गरुडपुराणम्

वेगं कृत्वाविषं यद्वदाशये नयते बलम् । कुप्यत्याप्तबलं भूयः कालदोषविषन्तथा ॥ १,१४७.

जसे विष वेग घेतल्यावर शरीरात आपली ताकद दाखवते, तसेच दोष आणि विष, काळाच्या सहाय्याने, आणखी प्रबळ होऊन चिडतात.

एवं ज्वराः प्रवर्तन्ते विषमाः सततादयः । उत्क्लेशो गौरवं दैन्यं भङ्गोऽङ्गानां विजृम्भणम् ॥ १,१४७.

अशा प्रकारे ताप निर्माण होतो, तो असमान आणि सतत राहणारा असतो; त्यामुळे अस्वस्थता, जडपणा, निराशा, अंगातील शक्ती कमी होणे आणि अंग ताणले जाणे असे लक्षणे दिसतात.

अरोचको वमिः श्वासः सर्वस्मिन्रसगे ज्वरे । रक्तनिष्ठीवनं तृष्णा रूक्षोष्णं पीडकोद्यमः ॥ १,१४७.

प्रत्येक प्रकारच्या तापात भूक न लागणे, उलटी होणे, श्वास घेता त्रास होणे, रक्त थुंकणे, तहान लागणे, कोरडेपणा, उष्णता आणि वेदना जाणवतात.

दाहरागभ्रममदप्रलापो रक्तसंश्रिते । तृड्ग्लानिः स्पृष्टवर्चस्कमन्तर्दाहो भ्रमस्तमः ॥ १,१४७.

रक्तदोष असताना जळजळ, लालसरपणा, गोंधळ, बडबड आणि भ्रम होतो; तहान, थकवा, रंग बदलणे, आतून जळजळ, चक्कर आणि डोळ्यांसमोर अंधार येतो.

दौर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो मांसस्थे मेदसि स्थिते । स्वेदोऽतितृष्णा वमनं दौर्गन्ध्यं वा सहिष्णुता ॥ १,१४७.

मांस किंवा मेदामध्ये दोष असताना अंगाला दुर्गंध येतो, अंग हलते, घाम येतो, जास्त तहान लागते, उलटी होते, वास बदलतो किंवा सहनशक्ती कमी होते.

प्रलापो ग्लानिररुचिरस्थिगे त्वस्थिभेदनम् । दोषप्रवृत्तिरुद्बोधः श्वासांगक्षेपकूजनम् ॥ १,१४७.

हाडात दोष असताना बडबड, थकवा, भूक न लागणे, हाड दुखणे आणि तडकणे, दोषाची वाढ, झोपेतून जागे होणे, श्वास घेता त्रास, अंग आकडणे आणि करुण आवाज येणे अशी लक्षणे दिसतात.

अन्तर्दाहो बहिः शैत्यं श्वासो हिक्का हि मज्जमे । तमसो दर्शनं मर्मच्छेदनं स्तब्धमेढ्रता ॥ १,१४७.

मज्जेत दोष असताना आतून जळजळ, बाहेरून गारवा, श्वास घेता त्रास, हिक्का येणे, डोळ्यांसमोर अंधार, मर्मस्थानी वेदना आणि गुप्तेंद्रिय कडक होणे असे लक्षणे दिसतात.

शुक्रप्रवृत्तौ मृत्युस्तु जायते शुक्रसंश्रये । उत्तरोत्तरदुः साध्याः पञ्चान्ये तु विपर्यये ॥ १,१४७.

शुक्रात दोष पोहोचल्यावर मृत्यू येतो; आणि उलट्या क्रमाने पुढील पाच दोष अधिकाधिक अवघड बरे होतात.

प्रलिम्पन्निव गात्राणि श्लेष्मणा गौरवेण च । मन्दज्वरप्रलापस्तु सशीतः स्यात्प्रलेपकः ॥ १,१४७.

शरीरावर जणू काही चिकटपणा पसरल्यासारखे वाटते, कफामुळे जडपणा येतो; मंद तापात बडबड, गारवा आणि झाकल्यासारखी भावना येते.

नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शीतकृच्छ्रेण गच्छति । स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो भवेदङ्गबलाशकः ॥ १,१४७.

मंद ताप नेहमी कोरडा असतो आणि थंडीत तो हळूहळू जातो; कफ वाढल्यामुळे अंग कडक होते आणि अंगात शक्ती कमी होते.

हरिद्राभेदवर्णाभस्तद्वल्लेपं प्रमेहति । स वै हारिद्रको नाम ज्वरभेदोऽन्तकः स्मृतः ॥ १,१४७.

हळदीसारखा रंग आणि मधुमेहात तसाच लेप दिसतो, त्याला 'हारीद्रक' नावाचा, मृत्यूला कारणीभूत होणारा ताप मानला जातो.

कफवातौ समौ यत्र हीनपित्तस्य देहिनः । तीक्ष्णोऽथ वा दिवा मन्दो जायते रात्रिजो ज्वरः ॥ १,१४७.

ज्या ठिकाणी कफ आणि वात दोन्ही असून पित्त कमी असते, तेथे ताप दिवसात तीव्र किंवा मंद असतो, पण तो रात्री वाढतो.

दिवाकरार्पितबले व्यायामाच्च विशोषिते । शरीरे नियतं वाताज्ज्वरः स्यात्पौर्वरात्रिकः ॥ १,१४७.

जेव्हा शरीराची ताकद सूर्याला अर्पण होते आणि श्रमाने थकते, तेव्हा वायूजन्य ताप हमखास रात्रीच्या सुरुवातीला येतो.

आमाशये यदात्मस्थे श्लेष्मपित्ते ह्यधः स्थिते । तदर्धं शीतलं देहे ह्यर्धं चोष्णं प्रजायते ॥ १,१४७.

जेव्हा आत्मा आमाशयात असतो आणि कफ-पित्त खाली असतात, तेव्हा शरीराचा अर्धा भाग गार आणि उरलेला अर्धा भाग गरम होतो.

काये पित्तं यदा न्यस्तं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः । उष्णत्वं तेन देहस्य शीतत्वं करपादयोः ॥ १,१४७.

जेव्हा पित्त शरीरात असते आणि कफ हातपायांच्या टोकांवर असतो, तेव्हा शरीर गरम होते, पण हातपाय गार राहतात.

रसरक्ताश्रयः साध्यो मांस मेदोगतश्च यः । अस्थिमज्जागतः कृच्छ्रस्तैस्तैः स्वाङ्गैर्हतप्रभः ॥ १,१४७.

रस, रक्त, मांस, मेद, हाड आणि मज्जा या सर्व ठिकाणी जेव्हा विकार होतो, तेव्हा त्या त्या अवयवांमध्ये शरीराची कांती कमी होते.

विसंज्ञो ज्रवेगार्तः सक्रोध इव वीक्षते । सदोषमुष्णञ्च सदा शकृन्मुञ्चति वेगवत् ॥ १,१४७.

तो शुद्धीची तीव्र इच्छा झाल्याने शुद्धीच्या ओढीने शुद्धी निघताना शुद्धी येते, भान हरपतो, रागावल्यासारखा इकडे तिकडे पाहतो, आणि नेहमीच उष्ण, दुर्गंधी, जोरात शुद्धी सोडतो.

देहो लघुर्व्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम् । स्वेदः क्षुवः प्रकृतियोगिमनोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगत्ज्वरलक्षणानि ॥ १,१४७.

शरीर हलके वाटते, थकवा, भ्रम, ज्वर किंवा ताप जाणवत नाही. तोंडात अन्न सहज पचते, इंद्रिये व्यवस्थित काम करतात, कुठेही वेदना नसते. घाम येतो, शिंक येते, मन स्थिर असते, अन्नाची इच्छा होते आणि डोक्यात खाज येते—हे सर्व ताप नसल्याची चिन्हे आहेत.

श्रीगरुडमहापुराणम् १४८ धन्वन्तरिरुवाच । अथातो रक्तपित्तस्य निदानं प्रवदाम्यहम् । भृशोष्णतिक्तकट्वम्ललवणादिविदाहिभिः ॥ १,१४८.

