गरुडपुराणम्

कम्पयन्ती शिरो ग्रीवां यमलां तां विनिर्दिशेत् । प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतजृम्भिता ॥ १,१५१.

ज्या हिक्केमुळे डोके आणि मान थरथरतात, ती 'जुळी' समजावी; तिच्यासोबत बडबड, उलटी, अतिसार आणि डोळ्यांची हालचाल होते.

यमला वेगिनी हिक्रा परिणामवती च सा । ध्वस्तभ्रूशङ्खयुग्मस्य श्रुतिविप्लुतचक्षुषः ॥ १,१५१.

जुळ्या आणि जोरदार हिक्केमुळे, जी वाढत जाते, भुवया आणि कपाळ खाली झुकतात, ऐकण्याची आणि पाहण्याची शक्ती बिघडते.

स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुञ्चती । तुदन्ती मार्गमाणस्य कुर्वती मर्मघट्टनम् ॥ १,१५१.

ती शरीर आणि बोलणं कडक करते, स्मृती आणि शुद्ध हरवते, शरीरातील महत्वाच्या मार्गांना ठेचते आणि त्यात वेदना निर्माण करते.

पृष्ठतो नमनं सार्ष्यं महाहिक्रा प्रवर्तते । महाशूला महाशब्दा महावेगा महाबला ॥ १,१५१.

पाठीकडे वाकणे आणि थरथरणे सुरू झाले की मोठी हिक्का येते; ती तीव्र वेदना, मोठा आवाज, प्रचंड वेग आणि ताकद घेऊन येते.

पक्राशयाच्च नाभेर्वा पूर्ववत्सा प्रवर्तते ॥ १,१५१.

ती पोट किंवा नाभीपासूनही, अगोदर सांगितल्याप्रमाणे, सुरू होते.

तद्रूपा सा महत्कुर्याञ्जृम्भणां गप्रसारणम् । गम्भीरेण निदानेन गम्भीरा तु सुसाधयेत् ॥ १,१५१.

त्या प्रकारची हिक्का मोठ्या जांभया आणि जबड्याच्या ताणास कारणीभूत ठरते; खोल कारणामुळे खोल हिक्का बरी करणे कठीण असते.

आद्ये द्वे वर्जयेदन्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम् । सर्वस्य संचितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः ॥ १,१५१.

पहिल्या दोन प्रकारात इतर प्रकार टाळावेत; जोरदार हिक्केमध्ये सर्व लक्षणे दिसतात, विशेषतः वयस्क किंवा संभोग करणाऱ्यांमध्ये.

व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदकृशस्य च । सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शाघ्रकारिणः ॥ १,१५१.

रोगांनी शरीर क्षीण झालेल्या आणि उपाशी राहिल्याने कृश झालेल्या माणसाचे इतर आजार बरे होऊ शकतात, पण जो माणूस उतावळेपणाने वागतो त्याचा आजार सहज बरा होत नाही.

हिक्राश्वासौ यथा तौ हि मृत्युकाले कृतालयौ ॥ १,१५१.

मरणाच्या वेळी उचकी आणि श्वास घ्यायला त्रास होणे हे कायमचे ठरते, जसे ते त्या वेळी येतात तसेच राहतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५२ धन्वन्तरिरुवाच । अथातो यक्ष्मरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम् । अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः ॥ १,१५२.

धन्वंतरी म्हणाले: आता मी यक्ष्मा या रोगाचे कारण सांगतो, जो अनेक आजारांसह येतो आणि अनेक रोगांमुळे निर्माण होतो.

राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति कथ्यते । नक्षत्राणां द्विजानाञ्च राज्ञोऽभूद्यदयं पुरा ॥ १,१५२.

त्याला राजयक्ष्मा, क्षय, शोष आणि रोगांचा राजा असे म्हणतात; पूर्वी हा रोग ताऱ्यांचा राजा आणि ब्राह्मणांवर आला होता.

यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः । देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः ॥ १,१५२.

राजा आणि यक्ष्मा हे दोन्ही शब्द असल्यामुळे त्याला राजयक्ष्मा म्हणतात; शरीर आणि जीवनरस कमी झाल्यामुळे त्याला क्षय म्हणतात, आणि हे त्याच्यामुळेच होते.

रसादिशोषणाच्छोषो रोगराडिति राजवत् । साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजः स्नेहसंक्षयः ॥ १,१५२.

रस वगैरे द्रव्ये सुकल्यामुळे त्याला शोष म्हणतात; हा रोग रोगांचा राजा आहे, जसा राजा असतो; उतावळेपणा, नैसर्गिक वेग दडपणे आणि वीर्य, तेज, स्निग्धता कमी झाल्यामुळे हा होतो.

अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्यहेतवः । तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं व्यर्थं चोदीर्य सर्वतः ॥ १,१५२.

अन्नपाण्याचे योग्य नियम पाळले नाहीत तर हे चार कारणे होतात; त्यामुळे वायू वाढतो आणि पित्त सर्वत्र व्यर्थपणे ढवळले जाते.

शरिरसन्धिमाविश्य ताः शिराः प्रतिपीडयन् । मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविसृज्य वा ॥ १,१५२.

हे दोष शरीराच्या सांध्यात जाऊन नसांवर दाब देतात, स्रोत बंद करतात किंवा जास्त प्रमाणात स्त्राव करतात.

मध्यमूर्ध्वमधस्तिर्यगव्यथां सञ्जनयेद्धृदः । रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं ज्वरः ॥ १,१५२.

