गरुडपुराणम्

प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता । आनाहः शङ्खभेदश्च तत्रायासोऽतिभोजनैः ॥ १,१५०.

त्याची सुरुवातीची लक्षणे म्हणजे हृदय आणि बाजूला दुखणं, श्वास उलटा जाणं, पोट फुगणं आणि कपाळात तीव्र वेदना; श्रम आणि जास्त खाण्याने हा त्रास वाढतो.

प्रेरितः प्रेरयन्क्षुद्रं स्वयं स समलं मरुत् । प्रतिलोमं शिरा गच्छेदुदीर्य पवनः कफम् ॥ १,१५०.

दूषित वायू स्वतःला आणि इतरांना ढकलत उलट दिशेने नाड्यांतून वर जातो आणि कफ बाहेर टाकतो.

परिगृह्यशिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन् । कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिम्पीनसं भृशम् ॥ १,१५०.

तो डोकं, मान, छाती आणि बाजू पकडतो, त्यामुळे खोकला, घरघर, बेशुद्धी, भूक न लागणे आणि नाक बंद होणे हे त्रास होतात.

करोति तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणोपतापिनम् । प्रताम्येत्तस्य वेगेनष्ठीवनान्ते क्षणं सुखी ॥ १,१५०.

तो तीव्र आणि जोरदार श्वास लागण्याचा त्रास देतो, त्यामुळे प्राण त्रस्त होतो; त्याच्या जोरामुळे रुग्ण बेशुद्ध पडतो, पण थुंकल्यानंतर थोड्या वेळासाठी बरा वाटतो.

कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमर्हति । उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान् ॥ १,१५०.

तो झोपताना कष्टाने श्वास घेतो; बसल्यावर थोडं बरं वाटतं; डोळे मोठे होतात, कपाळावर घाम येतो आणि खूप वेदना होतात.

विशुष्कास्यो मुहुः श्वासः काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः । मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते ॥ १,१५०.

त्याचा तोंड कोरडा असतो, तो वारंवार श्वास घेतो, उष्णतेची इच्छा होते आणि अंग थरथरतं; ढग, थंड पाणी, पूर्वेकडून येणारा वारा आणि कफामुळे हा त्रास वाढतो.

स याप्यस्तमकः साध्यो नरस्य बलिनो भवेत् । ज्वरमूर्छावतः सीतैर्न शाम्येत्प्रथमस्तु सः ॥ १,१५०.

हा अंधार प्रकारचा जुनाट रोग बलवान माणसात बरा होतो; पण ताप, बेशुद्धी किंवा थंडी असलेल्या माणसात सुरुवातीला तो कमी होत नाही.

कासश्वसितवच्छीर्णमर्मच्छेदरुजार्दितः । सस्वेदमूर्छः सानाहो बस्तिदाहविबोधवान् ॥ १,१५०.

खोकला आणि श्वास लागल्यासारखा त्रास होतो, मर्मावर दुखणं, घाम येणं, बेशुद्धी, पोट फुगणं, मूत्राशयात जळजळ आणि झोपेत खंड पडतो.

अधोदृष्टिः शुताक्षस्तु स्निह्यद्रक्तैकलोचनः । शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः ॥ १,१५०.

त्याची नजर खाली जाते, डोळे आत गेलेले असतात, पांढऱ्या भागावर लालसरपणा असतो, तोंड कोरडं पडतं, तो काहीही बडबडतो, रंग हरवतो आणि शुद्ध हरपते.

महातामहता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन् । उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम् ॥ १,१५०.

तो मोठ्या, खोल आणि दयनीय आवाजाने श्वास घेतो, जोरजोराने फुंकर टाकतो, जणू काही मदमस्त वळूसारखा अस्वस्थ होतो आणि हे सर्व सतत चालू असते.

प्रनष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः । नेत्रे समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक् ॥ १,१५०.

त्याचं ज्ञान आणि समज हरवलेलं असतं, डोळे आणि चेहरा गोंधळलेले असतात; तो डोळे एकत्र ओढतो, मूत्र व विष्ठा धरून ठेवतो आणि त्याचं बोलणं तुटक होतं.

शुष्ककण्ठो मुहुश्चैव कर्णशङ्खाशिरोऽतिरुक् । यो दीर्घमुच्छ्वसित्यूर्ध्वं न च प्रत्याहरत्यधः ॥ १,१५०.

त्याचा घसा वारंवार कोरडा पडतो, कान, कपाळ आणि डोक्यात तीव्र वेदना जाणवतात; तो दीर्घ श्वास वरच्या दिशेने सोडतो, पण खाली परत घेत नाही.

श्लेष्मावृतमुखश्रोत्रः क्रुद्धगन्धवहार्दितः । ऊर्ध्वं समीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन् ॥ १,१५०.

त्याचे तोंड आणि कान कफाने भरलेले असतात, वास घेण्याची शक्ती बिघडलेली असते; तो वर पाहतो, डोळे इकडे तिकडे फिरवतो आणि सर्वत्र नजर टाकतो.

मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक् । एते सिध्येयुरव्यक्ताः व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम् ॥ १,१५०.

जेव्हा शरीरातील महत्वाच्या जागांना इजा होते, तेव्हा तो दु:खी होतो, त्याचं बोलणं थांबतं; हे लक्षणे आधी अस्पष्ट असतात, पण स्पष्ट झाली की मृत्यू निश्चित होतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५१ धन्वन्तरिरुवाच । हिक्रारोगनिदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत ! तच्छृणु । श्वासैकहेतुः प्राग्रूपं संख्या प्रकृतिसंश्रया ॥ १,१५१.

