गरुडपुराणम्

द्विगुणा सप्तमी या च नवम्येकादशी तथा । एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च ॥ १,१४७.

दुप्पट सातवी, तसेच नववी आणि एकादशी; ही तिन्ही दोषांची मर्यादा आहे, जी मुक्तीसाठी आणि नाशासाठी असते.

शुद्ध्याशुद्ध्या ज्वरः कालं दीर्घमप्यत्र वर्तते । कृशानां व्याधियुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम् ॥ १,१४७.

शुद्धी किंवा अशुद्धीमुळे ताप दीर्घकाळ टिकतो, विशेषतः जे खंगलेले, आजारी किंवा चुकीचं खाणं-पिणं करणारे असतात त्यांच्यात.

अल्पोऽपि दोषो दुष्ट्यादेर्लब्ध्वान्यतमतो बलम् । स प्रत्यनीको विषमं यस्माद्वृद्धिक्षयान्वितः ॥ १,१४७.

थोडासा दोष जरी असला, तरी अशुद्धीमुळे किंवा इतर कारणांनी बळ मिळाल्यावर तो विरोधक आणि अनियमित होतो, कारण त्यात वाढ आणि घट दोन्ही असतात.

सविक्षेपो ज्वरं कुर्याद्विषमक्षयवृद्धिभाक् । दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन्बली ॥ १,१४७.

गोंधळामुळे दोष ताप निर्माण करतो, ज्यात वाढ-घट अनियमित असते; दोष त्याच्या योग्य वेळी जोरात ताप आणतो.

निवर्तते पुनश्चैव प्रत्यनीकबलाबलः । क्षीणदोषो ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते ॥ १,१४७.

विरोधकाचा बळ किंवा दुर्बलतेनुसार ताप पुन्हा थांबतो; दोष कमी झाल्यावर सूक्ष्म ताप रस वगैरेमध्येच मिसळून जातो.

लीनत्वात्कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीनां दधाति सः । आसन्नविकृतास्यत्वात्स्रोतसां रसवाहिनाम् ॥ १,१४७.

मिसळल्यामुळे तो खंग, वर्ण बदल, जडपणा आणि अशा स्थिती निर्माण करतो; कारण रस वाहणाऱ्या नाड्यांचे तोंड बदलल्यामुळे हे जवळ येते.

आशु सर्वस्य वपुषो व्याप्तिदोषो न जायते । सन्तः सततस्तेन विपरीतो विपर्ययात् ॥ १,१४७.

दोष लगेच संपूर्ण शरीरात पसरत नाही; जे सत्प्रवृत्तीचे असतात त्यांच्यात हे नेहमीच असतं, उलट वर्तन असणाऱ्यांत मात्र वेगळं घडतं.

विषमो विषमारम्भः क्षपाकालेन सङ्गवान् । दोषो रक्ताश्रयः प्रायः करोति सन्ततं ज्वरम् ॥ १,१४७.

अनियमित, अनियमित सुरुवात असलेला, रात्रीच्या वेळी जोडलेला दोष, रक्तात राहून, साधारणपणे सतत ताप निर्माण करतो.

अहोरात्रस्य सन्धौ स्यात्सकृदन्येद्युराश्रितः । तस्मिन्मांसवहा नाडी मेदोनाडी तृतीयके ॥ १,१४७.

दिवस-रात्रीच्या संधीला तो एकदा होतो, आणि दुसऱ्या दिवशी पुन्हा येतो; त्यात मांस वाहणारी नाडी, मेदाची नाडी, तिसऱ्या वेळी असते.

ग्राही पित्तानिलान्मूर्ध्नस्त्रिकस्य कफपित्ततः । सपृष्ठस्यानिलकफात्स चैकाहान्तरः स्मृतः ॥ १,१४७.

ग्रहण करणारा ताप डोक्यात पित्त व वायूमुळे, त्रिकात कफ व पित्तामुळे, पाठीमागे वायू व कफामुळे होतो आणि तो एक दिवसाआड येतो असं मानतात.

चतुर्थको मलैर्मेदोमज्जास्थ्यन्यतरे स्थितः । मज्जास्थ एव ह्यपरः प्रभावमनुदर्शयेत् ॥ १,१४७.

