गरुडपुराणम्

वायुना कण्ठरुद्धेन पित्तमन्तः सुपीडितम् । व्यवायित्वाच्च सौख्याच्च बहिर्मर्गं प्रपद्यते । तेन हारिद्रनेत्रत्वं सन्निपातोद्भवेज्वरे ॥ १,१४७.

जेव्हा वायू घशात अडकतो आणि पित्त आतून दडपले जाते, मग मैथुन किंवा आनंदानंतर ते बाहेर पडण्याचा मार्ग शोधते; त्यामुळे त्रिदोषजन्य ज्वरात डोळ्यांना पिवळेपणा येतो.

दोषे विवृद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसंपूर्णलक्षणः । सान्निपातज्वरोऽसाध्यः कृच्छ्रसाध्यस्ततोऽन्यथा ॥ १,१४७.

दोष वाढले आणि पचनशक्ती नष्ट झाली, सर्व लक्षणे दिसली, तर त्रिदोषज्वर असाध्य असतो; अन्यथा तो कठीण असला तरी बरा होतो.

अन्यत्र सन्निपातोत्थं यत्र पित्तं पृथक्स्थितम् । त्वचि कोष्ठे च वा दाहं विदधाति पुरोऽनु वा ॥ १,१४७.

इतर ठिकाणी, त्रिदोषज्वर झाला तरी पित्त वेगळे राहिल्यास, त्वचेवर किंवा पोटात जळजळ होते, ती कधी आधी तर कधी नंतर दिसते.

तद्वद्वातकफे शीतं दाहादिर्दुस्तरस्तयोः । शीतादौ तत्र पित्तेन कफे स्यान्दितशोषिते ॥ १,१४७.

त्याचप्रमाणे, वात व कफ वाढल्यावर थंडी जाणवते; दोन्ही दोष एकत्र असतील तर जळजळ व इतर लक्षणे दूर करणे कठीण असते. थंडी सुरू होताच पित्त असते; कफामुळे ओलसरपणा व कोरडेपणा येतो.

पित्ते शान्तेऽथ वै मूर्छा मदस्तृष्णा च जायते । दाहादौ पुनरन्तेषु तन्द्रालस्ये वमिः क्रमात् ॥ १,१४७.

पित्त शांत झाल्यावर मूर्च्छा, मत्तपणा आणि तहान येते; पण जळजळीच्या सुरुवातीला आणि इतर दोषांमध्ये झोप येणे, आळस आणि उलटी अशी लक्षणे क्रमाने दिसतात.

आगन्तुरभिगाताभिषङ्गशापाभिचारतः । चतुर्धा तु कृतः स्वेदो दाहाद्यैरभिघातजः ॥ १,१४७.

ज्वर हा चार प्रकारचा असतो — बाह्य आघात, संसर्ग, शाप किंवा अभिचार यामुळे; आघातजन्य ज्वरात जळजळ व अशीच लक्षणे दिसतात.

श्रमाच्च तस्मिन्पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन् । सव्यथाशोकवैवर्ण्यं सरुजं कुरुते ज्वरम् ॥ १,१४७.

श्रमामुळे वायू रक्त दूषित करतो, त्यामुळे वेदना, दुःख, रंग बदलणे आणि वेदनायुक्त ज्वर होतो.

ग्रहावेशौषधिविषक्रोधभीशोककामजः ॥ १,१४७.

ग्रहाचा प्रवेश, औषध, विष, राग, भीती, दुःख किंवा काम यामुळेही ज्वर होतो.

अभिषङ्गग्रहोऽप्यस्मिन्नकस्माद्वासरोदने । ओषधीगन्धजे मूर्छा शिरोरुग्वमथुः क्षयः ॥ १,१४७.

या ज्वरात अचानक ग्रहाचा किंवा संसर्गाचा परिणाम होतो, किंवा औषधींच्या वासाने; त्या वासामुळे मूर्च्छा, डोकेदुखी, उलटी आणि क्षय होतो.

विषान्मूर्छातिसारश्च श्यावता दाहकृद्भ्रमः । क्रोधात्कम्पः शिरोरुक्च प्रलापो भयशोकजे ॥ १,१४७.

