गरुडपुराणम्

कषायश्च हितस्तस्य मधुरा एव केवलम् । कफमारुतसंस्पृष्टमसाध्यमुपनामनम् ॥ १,१४८.

कषाय पदार्थ त्याला हितकारक आहेत आणि फक्त गोड पदार्थही. कफ आणि वात यांचा संयोग असेल तर हा विकार बरा होत नाही आणि त्याला तसेच नाव दिले जाते.

असह्यं प्रतिलोमत्वादसाध्यादौषधस्य च । न हि संशोधनं किञ्चिदस्य च प्रतिलोमिनः ॥ १,१४८.

जेव्हा विकार असह्य आणि उलट दिशेने जातो, किंवा औषध काम करत नाही, तेव्हा त्याची शुद्धी शक्य नाही.

शोधनं प्रतिलोमञ्च रक्तपित्तेऽभिसर्जितम् । एवमेवोपशमनं संशोधनमिहेष्यते ॥ १,१४८.

रक्तपित्तात उलट दिशेने शुद्धी करणे सांगितले आहे. तसेच, येथे शांतता आणि शुद्धी हेच उपाय मानले आहेत.

संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वथा छर्दनं हितम् । तत्र दोषोऽत्र गमनं शिवास्त्र इव लक्ष्यते ॥ १,१४८.

जेव्हा दोष एकत्र येतात, तेव्हा सर्व प्रकारे त्यांना बाहेर काढणे हितकारक असते; अशा वेळी तिथे राहण्याचा दोष, जणू काही शिवाच्या अस्त्रासारखा मानला जातो.

उपद्रवाश्च विकृतिं फलतस्तेषु साधितम् ॥ १,१४८.

अशा दोषांमुळे उपद्रव होतात आणि त्यातून विकृती निर्माण होते; त्यांचे परिणाम असेच ठरतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १४९ धन्वन्तरिरुवाच । आशुकारी यतः कासः स एवातः प्रवक्ष्यते । पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः ॥ १,१४९.

धन्वंतरी म्हणाले: खोकला लवकर होणारा असल्याने तो आता सांगतो. वायू, पित्त, कफ, इजा आणि क्षय या पाच प्रकारचे खोकले मानले आहेत.

क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् । तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः ॥ १,१४९.

क्षयासोबत असलेले हे सर्व खोकले दुर्लक्ष केल्यास अधिक तीव्र होतात; त्यांची लक्षणे म्हणजे घशात खवखव आणि चवीचा अभाव.

शुष्ककर्णास्यकण्ठत्वं तत्राधोविहितोऽनिलः । ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्यो रस्तस्मिन्कण्ठे च संसृजन् ॥ १,१४९.

त्या वेळी कान, तोंड आणि घसा कोरडा पडतो, कारण खाली जाणारा वायू असे करतो; तो वर गेला की घशात जाऊन तिथे साठतो.

शिरास्रोतांसि संपूर्य ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्ति च । क्षिपन्निवाक्षिणी क्लिष्टस्वरः पार्श्वे च पीडयन् ॥ १,१४९.

तो वायू शिरा आणि नाड्या भरून टाकतो आणि मग हातपाय उचलतो; डोळ्यांत वेदना, आवाज कडक होणे आणि बाजूला दुखणे असे त्रास होतात.

प्रवर्तते सवक्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः । हृत्पार्श्वेरुशिरः शूलमोहक्षोभस्वरक्षयान् ॥ १,१४९.

खोकल्याचा आवाज वाकडा आणि तुटलेल्या कांस्यासारखा वाटतो; हृदय, बाजू, डोके दुखते, चक्कर येते, मन अस्वस्थ होते आणि आवाज बसतो.

करोति शुष्ककासञ्च महावेगरुजास्वनम् । सोंगहर्षो कफं शुष्कं कृछ्रान्मुक्त्वाल्पतां व्रजेत् ॥ १,१४९.

हा खोकला कोरडा असतो, जोरात वेदना आणि कडक आवाज देतो; अंगावर काटा येतो, कफ कोरडा आणि कष्टाने निघतो, मग तो कमी होतो.

पित्तात्पीताक्षिकत्वं च तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः । पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमको मदः ॥ १,१४९.

पित्तामुळे डोळे पिवळे पडतात, तोंड कडू होते, ताप येतो, चक्कर येते, पित्त व रक्ताचे उलट्या होतात, तहान लागते, आवाज बसतो, धूरासारखे वाटते आणि नशा येते.

प्रततं कासवेगे च ज्योतिषामिव दर्शनम् । कफादुरोऽल्परुङ्मूर्धि हृदयं स्तिमिते गुरु ॥ १,१४९.

खोकला सतत राहिल्यास डोळ्यांसमोर प्रकाश दिसतो; कफामुळे डोक्याला थोडा त्रास होतो, हृदय जड आणि सुस्त वाटते.

कण्ठे प्रलेपमदजं पीनसच्छर्द्यरोचकाः । रोमहर्षो धनस्निग्धंश्लेष्मणाञ्च प्रवर्तनम् ॥ १,१४९.

घशात चिकटपणा, भूक मंदावणे, नाक वाहणे, उलटी, चवीचा अभाव, अंगावर काटा, जाड आणि तेलकट कफ, आणि कफ वाढणे अशी लक्षणे दिसतात.

युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम् । उपस्यन्तः क्षतो वायुः पित्तेनानुगतो बली ॥ १,१४९.