चौथा प्रकार मल, मेद, मज्जा किंवा हाड यामध्ये असतो; दुसरा फक्त मज्जा आणि हाडात राहून आपला परिणाम दाखवतो.

द्विधा कफोणिजङ्घाभ्यां स पूर्वं शिरसानिलात् । अस्थिमज्जोरुपगतश्चतुर्थकविपर्ययः ॥ १,१४७.

कफ दोन प्रकारचा, पायाच्या पोटऱ्यांत, आधी डोक्यातील वायूमुळे; जेव्हा तो हाड आणि मज्जेत पोहोचतो, तेव्हा तो चौथ्या प्रकाराचा उलटा असतो.

त्रिधा त्र्यहं ज्वरयति दिनमेकन्तु मुञ्चति । बला बलेन दोषणामन्यचेष्टादिजन्मनाम् ॥ १,१४७.

तीन प्रकारचा, तो तीन दिवस ताप आणतो, पण एक दिवस ताप सुटतो; दोषांचं बळ आणि इतर कृतींच्या मूळामुळे हे होतं.

पक्रानामविपर्यासात्सप्तरात्रञ्च लङ्घयेत् । ज्वरः स्यान्मनसस्तद्वत्कर्मणश्च तदातदा ॥ १,१४७.

तापांमध्ये उलटफेर न झाल्यामुळे सात रात्री उपवास करावा लागतो; ताप मनालाही तसंच व्यापतो, आणि कृतींनाही त्या वेळी किंवा कधीही.

गम्भीरधातुचारित्वात्सन्निपातेन सम्भवात् । तुल्योच्छ्रयाच्च दोषाणां दुश्चिकित्स्यश्चतुर्थकः ॥ १,१४७.

धातूंमध्ये खोलवर वागणूक, संयोगामुळे आणि दोषांची समप्रमाण वाढ यामुळे चौथा प्रकार उपचाराला कठीण असतो.

सूक्षामात्सूक्ष्मज्वरेष्वेषु दूरद्दूरतरेषु च । दोषो रक्तादिमार्गेषु शनैरल्पश्चिरेण यत् ॥ १,१४७.

सूक्ष्मतेमुळे, सूक्ष्म तापांमध्ये आणि अधिक दूर असणाऱ्यांमध्ये, दोष रक्त वगैरे मार्गाने हळूहळू, थोडा, पण बराच काळ जातो.

याति देहञ्च नाशेषं सन्तापादीन्करोत्यतः । क्रमो यत्नेन विच्छिन्नः सतापो लक्ष्यते ज्वरः ॥ १,१४७.

तो शरीरात जातो आणि काहीच शिल्लक ठेवत नाही, जळजळ वगैरे निर्माण करतो; जेव्हा क्रम प्रयत्नाने तुटतो, तेव्हा तापासोबत जळजळ दिसते.

विषमो विषमारम्भः क्षपाकालानुसारवान् । यथोत्तरं मन्दगतिर्मन्दशक्तिर्यथायथम् ॥ १,१४७.

हा ताप असमान असतो, त्याची सुरुवातही कठीण असते आणि तो रात्रीच्या वेळेनुसार वाढत जातो. प्रत्येक पुढील टप्प्यात त्याचा वेग मंदावतो आणि शक्तीही कमी होत जाते, जशी गरज असते तशी.

कालेनाप्नोति सदृशान्स रसादींस्तथातथा । दोषो ज्वरयति क्रुद्धश्चिराच्चिरतरेण च ॥ १,१४७.

काळाच्या ओघात, हा दोष त्याच्याशी मिळणारे रस आणि गुण मिळवतो; आणि जेव्हा तो चिडतो, तेव्हा तो उष्णतेने जाळतो, कधी कधी फार उशिराने.

भूमौ स्थितं जलैः सिक्तं कालं नैव प्रतीक्षते । अङ्कुराय यथा बीजं दोषबीजं भवेत्तथा ॥ १,१४७.

मातीमध्ये ठेवलेले आणि पाण्याने ओलावलेले बीज उगवण्यासाठी वेळेची वाट पाहत नाही; त्याचप्रमाणे, दोषाचे बीजही तसेच वागते.

