गरुडपुराणम्

राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति कथ्यते । नक्षत्राणां द्विजानाञ्च राज्ञोऽभूद्यदयं पुरा ॥ १,१५२.

त्याला राजयक्ष्मा, क्षय, शोष आणि रोगांचा राजा असे म्हणतात; पूर्वी हा रोग ताऱ्यांचा राजा आणि ब्राह्मणांवर आला होता.

यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः । देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः ॥ १,१५२.

राजा आणि यक्ष्मा हे दोन्ही शब्द असल्यामुळे त्याला राजयक्ष्मा म्हणतात; शरीर आणि जीवनरस कमी झाल्यामुळे त्याला क्षय म्हणतात, आणि हे त्याच्यामुळेच होते.

रसादिशोषणाच्छोषो रोगराडिति राजवत् । साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजः स्नेहसंक्षयः ॥ १,१५२.

रस वगैरे द्रव्ये सुकल्यामुळे त्याला शोष म्हणतात; हा रोग रोगांचा राजा आहे, जसा राजा असतो; उतावळेपणा, नैसर्गिक वेग दडपणे आणि वीर्य, तेज, स्निग्धता कमी झाल्यामुळे हा होतो.

अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्यहेतवः । तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं व्यर्थं चोदीर्य सर्वतः ॥ १,१५२.

अन्नपाण्याचे योग्य नियम पाळले नाहीत तर हे चार कारणे होतात; त्यामुळे वायू वाढतो आणि पित्त सर्वत्र व्यर्थपणे ढवळले जाते.

शरिरसन्धिमाविश्य ताः शिराः प्रतिपीडयन् । मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविसृज्य वा ॥ १,१५२.

हे दोष शरीराच्या सांध्यात जाऊन नसांवर दाब देतात, स्रोत बंद करतात किंवा जास्त प्रमाणात स्त्राव करतात.

मध्यमूर्ध्वमधस्तिर्यगव्यथां सञ्जनयेद्धृदः । रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं ज्वरः ॥ १,१५२.

ते शरीराच्या मधल्या, वरच्या, खालच्या आणि आडव्या भागात तसेच हृदयात वेदना निर्माण करतात; त्याची लक्षणे म्हणजे तीव्र सर्दी आणि ताप.

प्रसेको मुखमाधुर्यं मार्दवं वह्निदे हयोः । लौल्यभावोऽन्नपानादौ शुचावशुचिवीक्षणम् ॥ १,१५२.

तोंडात जास्त लाळ येते, तोंड गोड होते, कोमलता येते, पचनशक्ती कमी होते, अन्नपाण्याची तल्लफ वाढते आणि शुद्ध-अशुद्ध गोष्टी सारख्या दिसतात.

मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायोऽन्नपानयोः । हृल्लासश्छर्दिररुचिरस्नातेऽपि बलक्षयः ॥ १,१५२.

अन्नपाण्यात वारंवार माशी, गवत, केस वगैरे पडतात; मळमळ, उलटी, चवीची उणिव आणि स्नानानंतरही अशक्तपणा जाणवतो.

पाण्योरुवक्षः पादास्यकुक्ष्यक्ष्णोरतिशुक्लता । बाह्वोः प्रतोदो जिह्वायाः काये बैभत्स्यदर्शनम् ॥ १,१५२.

हात, मांड्या, छाती, पाय, तोंड, पोट आणि डोळे खूपच फिकट पडतात; बाहूंना चाबकासारखी वेदना होते, जिभेला जळजळ होते आणि शरीर कुरूप दिसते.

स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणिता मूर्धगुण्ठनम् । नखकेशास्थिवृद्धिश्च स्वप्ने चाभिभवो भवेत् ॥ १,१५२.

स्त्री, मद्य आणि मांस यांची आवड वाढते, काही गोष्टींना तिरस्कार वाटतो, डोके झाकून ठेवावेसे वाटते, नख, केस आणि हाडे वाढतात, आणि स्वप्नात त्रास होतो.

पतनं कृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः । केशास्थितुषभस्मादितरौ समधिरोहणम् ॥ १,१५२.

स्वप्नात पडणे, कोल्हे, साप, पिशाच्च, वन्य प्राणी आणि पक्षी दिसतात; तसेच केस, हाडे, टरफल, राख यांच्या ढिगावर चढताना दिसते.

शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः । ज्योतिर्दिवि दवाग्नीनां ज्वलतां च महीरुहाम् ॥ १,१५२.

ओस पडलेली गावे आणि प्रदेश, सुकणारे पाणी, आकाशात प्रकाश, जंगलात लागलेली आग आणि जळणारी झाडे अशी दृश्ये दिसतात.

पीनसश्वासकासं च स्वरमूर्धरुजोऽरुचिः । ऊर्ध्वनिः श्वाससंशोषावधश्छर्दिश्च कोष्ठगे ॥ १,१५२.

नाक बंद होणे, श्वास घेता त्रास, खोकला, आवाज बसणे, डोकेदुखी, भूक न लागणे, वर जाणारा श्वास कोरडा पडणे आणि पोटातून उलटी होणे अशी लक्षणे दिसतात.

स्थिते पार्श्वे च रुग्बोधे सन्धिस्थे भवति ज्वरः । रूपाण्यैकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मणः ॥ १,१५२.

कडे दुखू लागले की सांध्यांना ताप येतो; अशी ही अकरा लक्षणे राजयक्ष्मामध्ये दिसतात.

तेषामुपद्रवान्विद्यात्कण्ठध्वंसकरी रुजाः । जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निमान्द्यास्यपूतिता ॥ १,१५२.

