गरुडपुराणम्

कर्वन्ति यक्ष्मायतने कासं ष्ठीवत्कफं ततः । पूतिपूयोपमं वीतं मिश्रं हरितलोहितम् ॥ १,१४९.

क्षयरोगाच्या ठिकाणी हे खोकला निर्माण करतात आणि नंतर थुंकीसह कफ बाहेर टाकतात; तो कफ कुजलेल्या पूसारखा, पिवळा व लाल मिसळलेला असतो.

सुप्यते तुद्यत इव हृदयं पचतीव च । अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः ॥ १,१४९.

झोपताना जणू काही कोणीतरी मारतंय असं वाटतं, हृदय जळतंय असं भासतं; कधी अचानक उष्ण किंवा थंड हवाची इच्छा होते, खूप खाणं होतं आणि ताकद कमी होते.

स्निग्धप्रसन्नवक्रत्वं श्रीमद्दर्शननेत्रता । ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च ॥ १,१४९.

चेहरा तेलकट, उजळ आणि वाकडा दिसतो, डोळे तेजस्वी आणि चमकदार होतात; त्यानंतर त्याच्यात क्षयाचे सर्व लक्षणे दिसू लागतात.

इत्येष क्षयजः कास क्षीणानां देहनाशनः । याप्यौ वा बलिनां तद्वत्क्षतजोऽपि नवौ तु तौ ॥ १,१४९.

अशा प्रकारे क्षयामुळे होणारा खोकला दुर्बल लोकांच्या शरीराचा नाश करतो; बलवान लोकांमध्येही क्षय आणि जखम या दोन नव्या प्रकारांनी तो होतो.

सिध्येतामपि सामर्थ्यात्साध्यादौ च पृथक्क्रमः । मिश्रा याप्याश्च ये सर्वे जरसः स्थविरस्य च ॥ १,१४९.

सामर्थ्य असल्यास दोन्ही रोग बरे होऊ शकतात; पण सुरुवातीला बरे होणाऱ्या रोगांचा मार्ग वेगळा असतो; मिसळलेले आणि जुनाट प्रकार हे वृद्धत्व आणि म्हाताऱ्यांमध्येच आढळतात.

कासश्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः । भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तास्त्वरया जयेत् ॥ १,१४९.

खोकला, श्वास लागणे, क्षय, उलटी, आवाज बसणे आणि इतर आजार दुर्लक्ष केल्याने होतात; म्हणून त्यांना लवकरात लवकर जिंकावं.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५० धन्वन्तरिरुवाच । अथातः श्वासरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम् । कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः ॥ १,१५०.

धन्वंतरि म्हणाले: आता मी श्वासाच्या रोगाचं कारण सांगतो; खोकला वाढल्यामुळे किंवा पूर्वी दोष वाढल्यामुळे श्वास लागतो.

आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि । रजोधूमानिलैर्मर्मघातादपि हिमाम्बुना ॥ १,१५०.

अजीर्ण, अतिसार, उलटी, विषबाधा, रक्तक्षय, ताप, धूळ, धूर, वारा, मर्मावर मार किंवा थंड पाणी यामुळेही हा रोग होतो.

क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः । कफोपरुद्धगमनपवनो विष्वगास्थितः ॥ १,१५०.

या रोगाचे पाच प्रकार आहेत: किरकोळ, अंधार, तुटलेला, मोठा आणि वर जाणारा; कफाने अडवलेला वायू सगळीकडे विस्कळीतपणे फिरतो.

प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टस्रोतांसि दूषयन् । उरः स्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम् ॥ १,१५०.

प्राण, पाणी आणि अन्न वाहणाऱ्या नाड्या दूषित करून, छातीत बसलेला दूषित वायू, पोटात अन्न न पचल्यामुळे श्वास लागण्याचा त्रास निर्माण करतो.

प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता । आनाहः शङ्खभेदश्च तत्रायासोऽतिभोजनैः ॥ १,१५०.

त्याची सुरुवातीची लक्षणे म्हणजे हृदय आणि बाजूला दुखणं, श्वास उलटा जाणं, पोट फुगणं आणि कपाळात तीव्र वेदना; श्रम आणि जास्त खाण्याने हा त्रास वाढतो.

प्रेरितः प्रेरयन्क्षुद्रं स्वयं स समलं मरुत् । प्रतिलोमं शिरा गच्छेदुदीर्य पवनः कफम् ॥ १,१५०.

दूषित वायू स्वतःला आणि इतरांना ढकलत उलट दिशेने नाड्यांतून वर जातो आणि कफ बाहेर टाकतो.

परिगृह्यशिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन् । कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिम्पीनसं भृशम् ॥ १,१५०.

तो डोकं, मान, छाती आणि बाजू पकडतो, त्यामुळे खोकला, घरघर, बेशुद्धी, भूक न लागणे आणि नाक बंद होणे हे त्रास होतात.

करोति तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणोपतापिनम् । प्रताम्येत्तस्य वेगेनष्ठीवनान्ते क्षणं सुखी ॥ १,१५०.

तो तीव्र आणि जोरदार श्वास लागण्याचा त्रास देतो, त्यामुळे प्राण त्रस्त होतो; त्याच्या जोरामुळे रुग्ण बेशुद्ध पडतो, पण थुंकल्यानंतर थोड्या वेळासाठी बरा वाटतो.

कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमर्हति । उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान् ॥ १,१५०.

तो झोपताना कष्टाने श्वास घेतो; बसल्यावर थोडं बरं वाटतं; डोळे मोठे होतात, कपाळावर घाम येतो आणि खूप वेदना होतात.

