गरुडपुराणम्

कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु । बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः ॥ १,१४७.

वसंत ऋतूत कफ वाढतो आणि त्यानंतर वारा व पित्तही येऊ शकतात; दोष हलका असेल तर ताप सहज बरा होतो आणि त्यात गुंतागुंत होत नाही.

सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः । ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वं मन्दाग्निर्बहुमूत्रता ॥ १,१४७.

सर्व प्रकारच्या विकृती ओळखल्या गेल्या की, तो ताप आधीच असाध्य मानला जातो; तापाच्या गुंतागुंतीत पचनशक्ती कमी होते आणि लघवी जास्त होते.

न प्रवृत्तिर्न विजीर्णा न क्षुत्सामज्वराकृतिः । ज्वरवेगोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः ॥ १,१४७.

भूक लागत नाही, जेवण पचत नाही, आणि तापाची खास अशी स्थिती दिसते; तापाचा जोर वाढतो, तहान लागते, बडबड होते, श्वास घ्यायला त्रास होतो आणि चक्करही येते.

मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम् । जीर्णतामविपर्यासात्सप्तरात्रं च लङ्घनम् ॥ १,१४७.

मलविसर्जनाची इच्छा आणि त्यात बिघाड हे ताप पिकत असल्याची लक्षणं आहेत; उलट काही न झाल्यास सात दिवस उपवास केल्याने ताप उतरतो.

ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात् । प्रायशः सन्निपातेन भूयसामुपदिश्यते ॥ १,१४७.

मल, काळ, बळ आणि दुर्बळतेनुसार तापाचे पाच प्रकार सांगितले आहेत; पण बहुतांश वेळा तो सर्व दोषांच्या संमिश्रतेमुळे होतो असं म्हटलं जातं.

सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ । धातुमूत्रशकृद्वाहिस्नोत सां व्यापिनो मलाः ॥ १,१४७.

सतत, कायम, एक दिवसाआड, तिसऱ्या किंवा चौथ्या दिवशी येणारे ताप हे दोष, लघवी आणि मल यांच्या वाहून नेण्यामुळे सर्व शरीरात पसरतात.

तापयन्तस्तनुं सर्वां तुल्यदृष्ट्यादिवर्धिताः । बलिनो गुरवस्तस्याविशेषेण रसाश्रिताः ॥ १,१४७.

हे ताप संपूर्ण शरीर तापवतात, सुरुवातीपासून सारख्याच प्रमाणात वाढतात; ते बळकट आणि जड असतात, आणि रसादी धातूंमध्ये कुठेही राहतात.

सततं निष्प्रतिद्वन्द्वाज्वरं कुर्युः सुदुः सहम् । मलं ज्वरोष्णधातून्वा स शीघ्रं क्षपयेत्ततः ॥ १,१४७.

सतत आणि कोणतीही अडथळा न येणारा असा ताप फारच सहन करायला कठीण असतो; ताप, उष्णता किंवा दोष पटकन शरीराचा नाश करतात.

सर्वाकारं रसादीनां शुद्ध्यासुद्ध्यापि वा क्रमात् । वातपित्तकफैः सप्तद शद्वादशवासरात् ॥ १,१४७.

सर्व प्रकारच्या तापात, रसादी धातू शुद्ध असोत किंवा अशुद्ध, वारा, पित्त आणि कफ यांच्या दोषांमुळे सात, सहा किंवा बारा दिवसात ताप येतो.

प्रायोऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च । इत्यग्निवेशस्य मतं हारीतस्य पुनः स्मृतिः ॥ १,१४७.

सामान्यपणे मर्यादा पाळली जाते ती मुक्तीसाठी आणि नाशासाठीही; हे अग्निवेशाचं मत आहे, आणि पुन्हा हरिताचं स्मरण आहे.

द्विगुणा सप्तमी या च नवम्येकादशी तथा । एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च ॥ १,१४७.

