गरुडपुराणम्

करोति शुष्ककासञ्च महावेगरुजास्वनम् । सोंगहर्षो कफं शुष्कं कृछ्रान्मुक्त्वाल्पतां व्रजेत् ॥ १,१४९.

हा खोकला कोरडा असतो, जोरात वेदना आणि कडक आवाज देतो; अंगावर काटा येतो, कफ कोरडा आणि कष्टाने निघतो, मग तो कमी होतो.

पित्तात्पीताक्षिकत्वं च तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः । पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमको मदः ॥ १,१४९.

पित्तामुळे डोळे पिवळे पडतात, तोंड कडू होते, ताप येतो, चक्कर येते, पित्त व रक्ताचे उलट्या होतात, तहान लागते, आवाज बसतो, धूरासारखे वाटते आणि नशा येते.

प्रततं कासवेगे च ज्योतिषामिव दर्शनम् । कफादुरोऽल्परुङ्मूर्धि हृदयं स्तिमिते गुरु ॥ १,१४९.

खोकला सतत राहिल्यास डोळ्यांसमोर प्रकाश दिसतो; कफामुळे डोक्याला थोडा त्रास होतो, हृदय जड आणि सुस्त वाटते.

कण्ठे प्रलेपमदजं पीनसच्छर्द्यरोचकाः । रोमहर्षो धनस्निग्धंश्लेष्मणाञ्च प्रवर्तनम् ॥ १,१४९.

घशात चिकटपणा, भूक मंदावणे, नाक वाहणे, उलटी, चवीचा अभाव, अंगावर काटा, जाड आणि तेलकट कफ, आणि कफ वाढणे अशी लक्षणे दिसतात.

युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम् । उपस्यन्तः क्षतो वायुः पित्तेनानुगतो बली ॥ १,१४९.

युद्ध किंवा इतर कठीण कामे आपल्या ताकदीपेक्षा जास्त केल्याने वायू त्रस्त होतो, त्याला पित्तही मिळते आणि तो अधिक बलवान होतो.

कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम् । पीतं श्यावञ्च शुष्कञ्च ग्रथितं कुपितं बहु ॥ १,१४९.

तो वायू बिघडल्यावर खोकला होतो, त्यात कफ रक्तासह, पिवळा, काळपट, कोरडा, गाठी पडलेला, जास्त आणि बिघडलेला असतो.

ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनैव चोरसा । सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना ॥ १,१४९.

तो माणूस घशातून वेदनेने थुंकी टाकतो, छाती फाटल्यासारखी वाटते, जणू ती तीक्ष्ण सुऱ्यांनी किंवा भाल्याने टोचली आहे.

दुः खस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाहितापिना । पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान् ॥ १,१४९.

स्पर्शाने वेदना, छेदक दुखापत, फाटल्यासारखी आणि दडपणाची जाणीव, सांधे दुखणे, ताप, श्वास लागणे, तहान, आवाज बसणे आणि थरथर असे लक्षणे दिसतात.

पारावत इवोत्कूजन्पार्श्वशूली ततोऽस्य च । कफाद्यैर्वमनं पक्तिबलवर्णञ्च हीयते ॥ १,१४९.

तो कबुतरासारखा कुजन करतो, बाजूला वेदना होते, कफ व इतर कारणांनी उलटी होते, आणि ताकद, रंग व पचनशक्ती कमी होते.

क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं श्वासपृष्टकटिग्रहः । षायुप्रधानाः कुपिता धावतो राजयक्ष्मणः ॥ १,१४९.

अतिशय अशक्त झालेल्यांना लघवीत रक्त येते, श्वास घेता त्रास होतो, पाठ व कंबर कडक होते; हे सर्व लक्षणे क्षयरोग वाढल्यावर दिसतात.

कर्वन्ति यक्ष्मायतने कासं ष्ठीवत्कफं ततः । पूतिपूयोपमं वीतं मिश्रं हरितलोहितम् ॥ १,१४९.

क्षयरोगाच्या ठिकाणी हे खोकला निर्माण करतात आणि नंतर थुंकीसह कफ बाहेर टाकतात; तो कफ कुजलेल्या पूसारखा, पिवळा व लाल मिसळलेला असतो.

सुप्यते तुद्यत इव हृदयं पचतीव च । अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः ॥ १,१४९.

झोपताना जणू काही कोणीतरी मारतंय असं वाटतं, हृदय जळतंय असं भासतं; कधी अचानक उष्ण किंवा थंड हवाची इच्छा होते, खूप खाणं होतं आणि ताकद कमी होते.

स्निग्धप्रसन्नवक्रत्वं श्रीमद्दर्शननेत्रता । ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च ॥ १,१४९.

चेहरा तेलकट, उजळ आणि वाकडा दिसतो, डोळे तेजस्वी आणि चमकदार होतात; त्यानंतर त्याच्यात क्षयाचे सर्व लक्षणे दिसू लागतात.

इत्येष क्षयजः कास क्षीणानां देहनाशनः । याप्यौ वा बलिनां तद्वत्क्षतजोऽपि नवौ तु तौ ॥ १,१४९.

अशा प्रकारे क्षयामुळे होणारा खोकला दुर्बल लोकांच्या शरीराचा नाश करतो; बलवान लोकांमध्येही क्षय आणि जखम या दोन नव्या प्रकारांनी तो होतो.

सिध्येतामपि सामर्थ्यात्साध्यादौ च पृथक्क्रमः । मिश्रा याप्याश्च ये सर्वे जरसः स्थविरस्य च ॥ १,१४९.

