गरुडपुराणम्

तैर्मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुवंस्तनुम् । पित्तरक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दषणादपि ॥ १,१४८.

हे दोन्ही एकत्र येऊन एकसारखे झाले की, संपूर्ण शरीरात पसरतात. पित्त आणि रक्त यांच्या संयोगाने विकार होतो, कधी कधी दंशामुळेही होतो.

गन्धवर्णानुवृत्तेषु रक्तेन व्यपदिश्यते । प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च सः ॥ १,१४८.

रक्ताचा रंग आणि वास पित्तासारखा झाल्यावर तो रक्तपित्त विकार ओळखावा. हा विकार रक्ताच्या ठिकाणाहून, प्लीहा किंवा यकृतापासून उत्पन्न होतो.

शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः । छर्धितश्छर्दिबै भत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः ॥ १,१४८.

डोकं जड वाटणं, तोंडाला चव न लागणं, थंडपणाची इच्छा, धूर किंवा आंबट ढेकर, उलटी, अन्नाची चीड, खोकला, श्वास लागणे, गरगरणे आणि थकवा—हे लक्षणे दिसतात.

लोहितो न हितो मत्स्यगन्धास्यात्वञ्च विज्वरे । रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु ॥ १,१४८.

रक्त शुद्ध नसते, तोंडाला मासळीचा वास येतो, ताप नसतानाही डोळे व इतर अवयव लाल, पिवळे किंवा हिरवे दिसतात.

नीललोहित पीतानां वर्णानामविवेचनम् । स्वप्ने इन्मादधर्मित्वं भवत्यस्मिन्भविष्यति ॥ १,१४८.

निळा, लाल आणि पिवळा रंग वेगळा ओळखता येत नाही. स्वप्नात वेडसरपणा आणि चुकीचे वर्तन दिसते.

उर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः । कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते ॥ १,१४८.

हा विकार वाढला की वरच्या बाजूने नाक, डोळे, कान, तोंडातून, आणि खालच्या बाजूने लिंग, योनी, गुदद्वारातून तसेच केसांच्या मुळांतून बाहेर पडतो.

ऊर्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधितम् । बह्वौषधानि पित्तस्य विरेको हि वरौषधम् ॥ १,१४८.

कफासोबत असेल तर विरेचनाने तो बरा होतो. पित्तासाठी अनेक औषधे आहेत, पण विरेचन हेच सर्वश्रेष्ठ औषध आहे.

अनुबन्धी कफो यत्र तत्र तस्यापि शुद्धिकृत् । कषायाः स्वादवो यस्य विशुद्धौ श्लेष्मला हिताः ॥ १,१४८.

जिथे कफही असतो, तिथे शुद्धी करणे उपयुक्त असते. कषाय आणि गोड चवीचे पदार्थ कफ शुद्धीसाठी योग्य आहेत.

कटुतिक्तकषाया वा ये निसर्गात्कफावहाः । अधो याप्यञ्च नायुष्मांस्तत्प्रच्छर्दनसाधकम् ॥ १,१४८.

जे पदार्थ नैसर्गिकरित्या तिखट, कडू किंवा कषाय असतात आणि कफ कमी करतात, ते दीर्घकाळ टिकणाऱ्या किंवा खाली जाणाऱ्या विकारांसाठी आणि उलटीच्या उपचारासाठी उपयोगी आहेत.

अल्पौषधञ्च पित्तस्य वमनं नावमौषधम् । अनुबन्धि बलं यस्य शान्तपित्तनरस्य च ॥ १,१४८.

पित्त कमी असताना उलटी हे योग्य औषध नाही. जिथे बळ असते किंवा पित्त शांत झालेले असते, तिथेच उलटी उपयुक्त आहे.

कषायश्च हितस्तस्य मधुरा एव केवलम् । कफमारुतसंस्पृष्टमसाध्यमुपनामनम् ॥ १,१४८.

कषाय पदार्थ त्याला हितकारक आहेत आणि फक्त गोड पदार्थही. कफ आणि वात यांचा संयोग असेल तर हा विकार बरा होत नाही आणि त्याला तसेच नाव दिले जाते.

असह्यं प्रतिलोमत्वादसाध्यादौषधस्य च । न हि संशोधनं किञ्चिदस्य च प्रतिलोमिनः ॥ १,१४८.

जेव्हा विकार असह्य आणि उलट दिशेने जातो, किंवा औषध काम करत नाही, तेव्हा त्याची शुद्धी शक्य नाही.

शोधनं प्रतिलोमञ्च रक्तपित्तेऽभिसर्जितम् । एवमेवोपशमनं संशोधनमिहेष्यते ॥ १,१४८.

रक्तपित्तात उलट दिशेने शुद्धी करणे सांगितले आहे. तसेच, येथे शांतता आणि शुद्धी हेच उपाय मानले आहेत.

संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वथा छर्दनं हितम् । तत्र दोषोऽत्र गमनं शिवास्त्र इव लक्ष्यते ॥ १,१४८.

जेव्हा दोष एकत्र येतात, तेव्हा सर्व प्रकारे त्यांना बाहेर काढणे हितकारक असते; अशा वेळी तिथे राहण्याचा दोष, जणू काही शिवाच्या अस्त्रासारखा मानला जातो.

उपद्रवाश्च विकृतिं फलतस्तेषु साधितम् ॥ १,१४८.