त्यांच्या गुंतागुंतीत गळा दुखणे, जांभई येणे, अंगदुखी, थुंकी येणे, पचनशक्ती कमी होणे आणि तोंडाला दुर्गंध येणे यांचा समावेश होतो.

तत्र वाताच्छिरः पार्श्वशूलनं सांगमर्दनम् । कण्ठरोधः स्वरभ्रंशः पित्तात्पादांसपाणिषु ॥ १,१५२.

तेथे वायूमुळे डोके आणि बाजू दुखतात, अंगात वेदना येतात, घशात अडथळा निर्माण होतो आणि आवाज बसतो; पित्तामुळे पाय, खांदे आणि हात यांना वेदना होतात.

दाहोऽतिसारोऽसृक्छर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः । कफादरोचकच्छर्दिकासा अर्ध्वां गगौरवम् ॥ १,१५२.

तेथे जळजळ, अतिसार, रक्ताची उलटी, तोंडाला दुर्गंध, ताप आणि भ्रम येतो; कफामुळे भूक लागत नाही, उलटी होते, खोकला येतो, छातीत जडपणा आणि वरच्या भागात ओझं वाटतं.

प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरभेदोऽल्पवह्निता । दोषैर्मन्दानलत्वेन शोथलेपकफोल्बणैः ॥ १,१५२.

अतिप्रमाणात लाळ येते, नाक वाहते, श्वास घ्यायला त्रास होतो, आवाज बदलतो आणि पचनशक्ती कमी होते; दोषांमुळे पचनशक्ती मंदावते, सूज येते, शरीरावर चिकटपणा आणि कफ वाढतो.

स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातुषु स्वल्पकेषु च । विदाहो मनसः स्थाने भवन्त्यन्ये ह्युपद्रवाः ॥ १,१५२.

शरीरातील नळ्या बंद झाल्या आणि धातू कमी पडले, की मनात जळजळ होते; अशा अवस्थेत इतर त्रासही होतात.

पच्यते कोष्ठ एवान्नमम्लयुक्तै रसैर्युतम् । प्रायोऽस्य क्षयभागानां नैवान्नं चाङ्गपुष्टये ॥ १,१५२.

अन्न पोटातच आंबट रसांसोबत पचते; ज्यांना शरीराचा क्षय झाला आहे, त्यांना अन्न अंगाला बळ देत नाही.

रसो ह्यस्य न रक्ताय मांसाय कुरुते तु तत् । उपष्टब्धः समन्ताच्च केवलं वर्तते क्षयी ॥ १,१५२.

अशा माणसाला रस रक्त किंवा मांस बनत नाही; सर्व बाजूंनी अडथळा आल्याने फक्त क्षयच राहतो.

लिङ्गेष्वल्पेष्वतिक्षीणं व्याधौ षट्करणक्षयम् । वर्जयेत्साधयेदेव सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा ॥ १,१५२.

लक्षणे थोडी आणि आजार फार वाढलेला नसेल, तसेच सहा इंद्रिये थकलेली नसतील, तर उपचार टाळावा; अन्यथा सर्वत्र उपचार करावेत.

दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात्सर्वस्य मेदसः । स्वरभेदो भवेत्तस्य क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः ॥ १,१५२.

सर्व दोष बिघडले आणि शरीरातील मेद कमी झाला, की आवाज बसतो; तो आवाज पातळ, कोरडा आणि थरथरणारा होतो.

शुकवर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशमोऽनिलात् । पित्तात्तालुगले दाहः शोषो भवति सन्ततम् ॥ १,१५२.

कंठ पांढरट दिसतो आणि वायूमुळे स्निग्ध व उबदार गोष्टींनी आराम मिळतो; पित्तामुळे तालू आणि घशात सतत जळजळ आणि कोरडेपणा जाणवतो.

लिम्पन्निव कफैः कण्ठं मुखं घुरघुरायते । स्वयं विरुद्धैः सर्वैस्तु सर्वालिङ्गैः क्षयो भवेत् ॥ १,१५२.

कफामुळे घसा जणू काही चिकटलेला वाटतो आणि तोंडातून घरघर आवाज येतो; सर्व लक्षणे एकत्र आली की क्षय होतो.

धूमायतीव चात्यर्थमुदेति श्लेष्मलक्षणम् । कृच्छ्रसाध्याः क्षयाश्चात्र सर्वैरल्पञ्च वर्जयेत् ॥ १,१५२.

तो त्रास फार वाढतो, जणू धूर भरल्यासारखा वाटतो आणि कफाची लक्षणे दिसतात; सर्व लक्षणे असलेला आणि जडपणे बरा न होणारा क्षय टाळावा.

श्रीगरुडमहापुराणम्

श्रीगरुडमहापुराण समाप्त.

धन्वन्तरिरुदाच । अरोचकनिदान्ते वक्ष्येऽहं सुश्रुताधुना । अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः ॥ १,१५३.

धन्वंतरी म्हणाले: आता मी सुश्रुतांनी सांगितलेल्या अरुचीच्या कारणांचे वर्णन करतो; दोष जिभेला आणि हृदयाला व्यापतात तेव्हा अरुची होते.

सन्निपातेन मनसः सन्तापेन च पञ्चमः । कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात् ॥ १,१५३.

सर्व दोष एकत्र आले किंवा मनाला त्रास झाला, की पाचवा प्रकार होतो; वातादी दोषांमध्ये तोंडात अनुक्रमे तुरट, कडू आणि गोड चव येते.