दुप्पट सातवी, तसेच नववी आणि एकादशी; ही तिन्ही दोषांची मर्यादा आहे, जी मुक्तीसाठी आणि नाशासाठी असते.

शुद्ध्याशुद्ध्या ज्वरः कालं दीर्घमप्यत्र वर्तते । कृशानां व्याधियुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम् ॥ १,१४७.

शुद्धी किंवा अशुद्धीमुळे ताप दीर्घकाळ टिकतो, विशेषतः जे खंगलेले, आजारी किंवा चुकीचं खाणं-पिणं करणारे असतात त्यांच्यात.

अल्पोऽपि दोषो दुष्ट्यादेर्लब्ध्वान्यतमतो बलम् । स प्रत्यनीको विषमं यस्माद्वृद्धिक्षयान्वितः ॥ १,१४७.

थोडासा दोष जरी असला, तरी अशुद्धीमुळे किंवा इतर कारणांनी बळ मिळाल्यावर तो विरोधक आणि अनियमित होतो, कारण त्यात वाढ आणि घट दोन्ही असतात.

सविक्षेपो ज्वरं कुर्याद्विषमक्षयवृद्धिभाक् । दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन्बली ॥ १,१४७.

गोंधळामुळे दोष ताप निर्माण करतो, ज्यात वाढ-घट अनियमित असते; दोष त्याच्या योग्य वेळी जोरात ताप आणतो.

निवर्तते पुनश्चैव प्रत्यनीकबलाबलः । क्षीणदोषो ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते ॥ १,१४७.

विरोधकाचा बळ किंवा दुर्बलतेनुसार ताप पुन्हा थांबतो; दोष कमी झाल्यावर सूक्ष्म ताप रस वगैरेमध्येच मिसळून जातो.

लीनत्वात्कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीनां दधाति सः । आसन्नविकृतास्यत्वात्स्रोतसां रसवाहिनाम् ॥ १,१४७.

मिसळल्यामुळे तो खंग, वर्ण बदल, जडपणा आणि अशा स्थिती निर्माण करतो; कारण रस वाहणाऱ्या नाड्यांचे तोंड बदलल्यामुळे हे जवळ येते.

आशु सर्वस्य वपुषो व्याप्तिदोषो न जायते । सन्तः सततस्तेन विपरीतो विपर्ययात् ॥ १,१४७.

दोष लगेच संपूर्ण शरीरात पसरत नाही; जे सत्प्रवृत्तीचे असतात त्यांच्यात हे नेहमीच असतं, उलट वर्तन असणाऱ्यांत मात्र वेगळं घडतं.

विषमो विषमारम्भः क्षपाकालेन सङ्गवान् । दोषो रक्ताश्रयः प्रायः करोति सन्ततं ज्वरम् ॥ १,१४७.

अनियमित, अनियमित सुरुवात असलेला, रात्रीच्या वेळी जोडलेला दोष, रक्तात राहून, साधारणपणे सतत ताप निर्माण करतो.

अहोरात्रस्य सन्धौ स्यात्सकृदन्येद्युराश्रितः । तस्मिन्मांसवहा नाडी मेदोनाडी तृतीयके ॥ १,१४७.

दिवस-रात्रीच्या संधीला तो एकदा होतो, आणि दुसऱ्या दिवशी पुन्हा येतो; त्यात मांस वाहणारी नाडी, मेदाची नाडी, तिसऱ्या वेळी असते.

ग्राही पित्तानिलान्मूर्ध्नस्त्रिकस्य कफपित्ततः । सपृष्ठस्यानिलकफात्स चैकाहान्तरः स्मृतः ॥ १,१४७.

ग्रहण करणारा ताप डोक्यात पित्त व वायूमुळे, त्रिकात कफ व पित्तामुळे, पाठीमागे वायू व कफामुळे होतो आणि तो एक दिवसाआड येतो असं मानतात.

