गरुडपुराणम्

चतुर्थको मलैर्मेदोमज्जास्थ्यन्यतरे स्थितः । मज्जास्थ एव ह्यपरः प्रभावमनुदर्शयेत् ॥ १,१४७.

चौथा प्रकार मल, मेद, मज्जा किंवा हाड यामध्ये असतो; दुसरा फक्त मज्जा आणि हाडात राहून आपला परिणाम दाखवतो.

द्विधा कफोणिजङ्घाभ्यां स पूर्वं शिरसानिलात् । अस्थिमज्जोरुपगतश्चतुर्थकविपर्ययः ॥ १,१४७.

कफ दोन प्रकारचा, पायाच्या पोटऱ्यांत, आधी डोक्यातील वायूमुळे; जेव्हा तो हाड आणि मज्जेत पोहोचतो, तेव्हा तो चौथ्या प्रकाराचा उलटा असतो.

त्रिधा त्र्यहं ज्वरयति दिनमेकन्तु मुञ्चति । बला बलेन दोषणामन्यचेष्टादिजन्मनाम् ॥ १,१४७.

तीन प्रकारचा, तो तीन दिवस ताप आणतो, पण एक दिवस ताप सुटतो; दोषांचं बळ आणि इतर कृतींच्या मूळामुळे हे होतं.

पक्रानामविपर्यासात्सप्तरात्रञ्च लङ्घयेत् । ज्वरः स्यान्मनसस्तद्वत्कर्मणश्च तदातदा ॥ १,१४७.

तापांमध्ये उलटफेर न झाल्यामुळे सात रात्री उपवास करावा लागतो; ताप मनालाही तसंच व्यापतो, आणि कृतींनाही त्या वेळी किंवा कधीही.

गम्भीरधातुचारित्वात्सन्निपातेन सम्भवात् । तुल्योच्छ्रयाच्च दोषाणां दुश्चिकित्स्यश्चतुर्थकः ॥ १,१४७.

धातूंमध्ये खोलवर वागणूक, संयोगामुळे आणि दोषांची समप्रमाण वाढ यामुळे चौथा प्रकार उपचाराला कठीण असतो.

सूक्षामात्सूक्ष्मज्वरेष्वेषु दूरद्दूरतरेषु च । दोषो रक्तादिमार्गेषु शनैरल्पश्चिरेण यत् ॥ १,१४७.

सूक्ष्मतेमुळे, सूक्ष्म तापांमध्ये आणि अधिक दूर असणाऱ्यांमध्ये, दोष रक्त वगैरे मार्गाने हळूहळू, थोडा, पण बराच काळ जातो.

याति देहञ्च नाशेषं सन्तापादीन्करोत्यतः । क्रमो यत्नेन विच्छिन्नः सतापो लक्ष्यते ज्वरः ॥ १,१४७.

तो शरीरात जातो आणि काहीच शिल्लक ठेवत नाही, जळजळ वगैरे निर्माण करतो; जेव्हा क्रम प्रयत्नाने तुटतो, तेव्हा तापासोबत जळजळ दिसते.

विषमो विषमारम्भः क्षपाकालानुसारवान् । यथोत्तरं मन्दगतिर्मन्दशक्तिर्यथायथम् ॥ १,१४७.

हा ताप असमान असतो, त्याची सुरुवातही कठीण असते आणि तो रात्रीच्या वेळेनुसार वाढत जातो. प्रत्येक पुढील टप्प्यात त्याचा वेग मंदावतो आणि शक्तीही कमी होत जाते, जशी गरज असते तशी.

कालेनाप्नोति सदृशान्स रसादींस्तथातथा । दोषो ज्वरयति क्रुद्धश्चिराच्चिरतरेण च ॥ १,१४७.

काळाच्या ओघात, हा दोष त्याच्याशी मिळणारे रस आणि गुण मिळवतो; आणि जेव्हा तो चिडतो, तेव्हा तो उष्णतेने जाळतो, कधी कधी फार उशिराने.

भूमौ स्थितं जलैः सिक्तं कालं नैव प्रतीक्षते । अङ्कुराय यथा बीजं दोषबीजं भवेत्तथा ॥ १,१४७.

मातीमध्ये ठेवलेले आणि पाण्याने ओलावलेले बीज उगवण्यासाठी वेळेची वाट पाहत नाही; त्याचप्रमाणे, दोषाचे बीजही तसेच वागते.

