, थुंकी येणे, पचनशक्ती कमी होणे आणि तोंडाला दुर्गंध येणे यांचा समावेश होतो.

तत्र वाताच्छिरः पार्श्वशूलनं सांगमर्दनम् । कण्ठरोधः स्वरभ्रंशः पित्तात्पादांसपाणिषु ॥ १,१५२.

तेथे वायूमुळे डोके आणि बाजू दुखतात, अंगात वेदना येतात, घशात अडथळा निर्माण होतो आणि आवाज बसतो; पित्तामुळे पाय, खांदे आणि हात यांना वेदना होतात.

दाहोऽतिसारोऽसृक्छर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः । कफादरोचकच्छर्दिकासा अर्ध्वां गगौरवम् ॥ १,१५२.

तेथे जळजळ, अतिसार, रक्ताची उलटी, तोंडाला दुर्गंध, ताप आणि भ्रम येतो; कफामुळे भूक लागत नाही, उलटी होते, खोकला येतो, छातीत जडपणा आणि वरच्या भागात ओझं वाटतं.

प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरभेदोऽल्पवह्निता । दोषैर्मन्दानलत्वेन शोथलेपकफोल्बणैः ॥ १,१५२.

अतिप्रमाणात लाळ येते, नाक वाहते, श्वास घ्यायला त्रास होतो, आवाज बदलतो आणि पचनशक्ती कमी होते; दोषांमुळे पचनशक्ती मंदावते, सूज येते, शरीरावर चिकटपणा आणि कफ वाढतो.

स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातुषु स्वल्पकेषु च । विदाहो मनसः स्थाने भवन्त्यन्ये ह्युपद्रवाः ॥ १,१५२.

शरीरातील नळ्या बंद झाल्या आणि धातू कमी पडले, की मनात जळजळ होते; अशा अवस्थेत इतर त्रासही होतात.

पच्यते कोष्ठ एवान्नमम्लयुक्तै रसैर्युतम् । प्रायोऽस्य क्षयभागानां नैवान्नं चाङ्गपुष्टये ॥ १,१५२.

अन्न पोटातच आंबट रसांसोबत पचते; ज्यांना शरीराचा क्षय झाला आहे, त्यांना अन्न अंगाला बळ देत नाही.

रसो ह्यस्य न रक्ताय मांसाय कुरुते तु तत् । उपष्टब्धः समन्ताच्च केवलं वर्तते क्षयी ॥ १,१५२.

अशा माणसाला रस रक्त किंवा मांस बनत नाही; सर्व बाजूंनी अडथळा आल्याने फक्त क्षयच राहतो.

लिङ्गेष्वल्पेष्वतिक्षीणं व्याधौ षट्करणक्षयम् । वर्जयेत्साधयेदेव सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा ॥ १,१५२.

लक्षणे थोडी आणि आजार फार वाढलेला नसेल, तसेच सहा इंद्रिये थकलेली नसतील, तर उपचार टाळावा; अन्यथा सर्वत्र उपचार करावेत.

दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात्सर्वस्य मेदसः । स्वरभेदो भवेत्तस्य क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः ॥ १,१५२.

सर्व दोष बिघडले आणि शरीरातील मेद कमी झाला, की आवाज बसतो; तो आवाज पातळ, कोरडा आणि थरथरणारा होतो.

शुकवर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशमोऽनिलात् । पित्तात्तालुगले दाहः शोषो भवति सन्ततम् ॥ १,१५२.

कंठ पांढरट दिसतो आणि वायूमुळे स्निग्ध व उबदार गोष्टींनी आराम मिळतो; पित्तामुळे तालू आणि घशात सतत जळजळ आणि कोरडेपणा जाणवतो.

लिम्पन्निव कफैः कण्ठं मुखं घुरघुरायते । स्वयं विरुद्धैः सर्वैस्तु सर्वालिङ्गैः क्षयो भवेत् ॥ १,१५२.

कफामुळे घसा जणू काही चिकटलेला वाटतो आणि तोंडातून घरघर आवाज येतो; सर्व लक्षणे एकत्र आली की क्षय होतो.

धूमायतीव चात्यर्थमुदेति श्लेष्मलक्षणम् । कृच्छ्रसाध्याः क्षयाश्चात्र सर्वैरल्पञ्च वर्जयेत् ॥ १,१५२.

तो त्रास फार वाढतो, जणू धूर भरल्यासारखा वाटतो आणि कफाची लक्षणे दिसतात; सर्व लक्षणे असलेला आणि जडपणे बरा न होणारा क्षय टाळावा.

श्रीगरुडमहापुराणम्

श्रीगरुडमहापुराण समाप्त.

धन्वन्तरिरुदाच । अरोचकनिदान्ते वक्ष्येऽहं सुश्रुताधुना । अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः ॥ १,१५३.

धन्वंतरी म्हणाले: आता मी सुश्रुतांनी सांगितलेल्या अरुचीच्या कारणांचे वर्णन करतो; दोष जिभेला आणि हृदयाला व्यापतात तेव्हा अरुची होते.

