गरुडपुराणम्

कामाद्भ्रमोऽरुचिर्दाहो ह्रीनिद्राधीधृतिक्षयाः । ग्रहादौ सन्निपातस्य रूपादौ मरुतस्तयोः ॥ १,१४७.

कामामुळे चक्कर, अरुची, जळजळ, लाज, झोप, बुद्धी आणि स्मरणशक्ती कमी होते; ग्रहादिक कारणांनी त्रिदोषज्वराची आणि सुरुवातीला वातादी दोषांची लक्षणे दिसतात.

कोपात्कोपेऽपि पित्तस्य यौ तु शापाभिचारजौ । सन्निपातज्वरौ घोरौ तावसह्यतमौ मतौ ॥ १,१४७.

राग किंवा फारच रागामुळे पित्ताचा जो शाप किंवा जादूटोण्यामुळे होणारा ताप असतो, तो दोन्ही प्रकारचा संनिपातजन्य ताप फारच भयंकर आणि सहन न होणारा मानला जातो.

तन्त्रा भिचारिकैर्मन्त्रैर्दूयमानञ्च तप्यते । पूर्वञ्चैतस्ततो देहस्ततो विस्फोटदिग्भ्रमैः ॥ १,१४७.

मंत्र-तंत्र आणि जादूटोण्यामुळे त्रस्त झालेल्या शरीराला फार यातना होतात; सुरुवातीला हे त्रास शरीरातच जाणवतात, आणि नंतर अंगावर फोड येतात व मन गोंधळून जातं.

सदाहमूर्छाग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्धते ज्वरः । इति ज्वरोऽष्टधा दृष्टः समासाद्द्विबिधस्तु सः ॥ १,१४७.

सतत जळजळ आणि बेशुद्धीने ग्रासलेल्या माणसाचा ताप दररोज वाढत जातो; अशा प्रकारे तापाचे आठ प्रकार दिसतात, पण एकत्रितपणे तो दोन प्रकारचा आहे.

शारीरो मानसः सौम्यस्तीक्ष्णोंन्तर्बहिराश्रयः । प्राकृतो वैकृतः साध्योऽसाध्यः सामो निरामकः ॥ १,१४७.

तो ताप शारीरिक किंवा मानसिक, सौम्य किंवा तीव्र, आतून किंवा बाहेरून आलेला, नैसर्गिक किंवा अनैसर्गिक, बरा होणारा किंवा न होणारा, साधा किंवा गुंतागुंतीशिवाय असतो.

पूर्वं शरिरे शरीरे तापो मनसि मानसे । पवनैर्योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत् ॥ १,१४७.

शारीरिक तापात सुरुवातीला शरीरात उष्णता येते, आणि मानसिक तापात मनात त्रास जाणवतो; वाऱ्याच्या परिणामामुळे आणि कफ असल्याने थंडीही जाणवू शकते.

दाहः पित्तयुते मिश्रं मिश्रेऽन्तः संश्रये पुनः । ज्वरेऽधिकं विकाराः स्युरन्तः क्षोभो मलग्रहः ॥ १,१४७.

पित्त वाढल्यावर जळजळ होते; मिश्र दोष असताना तो त्रास पुन्हा आतमध्ये वाढतो; तापात मोठे विकार होतात, आतून अस्वस्थता आणि मल थांबतो.

बहिरेव बहिर्वेगे तापोऽपि च स साधितः । वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्रकृतः क्रमात् ॥ १,१४७.

बाहेरून दोष वाढला तर उष्णताही बाहेरूनच जाणवते आणि ती तशीच ठरते; पावसाळा, शरद आणि वसंत ऋतूत वारा व इतर दोषांमुळे ताप क्रमाने होतो.

वैकृतोऽन्यः स दुः साध्यः प्रायश्च प्राकृतोऽनिलात् । वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितं ज्वरम् ॥ १,१४७.