वेगं कृत्वाविषं यद्वदाशये नयते बलम् । कुप्यत्याप्तबलं भूयः कालदोषविषन्तथा ॥ १,१४७.

जसे विष वेग घेतल्यावर शरीरात आपली ताकद दाखवते, तसेच दोष आणि विष, काळाच्या सहाय्याने, आणखी प्रबळ होऊन चिडतात.

एवं ज्वराः प्रवर्तन्ते विषमाः सततादयः । उत्क्लेशो गौरवं दैन्यं भङ्गोऽङ्गानां विजृम्भणम् ॥ १,१४७.

अशा प्रकारे ताप निर्माण होतो, तो असमान आणि सतत राहणारा असतो; त्यामुळे अस्वस्थता, जडपणा, निराशा, अंगातील शक्ती कमी होणे आणि अंग ताणले जाणे असे लक्षणे दिसतात.

अरोचको वमिः श्वासः सर्वस्मिन्रसगे ज्वरे । रक्तनिष्ठीवनं तृष्णा रूक्षोष्णं पीडकोद्यमः ॥ १,१४७.

प्रत्येक प्रकारच्या तापात भूक न लागणे, उलटी होणे, श्वास घेता त्रास होणे, रक्त थुंकणे, तहान लागणे, कोरडेपणा, उष्णता आणि वेदना जाणवतात.

दाहरागभ्रममदप्रलापो रक्तसंश्रिते । तृड्ग्लानिः स्पृष्टवर्चस्कमन्तर्दाहो भ्रमस्तमः ॥ १,१४७.

रक्तदोष असताना जळजळ, लालसरपणा, गोंधळ, बडबड आणि भ्रम होतो; तहान, थकवा, रंग बदलणे, आतून जळजळ, चक्कर आणि डोळ्यांसमोर अंधार येतो.

दौर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो मांसस्थे मेदसि स्थिते । स्वेदोऽतितृष्णा वमनं दौर्गन्ध्यं वा सहिष्णुता ॥ १,१४७.

मांस किंवा मेदामध्ये दोष असताना अंगाला दुर्गंध येतो, अंग हलते, घाम येतो, जास्त तहान लागते, उलटी होते, वास बदलतो किंवा सहनशक्ती कमी होते.

प्रलापो ग्लानिररुचिरस्थिगे त्वस्थिभेदनम् । दोषप्रवृत्तिरुद्बोधः श्वासांगक्षेपकूजनम् ॥ १,१४७.

हाडात दोष असताना बडबड, थकवा, भूक न लागणे, हाड दुखणे आणि तडकणे, दोषाची वाढ, झोपेतून जागे होणे, श्वास घेता त्रास, अंग आकडणे आणि करुण आवाज येणे अशी लक्षणे दिसतात.

अन्तर्दाहो बहिः शैत्यं श्वासो हिक्का हि मज्जमे । तमसो दर्शनं मर्मच्छेदनं स्तब्धमेढ्रता ॥ १,१४७.

मज्जेत दोष असताना आतून जळजळ, बाहेरून गारवा, श्वास घेता त्रास, हिक्का येणे, डोळ्यांसमोर अंधार, मर्मस्थानी वेदना आणि गुप्तेंद्रिय कडक होणे असे लक्षणे दिसतात.

शुक्रप्रवृत्तौ मृत्युस्तु जायते शुक्रसंश्रये । उत्तरोत्तरदुः साध्याः पञ्चान्ये तु विपर्यये ॥ १,१४७.

शुक्रात दोष पोहोचल्यावर मृत्यू येतो; आणि उलट्या क्रमाने पुढील पाच दोष अधिकाधिक अवघड बरे होतात.

प्रलिम्पन्निव गात्राणि श्लेष्मणा गौरवेण च । मन्दज्वरप्रलापस्तु सशीतः स्यात्प्रलेपकः ॥ १,१४७.

शरीरावर जणू काही चिकटपणा पसरल्यासारखे वाटते, कफामुळे जडपणा येतो; मंद तापात बडबड, गारवा आणि झाकल्यासारखी भावना येते.

नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शीतकृच्छ्रेण गच्छति । स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो भवेदङ्गबलाशकः ॥ १,१४७.