धन्वंतरी म्हणाले: आता मी रक्तपित्ताचा कारण सांगतो—अती उष्ण, कडू, तिखट, आंबट, खारट आणि जळजळ करणारे पदार्थ खाल्ल्याने हे विकार होतात.

कोद्रवोद्दालकैश्चान्यैस्तदुक्तैरति सेवितैः । कुपितं पैत्तिकैः पित्तं द्रवं रक्तञ्च मूर्छति ॥ १,१४८.

कोद्रव, उद्दालक आणि असेच इतर पदार्थ वारंवार खाल्ल्याने, तसेच पित्त वाढवणारे पदार्थ जास्त घेतल्याने पित्त द्रव होते आणि रक्तही बिघडते.

तैर्मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुवंस्तनुम् । पित्तरक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दषणादपि ॥ १,१४८.

हे दोन्ही एकत्र येऊन एकसारखे झाले की, संपूर्ण शरीरात पसरतात. पित्त आणि रक्त यांच्या संयोगाने विकार होतो, कधी कधी दंशामुळेही होतो.

गन्धवर्णानुवृत्तेषु रक्तेन व्यपदिश्यते । प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च सः ॥ १,१४८.

रक्ताचा रंग आणि वास पित्तासारखा झाल्यावर तो रक्तपित्त विकार ओळखावा. हा विकार रक्ताच्या ठिकाणाहून, प्लीहा किंवा यकृतापासून उत्पन्न होतो.

शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः । छर्धितश्छर्दिबै भत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः ॥ १,१४८.

डोकं जड वाटणं, तोंडाला चव न लागणं, थंडपणाची इच्छा, धूर किंवा आंबट ढेकर, उलटी, अन्नाची चीड, खोकला, श्वास लागणे, गरगरणे आणि थकवा—हे लक्षणे दिसतात.

लोहितो न हितो मत्स्यगन्धास्यात्वञ्च विज्वरे । रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु ॥ १,१४८.

रक्त शुद्ध नसते, तोंडाला मासळीचा वास येतो, ताप नसतानाही डोळे व इतर अवयव लाल, पिवळे किंवा हिरवे दिसतात.

नीललोहित पीतानां वर्णानामविवेचनम् । स्वप्ने इन्मादधर्मित्वं भवत्यस्मिन्भविष्यति ॥ १,१४८.

निळा, लाल आणि पिवळा रंग वेगळा ओळखता येत नाही. स्वप्नात वेडसरपणा आणि चुकीचे वर्तन दिसते.

उर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः । कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते ॥ १,१४८.

हा विकार वाढला की वरच्या बाजूने नाक, डोळे, कान, तोंडातून, आणि खालच्या बाजूने लिंग, योनी, गुदद्वारातून तसेच केसांच्या मुळांतून बाहेर पडतो.

ऊर्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधितम् । बह्वौषधानि पित्तस्य विरेको हि वरौषधम् ॥ १,१४८.

कफासोबत असेल तर विरेचनाने तो बरा होतो. पित्तासाठी अनेक औषधे आहेत, पण विरेचन हेच सर्वश्रेष्ठ औषध आहे.

अनुबन्धी कफो यत्र तत्र तस्यापि शुद्धिकृत् । कषायाः स्वादवो यस्य विशुद्धौ श्लेष्मला हिताः ॥ १,१४८.

जिथे कफही असतो, तिथे शुद्धी करणे उपयुक्त असते. कषाय आणि गोड चवीचे पदार्थ कफ शुद्धीसाठी योग्य आहेत.

कटुतिक्तकषाया वा ये निसर्गात्कफावहाः । अधो याप्यञ्च नायुष्मांस्तत्प्रच्छर्दनसाधकम् ॥ १,१४८.

जे पदार्थ नैसर्गिकरित्या तिखट, कडू किंवा कषाय असतात आणि कफ कमी करतात, ते दीर्घकाळ टिकणाऱ्या किंवा खाली जाणाऱ्या विकारांसाठी आणि उलटीच्या उपचारासाठी उपयोगी आहेत.