अनैसर्गिक ताप वेगळा आणि बरा करायला कठीण असतो, तर नैसर्गिक ताप बहुतेक वेळा वाऱ्यामुळे होतो; पावसाळ्यात वाऱ्याचा दोष वाढून, पित्त व कफासह ताप येतो.

कुर्याच्च पित्तं शरदि तस्य चानुचरः कफः । तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम् ॥ १,१४७.

शरद ऋतूत पित्त वाढते आणि त्यानंतर कफ येतो; त्यांच्या स्वभावामुळे आणि त्यांचा विसर्ग झाल्यामुळे त्या काळात काहीही खाल्लं तरी धोका राहत नाही.

कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु । बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः ॥ १,१४७.

वसंत ऋतूत कफ वाढतो आणि त्यानंतर वारा व पित्तही येऊ शकतात; दोष हलका असेल तर ताप सहज बरा होतो आणि त्यात गुंतागुंत होत नाही.

सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः । ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वं मन्दाग्निर्बहुमूत्रता ॥ १,१४७.

सर्व प्रकारच्या विकृती ओळखल्या गेल्या की, तो ताप आधीच असाध्य मानला जातो; तापाच्या गुंतागुंतीत पचनशक्ती कमी होते आणि लघवी जास्त होते.

न प्रवृत्तिर्न विजीर्णा न क्षुत्सामज्वराकृतिः । ज्वरवेगोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः ॥ १,१४७.

भूक लागत नाही, जेवण पचत नाही, आणि तापाची खास अशी स्थिती दिसते; तापाचा जोर वाढतो, तहान लागते, बडबड होते, श्वास घ्यायला त्रास होतो आणि चक्करही येते.

मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम् । जीर्णतामविपर्यासात्सप्तरात्रं च लङ्घनम् ॥ १,१४७.

मलविसर्जनाची इच्छा आणि त्यात बिघाड हे ताप पिकत असल्याची लक्षणं आहेत; उलट काही न झाल्यास सात दिवस उपवास केल्याने ताप उतरतो.

ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात् । प्रायशः सन्निपातेन भूयसामुपदिश्यते ॥ १,१४७.

मल, काळ, बळ आणि दुर्बळतेनुसार तापाचे पाच प्रकार सांगितले आहेत; पण बहुतांश वेळा तो सर्व दोषांच्या संमिश्रतेमुळे होतो असं म्हटलं जातं.

सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ । धातुमूत्रशकृद्वाहिस्नोत सां व्यापिनो मलाः ॥ १,१४७.

सतत, कायम, एक दिवसाआड, तिसऱ्या किंवा चौथ्या दिवशी येणारे ताप हे दोष, लघवी आणि मल यांच्या वाहून नेण्यामुळे सर्व शरीरात पसरतात.

तापयन्तस्तनुं सर्वां तुल्यदृष्ट्यादिवर्धिताः । बलिनो गुरवस्तस्याविशेषेण रसाश्रिताः ॥ १,१४७.

हे ताप संपूर्ण शरीर तापवतात, सुरुवातीपासून सारख्याच प्रमाणात वाढतात; ते बळकट आणि जड असतात, आणि रसादी धातूंमध्ये कुठेही राहतात.

सततं निष्प्रतिद्वन्द्वाज्वरं कुर्युः सुदुः सहम् । मलं ज्वरोष्णधातून्वा स शीघ्रं क्षपयेत्ततः ॥ १,१४७.

सतत आणि कोणतीही अडथळा न येणारा असा ताप फारच सहन करायला कठीण असतो; ताप, उष्णता किंवा दोष पटकन शरीराचा नाश करतात.

सर्वाकारं रसादीनां शुद्ध्यासुद्ध्यापि वा क्रमात् । वातपित्तकफैः सप्तद शद्वादशवासरात् ॥ १,१४७.

सर्व प्रकारच्या तापात, रसादी धातू शुद्ध असोत किंवा अशुद्ध, वारा, पित्त आणि कफ यांच्या दोषांमुळे सात, सहा किंवा बारा दिवसात ताप येतो.

