गरुडपुराणम्

प्रनष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः । नेत्रे समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक् ॥ १,१५०.

त्याचं ज्ञान आणि समज हरवलेलं असतं, डोळे आणि चेहरा गोंधळलेले असतात; तो डोळे एकत्र ओढतो, मूत्र व विष्ठा धरून ठेवतो आणि त्याचं बोलणं तुटक होतं.

शुष्ककण्ठो मुहुश्चैव कर्णशङ्खाशिरोऽतिरुक् । यो दीर्घमुच्छ्वसित्यूर्ध्वं न च प्रत्याहरत्यधः ॥ १,१५०.

त्याचा घसा वारंवार कोरडा पडतो, कान, कपाळ आणि डोक्यात तीव्र वेदना जाणवतात; तो दीर्घ श्वास वरच्या दिशेने सोडतो, पण खाली परत घेत नाही.

श्लेष्मावृतमुखश्रोत्रः क्रुद्धगन्धवहार्दितः । ऊर्ध्वं समीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन् ॥ १,१५०.

त्याचे तोंड आणि कान कफाने भरलेले असतात, वास घेण्याची शक्ती बिघडलेली असते; तो वर पाहतो, डोळे इकडे तिकडे फिरवतो आणि सर्वत्र नजर टाकतो.

मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक् । एते सिध्येयुरव्यक्ताः व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम् ॥ १,१५०.

जेव्हा शरीरातील महत्वाच्या जागांना इजा होते, तेव्हा तो दु:खी होतो, त्याचं बोलणं थांबतं; हे लक्षणे आधी अस्पष्ट असतात, पण स्पष्ट झाली की मृत्यू निश्चित होतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५१ धन्वन्तरिरुवाच । हिक्रारोगनिदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत ! तच्छृणु । श्वासैकहेतुः प्राग्रूपं संख्या प्रकृतिसंश्रया ॥ १,१५१.

धन्वंतरी म्हणाले: सुश्रुत, मी आता हिक्का या आजाराचं कारण, त्याची सुरुवातीची लक्षणं, प्रकार आणि प्रकृतीवर त्याचा परिणाम सांगतो, नीट ऐक.

हिक्रा भक्ष्योद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च । गम्भीरा च मरुत्तत्र त्वरयायुक्तिसेवितैः ॥ १,१५१.

हिक्का अन्नामुळे होते, ती लहान, जुळी किंवा मोठी असू शकते; आणि हे देखील लक्षात ठेव, योग्य पद्धतीने न खाता, घाईने किंवा जास्त खाल्ल्याने खोल हिक्का होते.

रूक्षतीक्ष्णखराशान्तैरन्नपानैः प्रपीडितः । करोति हिक्रां श्वसनः मन्दशब्दां क्षुधानुगाम् ॥ १,१५१.

कोरडं, तिखट, खरं किंवा जास्त अन्नपाणी घेतल्याने, श्वासामुळे सौम्य, मंद आवाजाची आणि भूक लागल्यानंतर येणारी हिक्का होते.

समं सन्ध्यान्नपानेन या प्रयाति च सान्नजा । आयासात्पवनः क्रुद्धः क्षुद्रां हिक्रां प्रवर्तयेत् ॥ १,१५१.

संध्याकाळी अन्नपाण्यासोबत जी हिक्का येते तिला 'जुळी' म्हणतात; श्रमामुळे वात बिघडला की लहान हिक्का होते.

जत्रुमूलात्परिसृता मन्दवेगवन्ती हि सा । वृद्धिमायासतो याति भुक्तमात्रे च मार्दबम् ॥ १,१५१.

ज्या हिक्केची सुरुवात गळ्याच्या मुळाशी होते आणि ती हळूहळू पसरते, ती श्रमाने वाढते आणि जेवणानंतर लगेच सौम्य होते.

चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्रा संप्रवर्तते । परिणामान्मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति ॥ १,१५१.

ज्या हिक्केला खूप वेळाने आणि जुळ्या लाटांनी सुरुवात होते, ती तोंडात वाढत जाते आणि प्रत्येक वेळी ती अधिक तीव्र होते.

कम्पयन्ती शिरो ग्रीवां यमलां तां विनिर्दिशेत् । प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतजृम्भिता ॥ १,१५१.

ज्या हिक्केमुळे डोके आणि मान थरथरतात, ती 'जुळी' समजावी; तिच्यासोबत बडबड, उलटी, अतिसार आणि डोळ्यांची हालचाल होते.

यमला वेगिनी हिक्रा परिणामवती च सा । ध्वस्तभ्रूशङ्खयुग्मस्य श्रुतिविप्लुतचक्षुषः ॥ १,१५१.

जुळ्या आणि जोरदार हिक्केमुळे, जी वाढत जाते, भुवया आणि कपाळ खाली झुकतात, ऐकण्याची आणि पाहण्याची शक्ती बिघडते.

स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुञ्चती । तुदन्ती मार्गमाणस्य कुर्वती मर्मघट्टनम् ॥ १,१५१.

ती शरीर आणि बोलणं कडक करते, स्मृती आणि शुद्ध हरवते, शरीरातील महत्वाच्या मार्गांना ठेचते आणि त्यात वेदना निर्माण करते.

पृष्ठतो नमनं सार्ष्यं महाहिक्रा प्रवर्तते । महाशूला महाशब्दा महावेगा महाबला ॥ १,१५१.

पाठीकडे वाकणे आणि थरथरणे सुरू झाले की मोठी हिक्का येते; ती तीव्र वेदना, मोठा आवाज, प्रचंड वेग आणि ताकद घेऊन येते.