ते शरीराच्या मधल्या, वरच्या, खालच्या आणि आडव्या भागात तसेच हृदयात वेदना निर्माण करतात; त्याची लक्षणे म्हणजे तीव्र सर्दी आणि ताप.

प्रसेको मुखमाधुर्यं मार्दवं वह्निदे हयोः । लौल्यभावोऽन्नपानादौ शुचावशुचिवीक्षणम् ॥ १,१५२.

तोंडात जास्त लाळ येते, तोंड गोड होते, कोमलता येते, पचनशक्ती कमी होते, अन्नपाण्याची तल्लफ वाढते आणि शुद्ध-अशुद्ध गोष्टी सारख्या दिसतात.

मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायोऽन्नपानयोः । हृल्लासश्छर्दिररुचिरस्नातेऽपि बलक्षयः ॥ १,१५२.

अन्नपाण्यात वारंवार माशी, गवत, केस वगैरे पडतात; मळमळ, उलटी, चवीची उणिव आणि स्नानानंतरही अशक्तपणा जाणवतो.

पाण्योरुवक्षः पादास्यकुक्ष्यक्ष्णोरतिशुक्लता । बाह्वोः प्रतोदो जिह्वायाः काये बैभत्स्यदर्शनम् ॥ १,१५२.

हात, मांड्या, छाती, पाय, तोंड, पोट आणि डोळे खूपच फिकट पडतात; बाहूंना चाबकासारखी वेदना होते, जिभेला जळजळ होते आणि शरीर कुरूप दिसते.

स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणिता मूर्धगुण्ठनम् । नखकेशास्थिवृद्धिश्च स्वप्ने चाभिभवो भवेत् ॥ १,१५२.

स्त्री, मद्य आणि मांस यांची आवड वाढते, काही गोष्टींना तिरस्कार वाटतो, डोके झाकून ठेवावेसे वाटते, नख, केस आणि हाडे वाढतात, आणि स्वप्नात त्रास होतो.

पतनं कृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः । केशास्थितुषभस्मादितरौ समधिरोहणम् ॥ १,१५२.

स्वप्नात पडणे, कोल्हे, साप, पिशाच्च, वन्य प्राणी आणि पक्षी दिसतात; तसेच केस, हाडे, टरफल, राख यांच्या ढिगावर चढताना दिसते.

शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः । ज्योतिर्दिवि दवाग्नीनां ज्वलतां च महीरुहाम् ॥ १,१५२.

ओस पडलेली गावे आणि प्रदेश, सुकणारे पाणी, आकाशात प्रकाश, जंगलात लागलेली आग आणि जळणारी झाडे अशी दृश्ये दिसतात.

पीनसश्वासकासं च स्वरमूर्धरुजोऽरुचिः । ऊर्ध्वनिः श्वाससंशोषावधश्छर्दिश्च कोष्ठगे ॥ १,१५२.

नाक बंद होणे, श्वास घेता त्रास, खोकला, आवाज बसणे, डोकेदुखी, भूक न लागणे, वर जाणारा श्वास कोरडा पडणे आणि पोटातून उलटी होणे अशी लक्षणे दिसतात.

स्थिते पार्श्वे च रुग्बोधे सन्धिस्थे भवति ज्वरः । रूपाण्यैकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मणः ॥ १,१५२.

कडे दुखू लागले की सांध्यांना ताप येतो; अशी ही अकरा लक्षणे राजयक्ष्मामध्ये दिसतात.

तेषामुपद्रवान्विद्यात्कण्ठध्वंसकरी रुजाः । जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निमान्द्यास्यपूतिता ॥ १,१५२.

त्यांच्या गुंतागुंतीत गळा दुखणे, जांभई येणे, अंगदुखी, थुंकी येणे, पचनशक्ती कमी होणे आणि तोंडाला दुर्गंध येणे यांचा समावेश होतो.

तत्र वाताच्छिरः पार्श्वशूलनं सांगमर्दनम् । कण्ठरोधः स्वरभ्रंशः पित्तात्पादांसपाणिषु ॥ १,१५२.

तेथे वायूमुळे डोके आणि बाजू दुखतात, अंगात वेदना येतात, घशात अडथळा निर्माण होतो आणि आवाज बसतो; पित्तामुळे पाय, खांदे आणि हात यांना वेदना होतात.

दाहोऽतिसारोऽसृक्छर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः । कफादरोचकच्छर्दिकासा अर्ध्वां गगौरवम् ॥ १,१५२.

तेथे जळजळ, अतिसार, रक्ताची उलटी, तोंडाला दुर्गंध, ताप आणि भ्रम येतो; कफामुळे भूक लागत नाही, उलटी होते, खोकला येतो, छातीत जडपणा आणि वरच्या भागात ओझं वाटतं.

प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरभेदोऽल्पवह्निता । दोषैर्मन्दानलत्वेन शोथलेपकफोल्बणैः ॥ १,१५२.

अतिप्रमाणात लाळ येते, नाक वाहते, श्वास घ्यायला त्रास होतो, आवाज बदलतो आणि पचनशक्ती कमी होते; दोषांमुळे पचनशक्ती मंदावते, सूज येते, शरीरावर चिकटपणा आणि कफ वाढतो.

स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातुषु स्वल्पकेषु च । विदाहो मनसः स्थाने भवन्त्यन्ये ह्युपद्रवाः ॥ १,१५२.

शरीरातील नळ्या बंद झाल्या आणि धातू कमी पडले, की मनात जळजळ होते; अशा अवस्थेत इतर त्रासही होतात.