युद्ध किंवा इतर कठीण कामे आपल्या ताकदीपेक्षा जास्त केल्याने वायू त्रस्त होतो, त्याला पित्तही मिळते आणि तो अधिक बलवान होतो.

कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम् । पीतं श्यावञ्च शुष्कञ्च ग्रथितं कुपितं बहु ॥ १,१४९.

तो वायू बिघडल्यावर खोकला होतो, त्यात कफ रक्तासह, पिवळा, काळपट, कोरडा, गाठी पडलेला, जास्त आणि बिघडलेला असतो.

ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनैव चोरसा । सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना ॥ १,१४९.

तो माणूस घशातून वेदनेने थुंकी टाकतो, छाती फाटल्यासारखी वाटते, जणू ती तीक्ष्ण सुऱ्यांनी किंवा भाल्याने टोचली आहे.

दुः खस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाहितापिना । पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान् ॥ १,१४९.

स्पर्शाने वेदना, छेदक दुखापत, फाटल्यासारखी आणि दडपणाची जाणीव, सांधे दुखणे, ताप, श्वास लागणे, तहान, आवाज बसणे आणि थरथर असे लक्षणे दिसतात.

पारावत इवोत्कूजन्पार्श्वशूली ततोऽस्य च । कफाद्यैर्वमनं पक्तिबलवर्णञ्च हीयते ॥ १,१४९.

तो कबुतरासारखा कुजन करतो, बाजूला वेदना होते, कफ व इतर कारणांनी उलटी होते, आणि ताकद, रंग व पचनशक्ती कमी होते.

क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं श्वासपृष्टकटिग्रहः । षायुप्रधानाः कुपिता धावतो राजयक्ष्मणः ॥ १,१४९.

अतिशय अशक्त झालेल्यांना लघवीत रक्त येते, श्वास घेता त्रास होतो, पाठ व कंबर कडक होते; हे सर्व लक्षणे क्षयरोग वाढल्यावर दिसतात.

कर्वन्ति यक्ष्मायतने कासं ष्ठीवत्कफं ततः । पूतिपूयोपमं वीतं मिश्रं हरितलोहितम् ॥ १,१४९.

क्षयरोगाच्या ठिकाणी हे खोकला निर्माण करतात आणि नंतर थुंकीसह कफ बाहेर टाकतात; तो कफ कुजलेल्या पूसारखा, पिवळा व लाल मिसळलेला असतो.

सुप्यते तुद्यत इव हृदयं पचतीव च । अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः ॥ १,१४९.

झोपताना जणू काही कोणीतरी मारतंय असं वाटतं, हृदय जळतंय असं भासतं; कधी अचानक उष्ण किंवा थंड हवाची इच्छा होते, खूप खाणं होतं आणि ताकद कमी होते.

स्निग्धप्रसन्नवक्रत्वं श्रीमद्दर्शननेत्रता । ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च ॥ १,१४९.

चेहरा तेलकट, उजळ आणि वाकडा दिसतो, डोळे तेजस्वी आणि चमकदार होतात; त्यानंतर त्याच्यात क्षयाचे सर्व लक्षणे दिसू लागतात.

इत्येष क्षयजः कास क्षीणानां देहनाशनः । याप्यौ वा बलिनां तद्वत्क्षतजोऽपि नवौ तु तौ ॥ १,१४९.

अशा प्रकारे क्षयामुळे होणारा खोकला दुर्बल लोकांच्या शरीराचा नाश करतो; बलवान लोकांमध्येही क्षय आणि जखम या दोन नव्या प्रकारांनी तो होतो.

सिध्येतामपि सामर्थ्यात्साध्यादौ च पृथक्क्रमः । मिश्रा याप्याश्च ये सर्वे जरसः स्थविरस्य च ॥ १,१४९.

सामर्थ्य असल्यास दोन्ही रोग बरे होऊ शकतात; पण सुरुवातीला बरे होणाऱ्या रोगांचा मार्ग वेगळा असतो; मिसळलेले आणि जुनाट प्रकार हे वृद्धत्व आणि म्हाताऱ्यांमध्येच आढळतात.

कासश्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः । भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तास्त्वरया जयेत् ॥ १,१४९.

खोकला, श्वास लागणे, क्षय, उलटी, आवाज बसणे आणि इतर आजार दुर्लक्ष केल्याने होतात; म्हणून त्यांना लवकरात लवकर जिंकावं.

श्रीगरुडमहापुराणम् १५० धन्वन्तरिरुवाच । अथातः श्वासरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम् । कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः ॥ १,१५०.

धन्वंतरि म्हणाले: आता मी श्वासाच्या रोगाचं कारण सांगतो; खोकला वाढल्यामुळे किंवा पूर्वी दोष वाढल्यामुळे श्वास लागतो.

आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि । रजोधूमानिलैर्मर्मघातादपि हिमाम्बुना ॥ १,१५०.

अजीर्ण, अतिसार, उलटी, विषबाधा, रक्तक्षय, ताप, धूळ, धूर, वारा, मर्मावर मार किंवा थंड पाणी यामुळेही हा रोग होतो.

क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः । कफोपरुद्धगमनपवनो विष्वगास्थितः ॥ १,१५०.

या रोगाचे पाच प्रकार आहेत: किरकोळ, अंधार, तुटलेला, मोठा आणि वर जाणारा; कफाने अडवलेला वायू सगळीकडे विस्कळीतपणे फिरतो.