विषामुळे मूर्च्छा, अतिसार, काळसरपणा, जळजळ आणि चक्कर येते; रागामुळे थरथर आणि डोकेदुखी; भीती व दुःखामुळे असंबद्ध बोलणे होते.

कामाद्भ्रमोऽरुचिर्दाहो ह्रीनिद्राधीधृतिक्षयाः । ग्रहादौ सन्निपातस्य रूपादौ मरुतस्तयोः ॥ १,१४७.

कामामुळे चक्कर, अरुची, जळजळ, लाज, झोप, बुद्धी आणि स्मरणशक्ती कमी होते; ग्रहादिक कारणांनी त्रिदोषज्वराची आणि सुरुवातीला वातादी दोषांची लक्षणे दिसतात.

कोपात्कोपेऽपि पित्तस्य यौ तु शापाभिचारजौ । सन्निपातज्वरौ घोरौ तावसह्यतमौ मतौ ॥ १,१४७.

राग किंवा फारच रागामुळे पित्ताचा जो शाप किंवा जादूटोण्यामुळे होणारा ताप असतो, तो दोन्ही प्रकारचा संनिपातजन्य ताप फारच भयंकर आणि सहन न होणारा मानला जातो.

तन्त्रा भिचारिकैर्मन्त्रैर्दूयमानञ्च तप्यते । पूर्वञ्चैतस्ततो देहस्ततो विस्फोटदिग्भ्रमैः ॥ १,१४७.

मंत्र-तंत्र आणि जादूटोण्यामुळे त्रस्त झालेल्या शरीराला फार यातना होतात; सुरुवातीला हे त्रास शरीरातच जाणवतात, आणि नंतर अंगावर फोड येतात व मन गोंधळून जातं.

सदाहमूर्छाग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्धते ज्वरः । इति ज्वरोऽष्टधा दृष्टः समासाद्द्विबिधस्तु सः ॥ १,१४७.

सतत जळजळ आणि बेशुद्धीने ग्रासलेल्या माणसाचा ताप दररोज वाढत जातो; अशा प्रकारे तापाचे आठ प्रकार दिसतात, पण एकत्रितपणे तो दोन प्रकारचा आहे.

शारीरो मानसः सौम्यस्तीक्ष्णोंन्तर्बहिराश्रयः । प्राकृतो वैकृतः साध्योऽसाध्यः सामो निरामकः ॥ १,१४७.

तो ताप शारीरिक किंवा मानसिक, सौम्य किंवा तीव्र, आतून किंवा बाहेरून आलेला, नैसर्गिक किंवा अनैसर्गिक, बरा होणारा किंवा न होणारा, साधा किंवा गुंतागुंतीशिवाय असतो.

पूर्वं शरिरे शरीरे तापो मनसि मानसे । पवनैर्योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत् ॥ १,१४७.

शारीरिक तापात सुरुवातीला शरीरात उष्णता येते, आणि मानसिक तापात मनात त्रास जाणवतो; वाऱ्याच्या परिणामामुळे आणि कफ असल्याने थंडीही जाणवू शकते.

दाहः पित्तयुते मिश्रं मिश्रेऽन्तः संश्रये पुनः । ज्वरेऽधिकं विकाराः स्युरन्तः क्षोभो मलग्रहः ॥ १,१४७.

पित्त वाढल्यावर जळजळ होते; मिश्र दोष असताना तो त्रास पुन्हा आतमध्ये वाढतो; तापात मोठे विकार होतात, आतून अस्वस्थता आणि मल थांबतो.

बहिरेव बहिर्वेगे तापोऽपि च स साधितः । वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्रकृतः क्रमात् ॥ १,१४७.

बाहेरून दोष वाढला तर उष्णताही बाहेरूनच जाणवते आणि ती तशीच ठरते; पावसाळा, शरद आणि वसंत ऋतूत वारा व इतर दोषांमुळे ताप क्रमाने होतो.

वैकृतोऽन्यः स दुः साध्यः प्रायश्च प्राकृतोऽनिलात् । वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितं ज्वरम् ॥ १,१४७.

