गरुडपुराणम्

यथा स्वलिङ्गं संसर्गे ज्वरसंसर्गजोऽपि वा । शिरोर्तिमूर्छावमिदेहदाहकण्ठास्यशोषारुचिपर्वभेदाः । उन्निद्रता संभ्रमरोमहर्षा जृंभातिवाक्त्वं पवनात्सपित्तात् ॥ १,१४७.

स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या संसर्गाने आलेल्या तापात: डोकेदुखी, चक्कर, उलटी, शरीर जळणे, घसा व तोंड कोरडे पडणे, चव जाणे, सांधे दुखणे, झोप न लागणे, गोंधळ, अंगावर काटा येणे, जांभया येणे, खूप बोलणे—हे सर्व वायू आणि पित्तामुळे होतात.

तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक्ष्ठीवनश्वसनकासविवर्णाः । शीतजाड्यतिमिरभ्रमितन्द्राश्लेष्मवातजनितज्वरलिङ्गम् ॥ १,१४७.

ताप कमी होणे, भूक न लागणे, सांधे व डोके दुखणे, थुंकणे, श्वास लागणे, खोकला, रंग फिका पडणे, थंडी, जडपणा, डोळ्यासमोर अंधुक दिसणे, चक्कर, झोप येणे—हे कफ व वायूजन्य तापाची लक्षणे आहेत.

शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्थास्तृष्णा कासः श्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः । मोहस्तन्द्रालिप्ततिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य ॥ १,१४७.

थंडी, जडपणा, घाम येणे, जळजळ, अस्थिरता, तहान, खोकला, कफ व पित्त वाढणे, गोंधळ, झोप येणे, तोंडाला चिकटपणा व कडूपणा—हे कफ-पित्तजन्य तापाची लक्षणे आहेत.

सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्दाहोऽत्र च मुहुर्मुहुः । तदुच्छीतं महा निद्रा दिवा जागरणं निशि ॥ १,१४७.

सर्वज्ञ असलेल्या या व्यक्तीला सर्व लक्षणांसह वारंवार जळजळ होते; त्यानंतर तीव्र झोप येते, दिवसा जागरण आणि रात्री झोप लागत नाही.

सदा वा नैव वा निद्रा महास्वेदो हि नैव वा । गीतनर्तनहास्यादिः प्रकृतेहाप्रवर्तनम् ॥ १,१४७.

कधी झोप कायम असते, तर कधी अजिबात येत नाही; कधी खूप घाम येतो, तर कधी नाहीच; गाणे, नाचणे, हसणे यांसारख्या नैसर्गिक हालचाली थांबतात.

साश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी । अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वशिरः पर्वास्थिरुग्भ्रमः ॥ १,१४७.

डोळे पाणावलेले, अशुद्ध, लाल, आत ओढलेले, पापण्या थरथरणाऱ्या; डोळ्याच्या कडा, डोके, सांधे आणि हाडे दुखतात, तसेच चक्कर येते.

सस्वनौ सरुजौ कर्णौ महाशीतौ हि नैव वा । परिदग्धा खरा जिह्वा गुरुस्त्रस्ताङ्गसन्धिता ॥ १,१४७.

कानात आवाज येतो आणि दुखतात, कधी खूप थंड वाटतात, तर कधी नाहीच; जीभ जळलेली, खरखरीत, जड आणि शरीराच्या सांध्यांत कमकुवतपणा व थरथर असते.

ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य लोठनं शिरसोऽतितृट् । कोष्ठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम् ॥ १,१४७.

रक्त व पित्ताचे थुंकणे होते, डोके फिरते, तीव्र तहान लागते; शरीरावर काळे किंवा लाल डाग व वर्तुळे दिसतात.

हृद्व्यथा मलंससर्गः प्रवृत्तिर्वाल्पशोऽति वा । स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापितः ॥ १,१४७.

हृदयात वेदना, वारंवार मलमूत्र विसर्जन, कधी फार तर कधी फारच कमी होते; तोंड तेलकट होते, ताकद कमी होते, आवाज भरकटतो आणि असंबद्ध बोलणे होते.

दोषपाकश्चिरं तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम् । सन्निपातमभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हतौजसम् ॥ १,१४७.