प्रायोऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च । इत्यग्निवेशस्य मतं हारीतस्य पुनः स्मृतिः ॥ १,१४७.

सामान्यपणे मर्यादा पाळली जाते ती मुक्तीसाठी आणि नाशासाठीही; हे अग्निवेशाचं मत आहे, आणि पुन्हा हरिताचं स्मरण आहे.

द्विगुणा सप्तमी या च नवम्येकादशी तथा । एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च ॥ १,१४७.

दुप्पट सातवी, तसेच नववी आणि एकादशी; ही तिन्ही दोषांची मर्यादा आहे, जी मुक्तीसाठी आणि नाशासाठी असते.

शुद्ध्याशुद्ध्या ज्वरः कालं दीर्घमप्यत्र वर्तते । कृशानां व्याधियुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम् ॥ १,१४७.

शुद्धी किंवा अशुद्धीमुळे ताप दीर्घकाळ टिकतो, विशेषतः जे खंगलेले, आजारी किंवा चुकीचं खाणं-पिणं करणारे असतात त्यांच्यात.

अल्पोऽपि दोषो दुष्ट्यादेर्लब्ध्वान्यतमतो बलम् । स प्रत्यनीको विषमं यस्माद्वृद्धिक्षयान्वितः ॥ १,१४७.

थोडासा दोष जरी असला, तरी अशुद्धीमुळे किंवा इतर कारणांनी बळ मिळाल्यावर तो विरोधक आणि अनियमित होतो, कारण त्यात वाढ आणि घट दोन्ही असतात.

सविक्षेपो ज्वरं कुर्याद्विषमक्षयवृद्धिभाक् । दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन्बली ॥ १,१४७.

गोंधळामुळे दोष ताप निर्माण करतो, ज्यात वाढ-घट अनियमित असते; दोष त्याच्या योग्य वेळी जोरात ताप आणतो.

निवर्तते पुनश्चैव प्रत्यनीकबलाबलः । क्षीणदोषो ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते ॥ १,१४७.

विरोधकाचा बळ किंवा दुर्बलतेनुसार ताप पुन्हा थांबतो; दोष कमी झाल्यावर सूक्ष्म ताप रस वगैरेमध्येच मिसळून जातो.

लीनत्वात्कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीनां दधाति सः । आसन्नविकृतास्यत्वात्स्रोतसां रसवाहिनाम् ॥ १,१४७.

मिसळल्यामुळे तो खंग, वर्ण बदल, जडपणा आणि अशा स्थिती निर्माण करतो; कारण रस वाहणाऱ्या नाड्यांचे तोंड बदलल्यामुळे हे जवळ येते.

आशु सर्वस्य वपुषो व्याप्तिदोषो न जायते । सन्तः सततस्तेन विपरीतो विपर्ययात् ॥ १,१४७.

दोष लगेच संपूर्ण शरीरात पसरत नाही; जे सत्प्रवृत्तीचे असतात त्यांच्यात हे नेहमीच असतं, उलट वर्तन असणाऱ्यांत मात्र वेगळं घडतं.

विषमो विषमारम्भः क्षपाकालेन सङ्गवान् । दोषो रक्ताश्रयः प्रायः करोति सन्ततं ज्वरम् ॥ १,१४७.

अनियमित, अनियमित सुरुवात असलेला, रात्रीच्या वेळी जोडलेला दोष, रक्तात राहून, साधारणपणे सतत ताप निर्माण करतो.

अहोरात्रस्य सन्धौ स्यात्सकृदन्येद्युराश्रितः । तस्मिन्मांसवहा नाडी मेदोनाडी तृतीयके ॥ १,१४७.

दिवस-रात्रीच्या संधीला तो एकदा होतो, आणि दुसऱ्या दिवशी पुन्हा येतो; त्यात मांस वाहणारी नाडी, मेदाची नाडी, तिसऱ्या वेळी असते.