विशुष्कास्यो मुहुः श्वासः काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः । मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते ॥ १,१५०.

त्याचा तोंड कोरडा असतो, तो वारंवार श्वास घेतो, उष्णतेची इच्छा होते आणि अंग थरथरतं; ढग, थंड पाणी, पूर्वेकडून येणारा वारा आणि कफामुळे हा त्रास वाढतो.

स याप्यस्तमकः साध्यो नरस्य बलिनो भवेत् । ज्वरमूर्छावतः सीतैर्न शाम्येत्प्रथमस्तु सः ॥ १,१५०.

हा अंधार प्रकारचा जुनाट रोग बलवान माणसात बरा होतो; पण ताप, बेशुद्धी किंवा थंडी असलेल्या माणसात सुरुवातीला तो कमी होत नाही.

कासश्वसितवच्छीर्णमर्मच्छेदरुजार्दितः । सस्वेदमूर्छः सानाहो बस्तिदाहविबोधवान् ॥ १,१५०.

खोकला आणि श्वास लागल्यासारखा त्रास होतो, मर्मावर दुखणं, घाम येणं, बेशुद्धी, पोट फुगणं, मूत्राशयात जळजळ आणि झोपेत खंड पडतो.

अधोदृष्टिः शुताक्षस्तु स्निह्यद्रक्तैकलोचनः । शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः ॥ १,१५०.

त्याची नजर खाली जाते, डोळे आत गेलेले असतात, पांढऱ्या भागावर लालसरपणा असतो, तोंड कोरडं पडतं, तो काहीही बडबडतो, रंग हरवतो आणि शुद्ध हरपते.

महातामहता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन् । उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम् ॥ १,१५०.

तो मोठ्या, खोल आणि दयनीय आवाजाने श्वास घेतो, जोरजोराने फुंकर टाकतो, जणू काही मदमस्त वळूसारखा अस्वस्थ होतो आणि हे सर्व सतत चालू असते.

प्रनष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः । नेत्रे समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक् ॥ १,१५०.

त्याचं ज्ञान आणि समज हरवलेलं असतं, डोळे आणि चेहरा गोंधळलेले असतात; तो डोळे एकत्र ओढतो, मूत्र व विष्ठा धरून ठेवतो आणि त्याचं बोलणं तुटक होतं.

शुष्ककण्ठो मुहुश्चैव कर्णशङ्खाशिरोऽतिरुक् । यो दीर्घमुच्छ्वसित्यूर्ध्वं न च प्रत्याहरत्यधः ॥ १,१५०.

त्याचा घसा वारंवार कोरडा पडतो, कान, कपाळ आणि डोक्यात तीव्र वेदना जाणवतात; तो दीर्घ श्वास वरच्या दिशेने सोडतो, पण खाली परत घेत नाही.

श्लेष्मावृतमुखश्रोत्रः क्रुद्धगन्धवहार्दितः । ऊर्ध्वं समीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन् ॥ १,१५०.

त्याचे तोंड आणि कान कफाने भरलेले असतात, वास घेण्याची शक्ती बिघडलेली असते; तो वर पाहतो, डोळे इकडे तिकडे फिरवतो आणि सर्वत्र नजर टाकतो.

मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक् । एते सिध्येयुरव्यक्ताः व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम् ॥ १,१५०.

जेव्हा शरीरातील महत्वाच्या जागांना इजा होते, तेव्हा तो दु:खी होतो, त्याचं बोलणं थांबतं; हे लक्षणे आधी अस्पष्ट असतात, पण स्पष्ट झाली की मृत्यू निश्चित होतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५१ धन्वन्तरिरुवाच । हिक्रारोगनिदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत ! तच्छृणु । श्वासैकहेतुः प्राग्रूपं संख्या प्रकृतिसंश्रया ॥ १,१५१.

धन्वंतरी म्हणाले: सुश्रुत, मी आता हिक्का या आजाराचं कारण, त्याची सुरुवातीची लक्षणं, प्रकार आणि प्रकृतीवर त्याचा परिणाम सांगतो, नीट ऐक.

हिक्रा भक्ष्योद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च । गम्भीरा च मरुत्तत्र त्वरयायुक्तिसेवितैः ॥ १,१५१.

हिक्का अन्नामुळे होते, ती लहान, जुळी किंवा मोठी असू शकते; आणि हे देखील लक्षात ठेव, योग्य पद्धतीने न खाता, घाईने किंवा जास्त खाल्ल्याने खोल हिक्का होते.

रूक्षतीक्ष्णखराशान्तैरन्नपानैः प्रपीडितः । करोति हिक्रां श्वसनः मन्दशब्दां क्षुधानुगाम् ॥ १,१५१.

कोरडं, तिखट, खरं किंवा जास्त अन्नपाणी घेतल्याने, श्वासामुळे सौम्य, मंद आवाजाची आणि भूक लागल्यानंतर येणारी हिक्का होते.

समं सन्ध्यान्नपानेन या प्रयाति च सान्नजा । आयासात्पवनः क्रुद्धः क्षुद्रां हिक्रां प्रवर्तयेत् ॥ १,१५१.

संध्याकाळी अन्नपाण्यासोबत जी हिक्का येते तिला 'जुळी' म्हणतात; श्रमामुळे वात बिघडला की लहान हिक्का होते.

जत्रुमूलात्परिसृता मन्दवेगवन्ती हि सा । वृद्धिमायासतो याति भुक्तमात्रे च मार्दबम् ॥ १,१५१.

ज्या हिक्केची सुरुवात गळ्याच्या मुळाशी होते आणि ती हळूहळू पसरते, ती श्रमाने वाढते आणि जेवणानंतर लगेच सौम्य होते.