मंद ताप नेहमी कोरडा असतो आणि थंडीत तो हळूहळू जातो; कफ वाढल्यामुळे अंग कडक होते आणि अंगात शक्ती कमी होते.

हरिद्राभेदवर्णाभस्तद्वल्लेपं प्रमेहति । स वै हारिद्रको नाम ज्वरभेदोऽन्तकः स्मृतः ॥ १,१४७.

हळदीसारखा रंग आणि मधुमेहात तसाच लेप दिसतो, त्याला 'हारीद्रक' नावाचा, मृत्यूला कारणीभूत होणारा ताप मानला जातो.

कफवातौ समौ यत्र हीनपित्तस्य देहिनः । तीक्ष्णोऽथ वा दिवा मन्दो जायते रात्रिजो ज्वरः ॥ १,१४७.

ज्या ठिकाणी कफ आणि वात दोन्ही असून पित्त कमी असते, तेथे ताप दिवसात तीव्र किंवा मंद असतो, पण तो रात्री वाढतो.

दिवाकरार्पितबले व्यायामाच्च विशोषिते । शरीरे नियतं वाताज्ज्वरः स्यात्पौर्वरात्रिकः ॥ १,१४७.

जेव्हा शरीराची ताकद सूर्याला अर्पण होते आणि श्रमाने थकते, तेव्हा वायूजन्य ताप हमखास रात्रीच्या सुरुवातीला येतो.

आमाशये यदात्मस्थे श्लेष्मपित्ते ह्यधः स्थिते । तदर्धं शीतलं देहे ह्यर्धं चोष्णं प्रजायते ॥ १,१४७.

जेव्हा आत्मा आमाशयात असतो आणि कफ-पित्त खाली असतात, तेव्हा शरीराचा अर्धा भाग गार आणि उरलेला अर्धा भाग गरम होतो.

काये पित्तं यदा न्यस्तं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः । उष्णत्वं तेन देहस्य शीतत्वं करपादयोः ॥ १,१४७.

जेव्हा पित्त शरीरात असते आणि कफ हातपायांच्या टोकांवर असतो, तेव्हा शरीर गरम होते, पण हातपाय गार राहतात.

रसरक्ताश्रयः साध्यो मांस मेदोगतश्च यः । अस्थिमज्जागतः कृच्छ्रस्तैस्तैः स्वाङ्गैर्हतप्रभः ॥ १,१४७.

रस, रक्त, मांस, मेद, हाड आणि मज्जा या सर्व ठिकाणी जेव्हा विकार होतो, तेव्हा त्या त्या अवयवांमध्ये शरीराची कांती कमी होते.

विसंज्ञो ज्रवेगार्तः सक्रोध इव वीक्षते । सदोषमुष्णञ्च सदा शकृन्मुञ्चति वेगवत् ॥ १,१४७.

तो शुद्धीची तीव्र इच्छा झाल्याने शुद्धीच्या ओढीने शुद्धी निघताना शुद्धी येते, भान हरपतो, रागावल्यासारखा इकडे तिकडे पाहतो, आणि नेहमीच उष्ण, दुर्गंधी, जोरात शुद्धी सोडतो.

देहो लघुर्व्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम् । स्वेदः क्षुवः प्रकृतियोगिमनोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगत्ज्वरलक्षणानि ॥ १,१४७.

शरीर हलके वाटते, थकवा, भ्रम, ज्वर किंवा ताप जाणवत नाही. तोंडात अन्न सहज पचते, इंद्रिये व्यवस्थित काम करतात, कुठेही वेदना नसते. घाम येतो, शिंक येते, मन स्थिर असते, अन्नाची इच्छा होते आणि डोक्यात खाज येते—हे सर्व ताप नसल्याची चिन्हे आहेत.

श्रीगरुडमहापुराणम् १४८ धन्वन्तरिरुवाच । अथातो रक्तपित्तस्य निदानं प्रवदाम्यहम् । भृशोष्णतिक्तकट्वम्ललवणादिविदाहिभिः ॥ १,१४८.

धन्वंतरी म्हणाले: आता मी रक्तपित्ताचा कारण सांगतो—अती उष्ण, कडू, तिखट, आंबट, खारट आणि जळजळ करणारे पदार्थ खाल्ल्याने हे विकार होतात.