दोषांचा संपूर्ण पक्व होणे, सतत झोप येणे, घशात कायम घरघर; सर्व दोष एकत्र बिघडले की, तो ज्वर जीवनशक्ती नष्ट करणारा ठरतो.

वायुना कण्ठरुद्धेन पित्तमन्तः सुपीडितम् । व्यवायित्वाच्च सौख्याच्च बहिर्मर्गं प्रपद्यते । तेन हारिद्रनेत्रत्वं सन्निपातोद्भवेज्वरे ॥ १,१४७.

जेव्हा वायू घशात अडकतो आणि पित्त आतून दडपले जाते, मग मैथुन किंवा आनंदानंतर ते बाहेर पडण्याचा मार्ग शोधते; त्यामुळे त्रिदोषजन्य ज्वरात डोळ्यांना पिवळेपणा येतो.

दोषे विवृद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसंपूर्णलक्षणः । सान्निपातज्वरोऽसाध्यः कृच्छ्रसाध्यस्ततोऽन्यथा ॥ १,१४७.

दोष वाढले आणि पचनशक्ती नष्ट झाली, सर्व लक्षणे दिसली, तर त्रिदोषज्वर असाध्य असतो; अन्यथा तो कठीण असला तरी बरा होतो.

अन्यत्र सन्निपातोत्थं यत्र पित्तं पृथक्स्थितम् । त्वचि कोष्ठे च वा दाहं विदधाति पुरोऽनु वा ॥ १,१४७.

इतर ठिकाणी, त्रिदोषज्वर झाला तरी पित्त वेगळे राहिल्यास, त्वचेवर किंवा पोटात जळजळ होते, ती कधी आधी तर कधी नंतर दिसते.

तद्वद्वातकफे शीतं दाहादिर्दुस्तरस्तयोः । शीतादौ तत्र पित्तेन कफे स्यान्दितशोषिते ॥ १,१४७.

त्याचप्रमाणे, वात व कफ वाढल्यावर थंडी जाणवते; दोन्ही दोष एकत्र असतील तर जळजळ व इतर लक्षणे दूर करणे कठीण असते. थंडी सुरू होताच पित्त असते; कफामुळे ओलसरपणा व कोरडेपणा येतो.

पित्ते शान्तेऽथ वै मूर्छा मदस्तृष्णा च जायते । दाहादौ पुनरन्तेषु तन्द्रालस्ये वमिः क्रमात् ॥ १,१४७.

पित्त शांत झाल्यावर मूर्च्छा, मत्तपणा आणि तहान येते; पण जळजळीच्या सुरुवातीला आणि इतर दोषांमध्ये झोप येणे, आळस आणि उलटी अशी लक्षणे क्रमाने दिसतात.

आगन्तुरभिगाताभिषङ्गशापाभिचारतः । चतुर्धा तु कृतः स्वेदो दाहाद्यैरभिघातजः ॥ १,१४७.

ज्वर हा चार प्रकारचा असतो — बाह्य आघात, संसर्ग, शाप किंवा अभिचार यामुळे; आघातजन्य ज्वरात जळजळ व अशीच लक्षणे दिसतात.

श्रमाच्च तस्मिन्पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन् । सव्यथाशोकवैवर्ण्यं सरुजं कुरुते ज्वरम् ॥ १,१४७.

श्रमामुळे वायू रक्त दूषित करतो, त्यामुळे वेदना, दुःख, रंग बदलणे आणि वेदनायुक्त ज्वर होतो.

ग्रहावेशौषधिविषक्रोधभीशोककामजः ॥ १,१४७.

ग्रहाचा प्रवेश, औषध, विष, राग, भीती, दुःख किंवा काम यामुळेही ज्वर होतो.

अभिषङ्गग्रहोऽप्यस्मिन्नकस्माद्वासरोदने । ओषधीगन्धजे मूर्छा शिरोरुग्वमथुः क्षयः ॥ १,१४७.

या ज्वरात अचानक ग्रहाचा किंवा संसर्गाचा परिणाम होतो, किंवा औषधींच्या वासाने; त्या वासामुळे मूर्च्छा, डोकेदुखी, उलटी आणि क्षय होतो.

विषान्मूर्छातिसारश्च श्यावता दाहकृद्भ्रमः । क्रोधात्कम्पः शिरोरुक्च प्रलापो भयशोकजे ॥ १,१४७.