पक्राशयाच्च नाभेर्वा पूर्ववत्सा प्रवर्तते ॥ १,१५१.

ती पोट किंवा नाभीपासूनही, अगोदर सांगितल्याप्रमाणे, सुरू होते.

तद्रूपा सा महत्कुर्याञ्जृम्भणां गप्रसारणम् । गम्भीरेण निदानेन गम्भीरा तु सुसाधयेत् ॥ १,१५१.

त्या प्रकारची हिक्का मोठ्या जांभया आणि जबड्याच्या ताणास कारणीभूत ठरते; खोल कारणामुळे खोल हिक्का बरी करणे कठीण असते.

आद्ये द्वे वर्जयेदन्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम् । सर्वस्य संचितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः ॥ १,१५१.

पहिल्या दोन प्रकारात इतर प्रकार टाळावेत; जोरदार हिक्केमध्ये सर्व लक्षणे दिसतात, विशेषतः वयस्क किंवा संभोग करणाऱ्यांमध्ये.

व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदकृशस्य च । सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शाघ्रकारिणः ॥ १,१५१.

रोगांनी शरीर क्षीण झालेल्या आणि उपाशी राहिल्याने कृश झालेल्या माणसाचे इतर आजार बरे होऊ शकतात, पण जो माणूस उतावळेपणाने वागतो त्याचा आजार सहज बरा होत नाही.

हिक्राश्वासौ यथा तौ हि मृत्युकाले कृतालयौ ॥ १,१५१.

मरणाच्या वेळी उचकी आणि श्वास घ्यायला त्रास होणे हे कायमचे ठरते, जसे ते त्या वेळी येतात तसेच राहतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५२ धन्वन्तरिरुवाच । अथातो यक्ष्मरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम् । अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः ॥ १,१५२.

धन्वंतरी म्हणाले: आता मी यक्ष्मा या रोगाचे कारण सांगतो, जो अनेक आजारांसह येतो आणि अनेक रोगांमुळे निर्माण होतो.

राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति कथ्यते । नक्षत्राणां द्विजानाञ्च राज्ञोऽभूद्यदयं पुरा ॥ १,१५२.

त्याला राजयक्ष्मा, क्षय, शोष आणि रोगांचा राजा असे म्हणतात; पूर्वी हा रोग ताऱ्यांचा राजा आणि ब्राह्मणांवर आला होता.

यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः । देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः ॥ १,१५२.

राजा आणि यक्ष्मा हे दोन्ही शब्द असल्यामुळे त्याला राजयक्ष्मा म्हणतात; शरीर आणि जीवनरस कमी झाल्यामुळे त्याला क्षय म्हणतात, आणि हे त्याच्यामुळेच होते.

रसादिशोषणाच्छोषो रोगराडिति राजवत् । साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजः स्नेहसंक्षयः ॥ १,१५२.

रस वगैरे द्रव्ये सुकल्यामुळे त्याला शोष म्हणतात; हा रोग रोगांचा राजा आहे, जसा राजा असतो; उतावळेपणा, नैसर्गिक वेग दडपणे आणि वीर्य, तेज, स्निग्धता कमी झाल्यामुळे हा होतो.

अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्यहेतवः । तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं व्यर्थं चोदीर्य सर्वतः ॥ १,१५२.

अन्नपाण्याचे योग्य नियम पाळले नाहीत तर हे चार कारणे होतात; त्यामुळे वायू वाढतो आणि पित्त सर्वत्र व्यर्थपणे ढवळले जाते.

शरिरसन्धिमाविश्य ताः शिराः प्रतिपीडयन् । मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविसृज्य वा ॥ १,१५२.

हे दोष शरीराच्या सांध्यात जाऊन नसांवर दाब देतात, स्रोत बंद करतात किंवा जास्त प्रमाणात स्त्राव करतात.

मध्यमूर्ध्वमधस्तिर्यगव्यथां सञ्जनयेद्धृदः । रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं ज्वरः ॥ १,१५२.

ते शरीराच्या मधल्या, वरच्या, खालच्या आणि आडव्या भागात तसेच हृदयात वेदना निर्माण करतात; त्याची लक्षणे म्हणजे तीव्र सर्दी आणि ताप.

प्रसेको मुखमाधुर्यं मार्दवं वह्निदे हयोः । लौल्यभावोऽन्नपानादौ शुचावशुचिवीक्षणम् ॥ १,१५२.

तोंडात जास्त लाळ येते, तोंड गोड होते, कोमलता येते, पचनशक्ती कमी होते, अन्नपाण्याची तल्लफ वाढते आणि शुद्ध-अशुद्ध गोष्टी सारख्या दिसतात.

मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायोऽन्नपानयोः । हृल्लासश्छर्दिररुचिरस्नातेऽपि बलक्षयः ॥ १,१५२.

अन्नपाण्यात वारंवार माशी, गवत, केस वगैरे पडतात; मळमळ, उलटी, चवीची उणिव आणि स्नानानंतरही अशक्तपणा जाणवतो.

पाण्योरुवक्षः पादास्यकुक्ष्यक्ष्णोरतिशुक्लता । बाह्वोः प्रतोदो जिह्वायाः काये बैभत्स्यदर्शनम् ॥ १,१५२.

हात, मांड्या, छाती, पाय, तोंड, पोट आणि डोळे खूपच फिकट पडतात; बाहूंना चाबकासारखी वेदना होते, जिभेला जळजळ होते आणि शरीर कुरूप दिसते.