चतुर्थको मलैर्मेदोमज्जास्थ्यन्यतरे स्थितः । मज्जास्थ एव ह्यपरः प्रभावमनुदर्शयेत् ॥ १,१४७.

चौथा प्रकार मल, मेद, मज्जा किंवा हाड यामध्ये असतो; दुसरा फक्त मज्जा आणि हाडात राहून आपला परिणाम दाखवतो.

द्विधा कफोणिजङ्घाभ्यां स पूर्वं शिरसानिलात् । अस्थिमज्जोरुपगतश्चतुर्थकविपर्ययः ॥ १,१४७.

कफ दोन प्रकारचा, पायाच्या पोटऱ्यांत, आधी डोक्यातील वायूमुळे; जेव्हा तो हाड आणि मज्जेत पोहोचतो, तेव्हा तो चौथ्या प्रकाराचा उलटा असतो.

त्रिधा त्र्यहं ज्वरयति दिनमेकन्तु मुञ्चति । बला बलेन दोषणामन्यचेष्टादिजन्मनाम् ॥ १,१४७.

तीन प्रकारचा, तो तीन दिवस ताप आणतो, पण एक दिवस ताप सुटतो; दोषांचं बळ आणि इतर कृतींच्या मूळामुळे हे होतं.

पक्रानामविपर्यासात्सप्तरात्रञ्च लङ्घयेत् । ज्वरः स्यान्मनसस्तद्वत्कर्मणश्च तदातदा ॥ १,१४७.

तापांमध्ये उलटफेर न झाल्यामुळे सात रात्री उपवास करावा लागतो; ताप मनालाही तसंच व्यापतो, आणि कृतींनाही त्या वेळी किंवा कधीही.

गम्भीरधातुचारित्वात्सन्निपातेन सम्भवात् । तुल्योच्छ्रयाच्च दोषाणां दुश्चिकित्स्यश्चतुर्थकः ॥ १,१४७.

धातूंमध्ये खोलवर वागणूक, संयोगामुळे आणि दोषांची समप्रमाण वाढ यामुळे चौथा प्रकार उपचाराला कठीण असतो.

सूक्षामात्सूक्ष्मज्वरेष्वेषु दूरद्दूरतरेषु च । दोषो रक्तादिमार्गेषु शनैरल्पश्चिरेण यत् ॥ १,१४७.

सूक्ष्मतेमुळे, सूक्ष्म तापांमध्ये आणि अधिक दूर असणाऱ्यांमध्ये, दोष रक्त वगैरे मार्गाने हळूहळू, थोडा, पण बराच काळ जातो.

याति देहञ्च नाशेषं सन्तापादीन्करोत्यतः । क्रमो यत्नेन विच्छिन्नः सतापो लक्ष्यते ज्वरः ॥ १,१४७.

तो शरीरात जातो आणि काहीच शिल्लक ठेवत नाही, जळजळ वगैरे निर्माण करतो; जेव्हा क्रम प्रयत्नाने तुटतो, तेव्हा तापासोबत जळजळ दिसते.

विषमो विषमारम्भः क्षपाकालानुसारवान् । यथोत्तरं मन्दगतिर्मन्दशक्तिर्यथायथम् ॥ १,१४७.

हा ताप असमान असतो, त्याची सुरुवातही कठीण असते आणि तो रात्रीच्या वेळेनुसार वाढत जातो. प्रत्येक पुढील टप्प्यात त्याचा वेग मंदावतो आणि शक्तीही कमी होत जाते, जशी गरज असते तशी.

कालेनाप्नोति सदृशान्स रसादींस्तथातथा । दोषो ज्वरयति क्रुद्धश्चिराच्चिरतरेण च ॥ १,१४७.

काळाच्या ओघात, हा दोष त्याच्याशी मिळणारे रस आणि गुण मिळवतो; आणि जेव्हा तो चिडतो, तेव्हा तो उष्णतेने जाळतो, कधी कधी फार उशिराने.