धन्वंतरी म्हणाले: सुश्रुत, मी आता हिक्का या आजाराचं कारण, त्याची सुरुवातीची लक्षणं, प्रकार आणि प्रकृतीवर त्याचा परिणाम सांगतो, नीट ऐक.

हिक्रा भक्ष्योद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च । गम्भीरा च मरुत्तत्र त्वरयायुक्तिसेवितैः ॥ १,१५१.

हिक्का अन्नामुळे होते, ती लहान, जुळी किंवा मोठी असू शकते; आणि हे देखील लक्षात ठेव, योग्य पद्धतीने न खाता, घाईने किंवा जास्त खाल्ल्याने खोल हिक्का होते.

रूक्षतीक्ष्णखराशान्तैरन्नपानैः प्रपीडितः । करोति हिक्रां श्वसनः मन्दशब्दां क्षुधानुगाम् ॥ १,१५१.

कोरडं, तिखट, खरं किंवा जास्त अन्नपाणी घेतल्याने, श्वासामुळे सौम्य, मंद आवाजाची आणि भूक लागल्यानंतर येणारी हिक्का होते.

समं सन्ध्यान्नपानेन या प्रयाति च सान्नजा । आयासात्पवनः क्रुद्धः क्षुद्रां हिक्रां प्रवर्तयेत् ॥ १,१५१.

संध्याकाळी अन्नपाण्यासोबत जी हिक्का येते तिला 'जुळी' म्हणतात; श्रमामुळे वात बिघडला की लहान हिक्का होते.

जत्रुमूलात्परिसृता मन्दवेगवन्ती हि सा । वृद्धिमायासतो याति भुक्तमात्रे च मार्दबम् ॥ १,१५१.

ज्या हिक्केची सुरुवात गळ्याच्या मुळाशी होते आणि ती हळूहळू पसरते, ती श्रमाने वाढते आणि जेवणानंतर लगेच सौम्य होते.

चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्रा संप्रवर्तते । परिणामान्मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति ॥ १,१५१.

ज्या हिक्केला खूप वेळाने आणि जुळ्या लाटांनी सुरुवात होते, ती तोंडात वाढत जाते आणि प्रत्येक वेळी ती अधिक तीव्र होते.

कम्पयन्ती शिरो ग्रीवां यमलां तां विनिर्दिशेत् । प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतजृम्भिता ॥ १,१५१.

ज्या हिक्केमुळे डोके आणि मान थरथरतात, ती 'जुळी' समजावी; तिच्यासोबत बडबड, उलटी, अतिसार आणि डोळ्यांची हालचाल होते.

यमला वेगिनी हिक्रा परिणामवती च सा । ध्वस्तभ्रूशङ्खयुग्मस्य श्रुतिविप्लुतचक्षुषः ॥ १,१५१.

जुळ्या आणि जोरदार हिक्केमुळे, जी वाढत जाते, भुवया आणि कपाळ खाली झुकतात, ऐकण्याची आणि पाहण्याची शक्ती बिघडते.

स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुञ्चती । तुदन्ती मार्गमाणस्य कुर्वती मर्मघट्टनम् ॥ १,१५१.

ती शरीर आणि बोलणं कडक करते, स्मृती आणि शुद्ध हरवते, शरीरातील महत्वाच्या मार्गांना ठेचते आणि त्यात वेदना निर्माण करते.

पृष्ठतो नमनं सार्ष्यं महाहिक्रा प्रवर्तते । महाशूला महाशब्दा महावेगा महाबला ॥ १,१५१.

पाठीकडे वाकणे आणि थरथरणे सुरू झाले की मोठी हिक्का येते; ती तीव्र वेदना, मोठा आवाज, प्रचंड वेग आणि ताकद घेऊन येते.

पक्राशयाच्च नाभेर्वा पूर्ववत्सा प्रवर्तते ॥ १,१५१.

ती पोट किंवा नाभीपासूनही, अगोदर सांगितल्याप्रमाणे, सुरू होते.

तद्रूपा सा महत्कुर्याञ्जृम्भणां गप्रसारणम् । गम्भीरेण निदानेन गम्भीरा तु सुसाधयेत् ॥ १,१५१.

त्या प्रकारची हिक्का मोठ्या जांभया आणि जबड्याच्या ताणास कारणीभूत ठरते; खोल कारणामुळे खोल हिक्का बरी करणे कठीण असते.

आद्ये द्वे वर्जयेदन्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम् । सर्वस्य संचितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः ॥ १,१५१.

पहिल्या दोन प्रकारात इतर प्रकार टाळावेत; जोरदार हिक्केमध्ये सर्व लक्षणे दिसतात, विशेषतः वयस्क किंवा संभोग करणाऱ्यांमध्ये.

व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदकृशस्य च । सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शाघ्रकारिणः ॥ १,१५१.

रोगांनी शरीर क्षीण झालेल्या आणि उपाशी राहिल्याने कृश झालेल्या माणसाचे इतर आजार बरे होऊ शकतात, पण जो माणूस उतावळेपणाने वागतो त्याचा आजार सहज बरा होत नाही.

हिक्राश्वासौ यथा तौ हि मृत्युकाले कृतालयौ ॥ १,१५१.

मरणाच्या वेळी उचकी आणि श्वास घ्यायला त्रास होणे हे कायमचे ठरते, जसे ते त्या वेळी येतात तसेच राहतात.