विषामुळे मूर्च्छा, अतिसार, काळसरपणा, जळजळ आणि चक्कर येते; रागामुळे थरथर आणि डोकेदुखी; भीती व दुःखामुळे असंबद्ध बोलणे होते.

कामाद्भ्रमोऽरुचिर्दाहो ह्रीनिद्राधीधृतिक्षयाः । ग्रहादौ सन्निपातस्य रूपादौ मरुतस्तयोः ॥ १,१४७.

कामामुळे चक्कर, अरुची, जळजळ, लाज, झोप, बुद्धी आणि स्मरणशक्ती कमी होते; ग्रहादिक कारणांनी त्रिदोषज्वराची आणि सुरुवातीला वातादी दोषांची लक्षणे दिसतात.

कोपात्कोपेऽपि पित्तस्य यौ तु शापाभिचारजौ । सन्निपातज्वरौ घोरौ तावसह्यतमौ मतौ ॥ १,१४७.

राग किंवा फारच रागामुळे पित्ताचा जो शाप किंवा जादूटोण्यामुळे होणारा ताप असतो, तो दोन्ही प्रकारचा संनिपातजन्य ताप फारच भयंकर आणि सहन न होणारा मानला जातो.

तन्त्रा भिचारिकैर्मन्त्रैर्दूयमानञ्च तप्यते । पूर्वञ्चैतस्ततो देहस्ततो विस्फोटदिग्भ्रमैः ॥ १,१४७.

मंत्र-तंत्र आणि जादूटोण्यामुळे त्रस्त झालेल्या शरीराला फार यातना होतात; सुरुवातीला हे त्रास शरीरातच जाणवतात, आणि नंतर अंगावर फोड येतात व मन गोंधळून जातं.

सदाहमूर्छाग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्धते ज्वरः । इति ज्वरोऽष्टधा दृष्टः समासाद्द्विबिधस्तु सः ॥ १,१४७.

सतत जळजळ आणि बेशुद्धीने ग्रासलेल्या माणसाचा ताप दररोज वाढत जातो; अशा प्रकारे तापाचे आठ प्रकार दिसतात, पण एकत्रितपणे तो दोन प्रकारचा आहे.

शारीरो मानसः सौम्यस्तीक्ष्णोंन्तर्बहिराश्रयः । प्राकृतो वैकृतः साध्योऽसाध्यः सामो निरामकः ॥ १,१४७.

तो ताप शारीरिक किंवा मानसिक, सौम्य किंवा तीव्र, आतून किंवा बाहेरून आलेला, नैसर्गिक किंवा अनैसर्गिक, बरा होणारा किंवा न होणारा, साधा किंवा गुंतागुंतीशिवाय असतो.

पूर्वं शरिरे शरीरे तापो मनसि मानसे । पवनैर्योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत् ॥ १,१४७.

शारीरिक तापात सुरुवातीला शरीरात उष्णता येते, आणि मानसिक तापात मनात त्रास जाणवतो; वाऱ्याच्या परिणामामुळे आणि कफ असल्याने थंडीही जाणवू शकते.

दाहः पित्तयुते मिश्रं मिश्रेऽन्तः संश्रये पुनः । ज्वरेऽधिकं विकाराः स्युरन्तः क्षोभो मलग्रहः ॥ १,१४७.

पित्त वाढल्यावर जळजळ होते; मिश्र दोष असताना तो त्रास पुन्हा आतमध्ये वाढतो; तापात मोठे विकार होतात, आतून अस्वस्थता आणि मल थांबतो.

बहिरेव बहिर्वेगे तापोऽपि च स साधितः । वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्रकृतः क्रमात् ॥ १,१४७.

बाहेरून दोष वाढला तर उष्णताही बाहेरूनच जाणवते आणि ती तशीच ठरते; पावसाळा, शरद आणि वसंत ऋतूत वारा व इतर दोषांमुळे ताप क्रमाने होतो.

वैकृतोऽन्यः स दुः साध्यः प्रायश्च प्राकृतोऽनिलात् । वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितं ज्वरम् ॥ १,१४७.

अनैसर्गिक ताप वेगळा आणि बरा करायला कठीण असतो, तर नैसर्गिक ताप बहुतेक वेळा वाऱ्यामुळे होतो; पावसाळ्यात वाऱ्याचा दोष वाढून, पित्त व कफासह ताप येतो.