वेगं कृत्वाविषं यद्वदाशये नयते बलम् । कुप्यत्याप्तबलं भूयः कालदोषविषन्तथा ॥ १,१४७.

जसे विष वेग घेतल्यावर शरीरात आपली ताकद दाखवते, तसेच दोष आणि विष, काळाच्या सहाय्याने, आणखी प्रबळ होऊन चिडतात.

एवं ज्वराः प्रवर्तन्ते विषमाः सततादयः । उत्क्लेशो गौरवं दैन्यं भङ्गोऽङ्गानां विजृम्भणम् ॥ १,१४७.

अशा प्रकारे ताप निर्माण होतो, तो असमान आणि सतत राहणारा असतो; त्यामुळे अस्वस्थता, जडपणा, निराशा, अंगातील शक्ती कमी होणे आणि अंग ताणले जाणे असे लक्षणे दिसतात.

अरोचको वमिः श्वासः सर्वस्मिन्रसगे ज्वरे । रक्तनिष्ठीवनं तृष्णा रूक्षोष्णं पीडकोद्यमः ॥ १,१४७.

प्रत्येक प्रकारच्या तापात भूक न लागणे, उलटी होणे, श्वास घेता त्रास होणे, रक्त थुंकणे, तहान लागणे, कोरडेपणा, उष्णता आणि वेदना जाणवतात.

दाहरागभ्रममदप्रलापो रक्तसंश्रिते । तृड्ग्लानिः स्पृष्टवर्चस्कमन्तर्दाहो भ्रमस्तमः ॥ १,१४७.

रक्तदोष असताना जळजळ, लालसरपणा, गोंधळ, बडबड आणि भ्रम होतो; तहान, थकवा, रंग बदलणे, आतून जळजळ, चक्कर आणि डोळ्यांसमोर अंधार येतो.

दौर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो मांसस्थे मेदसि स्थिते । स्वेदोऽतितृष्णा वमनं दौर्गन्ध्यं वा सहिष्णुता ॥ १,१४७.

मांस किंवा मेदामध्ये दोष असताना अंगाला दुर्गंध येतो, अंग हलते, घाम येतो, जास्त तहान लागते, उलटी होते, वास बदलतो किंवा सहनशक्ती कमी होते.

प्रलापो ग्लानिररुचिरस्थिगे त्वस्थिभेदनम् । दोषप्रवृत्तिरुद्बोधः श्वासांगक्षेपकूजनम् ॥ १,१४७.

हाडात दोष असताना बडबड, थकवा, भूक न लागणे, हाड दुखणे आणि तडकणे, दोषाची वाढ, झोपेतून जागे होणे, श्वास घेता त्रास, अंग आकडणे आणि करुण आवाज येणे अशी लक्षणे दिसतात.

अन्तर्दाहो बहिः शैत्यं श्वासो हिक्का हि मज्जमे । तमसो दर्शनं मर्मच्छेदनं स्तब्धमेढ्रता ॥ १,१४७.

मज्जेत दोष असताना आतून जळजळ, बाहेरून गारवा, श्वास घेता त्रास, हिक्का येणे, डोळ्यांसमोर अंधार, मर्मस्थानी वेदना आणि गुप्तेंद्रिय कडक होणे असे लक्षणे दिसतात.

शुक्रप्रवृत्तौ मृत्युस्तु जायते शुक्रसंश्रये । उत्तरोत्तरदुः साध्याः पञ्चान्ये तु विपर्यये ॥ १,१४७.

शुक्रात दोष पोहोचल्यावर मृत्यू येतो; आणि उलट्या क्रमाने पुढील पाच दोष अधिकाधिक अवघड बरे होतात.

प्रलिम्पन्निव गात्राणि श्लेष्मणा गौरवेण च । मन्दज्वरप्रलापस्तु सशीतः स्यात्प्रलेपकः ॥ १,१४७.

शरीरावर जणू काही चिकटपणा पसरल्यासारखे वाटते, कफामुळे जडपणा येतो; मंद तापात बडबड, गारवा आणि झाकल्यासारखी भावना येते.