अनैसर्गिक ताप वेगळा आणि बरा करायला कठीण असतो, तर नैसर्गिक ताप बहुतेक वेळा वाऱ्यामुळे होतो; पावसाळ्यात वाऱ्याचा दोष वाढून, पित्त व कफासह ताप येतो.

कुर्याच्च पित्तं शरदि तस्य चानुचरः कफः । तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम् ॥ १,१४७.

शरद ऋतूत पित्त वाढते आणि त्यानंतर कफ येतो; त्यांच्या स्वभावामुळे आणि त्यांचा विसर्ग झाल्यामुळे त्या काळात काहीही खाल्लं तरी धोका राहत नाही.

कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु । बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः ॥ १,१४७.

वसंत ऋतूत कफ वाढतो आणि त्यानंतर वारा व पित्तही येऊ शकतात; दोष हलका असेल तर ताप सहज बरा होतो आणि त्यात गुंतागुंत होत नाही.

सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः । ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वं मन्दाग्निर्बहुमूत्रता ॥ १,१४७.

सर्व प्रकारच्या विकृती ओळखल्या गेल्या की, तो ताप आधीच असाध्य मानला जातो; तापाच्या गुंतागुंतीत पचनशक्ती कमी होते आणि लघवी जास्त होते.

न प्रवृत्तिर्न विजीर्णा न क्षुत्सामज्वराकृतिः । ज्वरवेगोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः ॥ १,१४७.

भूक लागत नाही, जेवण पचत नाही, आणि तापाची खास अशी स्थिती दिसते; तापाचा जोर वाढतो, तहान लागते, बडबड होते, श्वास घ्यायला त्रास होतो आणि चक्करही येते.

मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम् । जीर्णतामविपर्यासात्सप्तरात्रं च लङ्घनम् ॥ १,१४७.

मलविसर्जनाची इच्छा आणि त्यात बिघाड हे ताप पिकत असल्याची लक्षणं आहेत; उलट काही न झाल्यास सात दिवस उपवास केल्याने ताप उतरतो.

ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात् । प्रायशः सन्निपातेन भूयसामुपदिश्यते ॥ १,१४७.

मल, काळ, बळ आणि दुर्बळतेनुसार तापाचे पाच प्रकार सांगितले आहेत; पण बहुतांश वेळा तो सर्व दोषांच्या संमिश्रतेमुळे होतो असं म्हटलं जातं.

सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ । धातुमूत्रशकृद्वाहिस्नोत सां व्यापिनो मलाः ॥ १,१४७.

सतत, कायम, एक दिवसाआड, तिसऱ्या किंवा चौथ्या दिवशी येणारे ताप हे दोष, लघवी आणि मल यांच्या वाहून नेण्यामुळे सर्व शरीरात पसरतात.

तापयन्तस्तनुं सर्वां तुल्यदृष्ट्यादिवर्धिताः । बलिनो गुरवस्तस्याविशेषेण रसाश्रिताः ॥ १,१४७.

हे ताप संपूर्ण शरीर तापवतात, सुरुवातीपासून सारख्याच प्रमाणात वाढतात; ते बळकट आणि जड असतात, आणि रसादी धातूंमध्ये कुठेही राहतात.

सततं निष्प्रतिद्वन्द्वाज्वरं कुर्युः सुदुः सहम् । मलं ज्वरोष्णधातून्वा स शीघ्रं क्षपयेत्ततः ॥ १,१४७.

सतत आणि कोणतीही अडथळा न येणारा असा ताप फारच सहन करायला कठीण असतो; ताप, उष्णता किंवा दोष पटकन शरीराचा नाश करतात.

सर्वाकारं रसादीनां शुद्ध्यासुद्ध्यापि वा क्रमात् । वातपित्तकफैः सप्तद शद्वादशवासरात् ॥ १,१४७.

सर्व प्रकारच्या तापात, रसादी धातू शुद्ध असोत किंवा अशुद्ध, वारा, पित्त आणि कफ यांच्या दोषांमुळे सात, सहा किंवा बारा दिवसात ताप येतो.