सन्निपातेन मनसः सन्तापेन च पञ्चमः । कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात् ॥ १,१५३.

सर्व दोष एकत्र आले किंवा मनाला त्रास झाला, की पाचवा प्रकार होतो; वातादी दोषांमध्ये तोंडात अनुक्रमे तुरट, कडू आणि गोड चव येते.

सर्वं वीतरसं शोकक्रोधादिषु यथा मनः । छर्दिदोषैः पृथक्सर्वैर्दुष्टैरन्यैश्च पञ्चमः ॥ १,१५३.

जसा शोक, राग इत्यादींमुळे मनाला काहीच चव लागत नाही, तसंच वेगवेगळ्या दोषांनी आणि इतर विकारांनी पाचवा प्रकार निर्माण होतो.

उदानोऽधिकृतान्दोषान्सर्वं सन्ध्यर्हमस्यति । आशु क्लेशोऽस्य लावण्यप्रसेकारुचयः क्रमात् ॥ १,१५३.

जेव्हा उदान वायू सर्व दोषांनी बाधित होतो, तेव्हा पचनासाठी योग्य असलेलं सर्व काही बाहेर टाकतो; लगेचच त्रास, कांती कमी होणे, लाळ वाढणे आणि अरुची अशी लक्षणे येतात.

नाभिपृष्ठं रुजत्याशु पार्श्वे चाहारमुत्क्षिपेत् । ततो विच्छ्रिन्नल्पाल्पकषायं फेनिलं वमेत् ॥ १,१५३.

तो लवकरच नाभी आणि पाठीला दुखवतो, आणि अन्न बाजूला टाकतो; मग थोड्या थोड्या वेळाने तुरट, फेसाळ पदार्थ उलटतो.

शब्दोद्गरयुतः कृच्छ्रमनुकृच्छ्रेण वेगवत् । कासास्यशोषकं वातात्स्वरपीडासमन्वितम् ॥ १,१५३.

मोठ्या आवाजात ढेकर येतात, ते कष्टदायक आणि जोरदार असतात; वातामुळे खोकला, तोंड कोरडं पडणं आणि आवाजाला त्रास होतो.

पित्तात्क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम् । सासृगम्लं कटुतिक्तं तृण्मूर्छादाहपाकवत् ॥ १,१५३.

पित्तामुळे ते पाण्यासारखं खारट, धुरकट, हिरवट-पिवळं दिसतं; त्यात रक्त मिसळलेलं असतं, आंबट, तिखट, कडू, गवताचा वास येणारे, जळजळ आणि भाजल्यासारखं वाटणारे असतं.

कफात्स्निग्धं घनं पीतं श्लेष्मतस्तु समाक्षिकम् । मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं लोमहर्षणम् ॥ १,१५३.

कफामुळे ते तेलकट, घट्ट, पिवळसर, आणि श्लेष्मामुळे मधासारखं गोड, खारट, भरपूर, जास्त प्रमाणात येणारं आणि अंगावर काटा आणणारं असतं.

मखश्वयथुमाधुर्यतन्द्राहृल्लासकासवान् । सर्वैर्लिङ्गैः समापन्नस्त्याज्यो भवति सर्वथा ॥ १,१५३.

जेव्हा सूज, गोडपणा, झोप येणं, मळमळ, मन प्रसन्न होणं आणि खोकला हे सगळे लक्षणं एकत्र दिसतात, तेव्हा ते पूर्णपणे टाकून द्यावं लागतं.

सर्वं यस्य च विद्विष्टं दर्शनश्रवणादिभिः । वातादिनैव संक्रुद्धकृमिदुष्टान्नजे गदे । शूलवेपतुहृल्लासो विशेषात्कृमिजे भवेत् ॥ १,१५३.

ज्याचं सर्व काही—दिसणं, ऐकणं वगैरे—किळसवाणं वाटतं, वायू वगैरे दोष किंवा किड्यांनी खराब अन्नामुळे, त्या आजारात पोटदुखी, थरथर, मन प्रसन्न होणं आणि विशेषतः किड्यांमुळे हे लक्षणं दिसतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५४ धन्वन्तरिरुवाच । हृद्रोगादिनिदानं ते वक्ष्येऽहं सुश्रुताधुना । कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च स्मृताः पञ्च तु हृद्गताः ॥ १,१५४.

धन्वंतरी म्हणाले: अरे जाणकारा, आता मी तुला हृदयविकार आणि त्यासारख्या आजारांची कारणं सांगतो, ज्यात किड्यांमुळे होणारे विकारही येतात; हृदयात राहणाऱ्या पाच प्रकारांना त्यांच्या लक्षणांनी ओळखतात.

वातेन शून्यातात्यर्थं भुज्यते रोरुदीति च । भिद्यते शुष्यते स्तब्धं हृदयं शून्यता भ्रमः ॥ १,१५४.

वायूमुळे खूप रिकामेपणा जाणवतो, माणूस खातो आणि रडतो; हृदय तुटल्यासारखं, कोरडं, कडक, रिकामं वाटतं आणि चक्कर येते.