अशा दोषांमुळे उपद्रव होतात आणि त्यातून विकृती निर्माण होते; त्यांचे परिणाम असेच ठरतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १४९ धन्वन्तरिरुवाच । आशुकारी यतः कासः स एवातः प्रवक्ष्यते । पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः ॥ १,१४९.

धन्वंतरी म्हणाले: खोकला लवकर होणारा असल्याने तो आता सांगतो. वायू, पित्त, कफ, इजा आणि क्षय या पाच प्रकारचे खोकले मानले आहेत.

क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् । तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः ॥ १,१४९.

क्षयासोबत असलेले हे सर्व खोकले दुर्लक्ष केल्यास अधिक तीव्र होतात; त्यांची लक्षणे म्हणजे घशात खवखव आणि चवीचा अभाव.

शुष्ककर्णास्यकण्ठत्वं तत्राधोविहितोऽनिलः । ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्यो रस्तस्मिन्कण्ठे च संसृजन् ॥ १,१४९.

त्या वेळी कान, तोंड आणि घसा कोरडा पडतो, कारण खाली जाणारा वायू असे करतो; तो वर गेला की घशात जाऊन तिथे साठतो.

शिरास्रोतांसि संपूर्य ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्ति च । क्षिपन्निवाक्षिणी क्लिष्टस्वरः पार्श्वे च पीडयन् ॥ १,१४९.

तो वायू शिरा आणि नाड्या भरून टाकतो आणि मग हातपाय उचलतो; डोळ्यांत वेदना, आवाज कडक होणे आणि बाजूला दुखणे असे त्रास होतात.

प्रवर्तते सवक्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः । हृत्पार्श्वेरुशिरः शूलमोहक्षोभस्वरक्षयान् ॥ १,१४९.

खोकल्याचा आवाज वाकडा आणि तुटलेल्या कांस्यासारखा वाटतो; हृदय, बाजू, डोके दुखते, चक्कर येते, मन अस्वस्थ होते आणि आवाज बसतो.

करोति शुष्ककासञ्च महावेगरुजास्वनम् । सोंगहर्षो कफं शुष्कं कृछ्रान्मुक्त्वाल्पतां व्रजेत् ॥ १,१४९.

हा खोकला कोरडा असतो, जोरात वेदना आणि कडक आवाज देतो; अंगावर काटा येतो, कफ कोरडा आणि कष्टाने निघतो, मग तो कमी होतो.

पित्तात्पीताक्षिकत्वं च तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः । पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमको मदः ॥ १,१४९.

पित्तामुळे डोळे पिवळे पडतात, तोंड कडू होते, ताप येतो, चक्कर येते, पित्त व रक्ताचे उलट्या होतात, तहान लागते, आवाज बसतो, धूरासारखे वाटते आणि नशा येते.

प्रततं कासवेगे च ज्योतिषामिव दर्शनम् । कफादुरोऽल्परुङ्मूर्धि हृदयं स्तिमिते गुरु ॥ १,१४९.

खोकला सतत राहिल्यास डोळ्यांसमोर प्रकाश दिसतो; कफामुळे डोक्याला थोडा त्रास होतो, हृदय जड आणि सुस्त वाटते.

कण्ठे प्रलेपमदजं पीनसच्छर्द्यरोचकाः । रोमहर्षो धनस्निग्धंश्लेष्मणाञ्च प्रवर्तनम् ॥ १,१४९.

घशात चिकटपणा, भूक मंदावणे, नाक वाहणे, उलटी, चवीचा अभाव, अंगावर काटा, जाड आणि तेलकट कफ, आणि कफ वाढणे अशी लक्षणे दिसतात.

युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम् । उपस्यन्तः क्षतो वायुः पित्तेनानुगतो बली ॥ १,१४९.

युद्ध किंवा इतर कठीण कामे आपल्या ताकदीपेक्षा जास्त केल्याने वायू त्रस्त होतो, त्याला पित्तही मिळते आणि तो अधिक बलवान होतो.

कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम् । पीतं श्यावञ्च शुष्कञ्च ग्रथितं कुपितं बहु ॥ १,१४९.

तो वायू बिघडल्यावर खोकला होतो, त्यात कफ रक्तासह, पिवळा, काळपट, कोरडा, गाठी पडलेला, जास्त आणि बिघडलेला असतो.

ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनैव चोरसा । सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना ॥ १,१४९.

तो माणूस घशातून वेदनेने थुंकी टाकतो, छाती फाटल्यासारखी वाटते, जणू ती तीक्ष्ण सुऱ्यांनी किंवा भाल्याने टोचली आहे.

दुः खस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाहितापिना । पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान् ॥ १,१४९.

स्पर्शाने वेदना, छेदक दुखापत, फाटल्यासारखी आणि दडपणाची जाणीव, सांधे दुखणे, ताप, श्वास लागणे, तहान, आवाज बसणे आणि थरथर असे लक्षणे दिसतात.

पारावत इवोत्कूजन्पार्श्वशूली ततोऽस्य च । कफाद्यैर्वमनं पक्तिबलवर्णञ्च हीयते ॥ १,१४९.

तो कबुतरासारखा कुजन करतो, बाजूला वेदना होते, कफ व इतर कारणांनी उलटी होते, आणि ताकद, रंग व पचनशक्ती कमी होते.