सामर्थ्य असल्यास दोन्ही रोग बरे होऊ शकतात; पण सुरुवातीला बरे होणाऱ्या रोगांचा मार्ग वेगळा असतो; मिसळलेले आणि जुनाट प्रकार हे वृद्धत्व आणि म्हाताऱ्यांमध्येच आढळतात.

कासश्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः । भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तास्त्वरया जयेत् ॥ १,१४९.

खोकला, श्वास लागणे, क्षय, उलटी, आवाज बसणे आणि इतर आजार दुर्लक्ष केल्याने होतात; म्हणून त्यांना लवकरात लवकर जिंकावं.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५० धन्वन्तरिरुवाच । अथातः श्वासरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम् । कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः ॥ १,१५०.

धन्वंतरि म्हणाले: आता मी श्वासाच्या रोगाचं कारण सांगतो; खोकला वाढल्यामुळे किंवा पूर्वी दोष वाढल्यामुळे श्वास लागतो.

आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि । रजोधूमानिलैर्मर्मघातादपि हिमाम्बुना ॥ १,१५०.

अजीर्ण, अतिसार, उलटी, विषबाधा, रक्तक्षय, ताप, धूळ, धूर, वारा, मर्मावर मार किंवा थंड पाणी यामुळेही हा रोग होतो.

क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः । कफोपरुद्धगमनपवनो विष्वगास्थितः ॥ १,१५०.

या रोगाचे पाच प्रकार आहेत: किरकोळ, अंधार, तुटलेला, मोठा आणि वर जाणारा; कफाने अडवलेला वायू सगळीकडे विस्कळीतपणे फिरतो.

प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टस्रोतांसि दूषयन् । उरः स्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम् ॥ १,१५०.

प्राण, पाणी आणि अन्न वाहणाऱ्या नाड्या दूषित करून, छातीत बसलेला दूषित वायू, पोटात अन्न न पचल्यामुळे श्वास लागण्याचा त्रास निर्माण करतो.

प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता । आनाहः शङ्खभेदश्च तत्रायासोऽतिभोजनैः ॥ १,१५०.

त्याची सुरुवातीची लक्षणे म्हणजे हृदय आणि बाजूला दुखणं, श्वास उलटा जाणं, पोट फुगणं आणि कपाळात तीव्र वेदना; श्रम आणि जास्त खाण्याने हा त्रास वाढतो.

प्रेरितः प्रेरयन्क्षुद्रं स्वयं स समलं मरुत् । प्रतिलोमं शिरा गच्छेदुदीर्य पवनः कफम् ॥ १,१५०.

दूषित वायू स्वतःला आणि इतरांना ढकलत उलट दिशेने नाड्यांतून वर जातो आणि कफ बाहेर टाकतो.

परिगृह्यशिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन् । कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिम्पीनसं भृशम् ॥ १,१५०.

तो डोकं, मान, छाती आणि बाजू पकडतो, त्यामुळे खोकला, घरघर, बेशुद्धी, भूक न लागणे आणि नाक बंद होणे हे त्रास होतात.

करोति तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणोपतापिनम् । प्रताम्येत्तस्य वेगेनष्ठीवनान्ते क्षणं सुखी ॥ १,१५०.

तो तीव्र आणि जोरदार श्वास लागण्याचा त्रास देतो, त्यामुळे प्राण त्रस्त होतो; त्याच्या जोरामुळे रुग्ण बेशुद्ध पडतो, पण थुंकल्यानंतर थोड्या वेळासाठी बरा वाटतो.

कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमर्हति । उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान् ॥ १,१५०.

तो झोपताना कष्टाने श्वास घेतो; बसल्यावर थोडं बरं वाटतं; डोळे मोठे होतात, कपाळावर घाम येतो आणि खूप वेदना होतात.

विशुष्कास्यो मुहुः श्वासः काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः । मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते ॥ १,१५०.

त्याचा तोंड कोरडा असतो, तो वारंवार श्वास घेतो, उष्णतेची इच्छा होते आणि अंग थरथरतं; ढग, थंड पाणी, पूर्वेकडून येणारा वारा आणि कफामुळे हा त्रास वाढतो.

स याप्यस्तमकः साध्यो नरस्य बलिनो भवेत् । ज्वरमूर्छावतः सीतैर्न शाम्येत्प्रथमस्तु सः ॥ १,१५०.

हा अंधार प्रकारचा जुनाट रोग बलवान माणसात बरा होतो; पण ताप, बेशुद्धी किंवा थंडी असलेल्या माणसात सुरुवातीला तो कमी होत नाही.

कासश्वसितवच्छीर्णमर्मच्छेदरुजार्दितः । सस्वेदमूर्छः सानाहो बस्तिदाहविबोधवान् ॥ १,१५०.

खोकला आणि श्वास लागल्यासारखा त्रास होतो, मर्मावर दुखणं, घाम येणं, बेशुद्धी, पोट फुगणं, मूत्राशयात जळजळ आणि झोपेत खंड पडतो.

अधोदृष्टिः शुताक्षस्तु स्निह्यद्रक्तैकलोचनः । शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः ॥ १,१५०.

त्याची नजर खाली जाते, डोळे आत गेलेले असतात, पांढऱ्या भागावर लालसरपणा असतो, तोंड कोरडं पडतं, तो काहीही बडबडतो, रंग हरवतो आणि शुद्ध हरपते.