गरुडपुराणम्

दुष्टामान्नैरतिश्लैष्मग्रहैर्जन्मर्क्षपीडनात् । मिथ्यायोगाच्च विविधात्पापानाञ्च निषेवणात् । स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः ॥ १,१४६.

बिघडलेले अन्न, जास्त कफ, जन्मवेळी ग्रहांचा त्रास, चुकीचे आचरण, पापाची सवय, स्त्रियांच्या प्रसूतीतील गडबड, आणि चुकीची चिकित्सा यामुळे—

प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगविध्यनुगामिनः । रसायनं प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते ॥ १,१४६.

रोग बळावले की दोष रागावतात आणि शरीरात विकृती करतात; म्हणून लगेचच रसायनोपचार घ्यावा.

श्रीगरुडमहापुराणम् १४७ धन्वन्तरिरुवाच । वक्ष्ये ज्वरनिदानं हि सर्वज्वरविबुद्धये । ज्वरो रोगपतिः पाप्मा मृत्युराजोऽशनोऽन्तकः । क्रुद्धदक्षाध्वरध्वंसिरुद्रोर्ध्वनयनोद्भवः ॥ १,१४७.

धन्वंतरी म्हणाले: सर्व ताप समजून घेण्यासाठी मी आता तापाचा उगम सांगतो. ताप हा रोगांचा राजा, पाप, मृत्यूचा अधिपती, सर्वांचा अंत करणारा आहे; तो रुद्राच्या कोपामुळे, दक्षाच्या यज्ञाचा नाश करताना उत्पन्न झाला.

तत्सन्तापो मोहमयः सन्तापात्मापचारजः । विविधैर्नामभिः क्रूरो नानायोनिषु वर्तते ॥ १,१४७.

हा ताप जळजळ आणि भ्रमाने भरलेला, चुकीच्या वागणुकीतून जन्मलेला, अत्यंत भयंकर असून, वेगवेगळ्या नावांनी सर्व प्राण्यांमध्ये दिसतो.

पाकलो गजेष्वभितापो वाजिष्वलर्कः कुक्रुरेषु । इन्द्रमदो जलदेष्वप्सु नीलिका ज्योतिरोषधीषु भूम्यामूषरो नाम ॥ १,१४७.

हत्तीमध्ये त्याला पाकल म्हणतात, घोड्यांत अभिताप, गाढवांत अलर्क, कुत्र्यांत कुकुर; मेघांत इंद्रमद, पाण्यात नीलिका, तेजस्वी वनस्पतींमध्ये ज्योती, आणि जमिनीत ऊषर असे नाव आहे.

हृल्लासश्छर्दनं कासः स्तंभः शैत्य त्वगादिषु । अङ्गेषु च समुद्भूताः पिडकाश्च कफोद्भवे ॥ १,१४७.

मळमळ, उलटी, खोकला, अंगाचा जडपणा, थंडी, त्वचेवर आणि अंगावर उठणारे फोड—हे सर्व कफामुळे होतात.

काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा । निदानोक्तोनुपशयो विपरीतोपशायिता ॥ १,१४७.

प्रत्येक ऋतूत, योग्य वेळी हे सर्व विकार सुरू होतात किंवा वाढतात; त्यांचे शमन कारणांप्रमाणेच होते, आणि उलट केले तर आराम मिळतो.

अरुचिश्चाविपाकश्च स्तंभमालस्यमेव च । हृद्दाहश्च विपाकश्च तन्द्रा चालस्यमेव च । वस्तिर्विमर्दावनया दोषाणामप्रवर्तनम् ॥ १,१४७.

भूक न लागणे, अन्न न पचणे, अंगाचा जडपणा, आळस; छातीत जळजळ, पचन बिघडणे, झोप येणे, थकवा; पोट फुगणे, अंग दुखणे, दोषांची हालचाल न होणे—हे त्यांची लक्षणे आहेत.

लालाप्रसेको हृल्लासः क्षुन्नाशो रसदं मुखम् । स्वच्छमुष्णगुरुत्वञ्च गात्राणां बहुमूत्रता । न विजीर्णं न च म्लानिर्ज्वरस्यामस्य लक्षणम् ॥ १,१४७.

तोंडातून लाळ गळणे, मळमळ, भूक न लागणे, तोंडाला चव न लागणे, अंग हलके, गरम आणि जड वाटणे, वारंवार लघवी लागणे—हे न पचलेल्या अन्नाचे किंवा अशक्तपणाचे नाही, तर अपक्व तापाची लक्षणे आहेत.

क्षुत्क्षामता लघुत्वं च गात्राणां ज्वरमार्दवम् । दोषप्रवृत्तिरष्टाहान्निरामज्वरलक्षणम् ॥ १,१४७.

भूक लागणे, अंग कोरडे आणि हलके वाटणे, तापामुळे अंग मऊ होणे, आठ दिवसांनी दोषांची हालचाल—हे पचन झालेल्या तापाची लक्षणे आहेत.

यथा स्वलिङ्गं संसर्गे ज्वरसंसर्गजोऽपि वा । शिरोर्तिमूर्छावमिदेहदाहकण्ठास्यशोषारुचिपर्वभेदाः । उन्निद्रता संभ्रमरोमहर्षा जृंभातिवाक्त्वं पवनात्सपित्तात् ॥ १,१४७.

स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या संसर्गाने आलेल्या तापात: डोकेदुखी, चक्कर, उलटी, शरीर जळणे, घसा व तोंड कोरडे पडणे, चव जाणे, सांधे दुखणे, झोप न लागणे, गोंधळ, अंगावर काटा येणे, जांभया येणे, खूप बोलणे—हे सर्व वायू आणि पित्तामुळे होतात.

तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक्ष्ठीवनश्वसनकासविवर्णाः । शीतजाड्यतिमिरभ्रमितन्द्राश्लेष्मवातजनितज्वरलिङ्गम् ॥ १,१४७.

ताप कमी होणे, भूक न लागणे, सांधे व डोके दुखणे, थुंकणे, श्वास लागणे, खोकला, रंग फिका पडणे, थंडी, जडपणा, डोळ्यासमोर अंधुक दिसणे, चक्कर, झोप येणे—हे कफ व वायूजन्य तापाची लक्षणे आहेत.

शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्थास्तृष्णा कासः श्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः । मोहस्तन्द्रालिप्ततिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य ॥ १,१४७.

थंडी, जडपणा, घाम येणे, जळजळ, अस्थिरता, तहान, खोकला, कफ व पित्त वाढणे, गोंधळ, झोप येणे, तोंडाला चिकटपणा व कडूपणा—हे कफ-पित्तजन्य तापाची लक्षणे आहेत.

सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्दाहोऽत्र च मुहुर्मुहुः । तदुच्छीतं महा निद्रा दिवा जागरणं निशि ॥ १,१४७.

सर्वज्ञ असलेल्या या व्यक्तीला सर्व लक्षणांसह वारंवार जळजळ होते; त्यानंतर तीव्र झोप येते, दिवसा जागरण आणि रात्री झोप लागत नाही.

सदा वा नैव वा निद्रा महास्वेदो हि नैव वा । गीतनर्तनहास्यादिः प्रकृतेहाप्रवर्तनम् ॥ १,१४७.

कधी झोप कायम असते, तर कधी अजिबात येत नाही; कधी खूप घाम येतो, तर कधी नाहीच; गाणे, नाचणे, हसणे यांसारख्या नैसर्गिक हालचाली थांबतात.

साश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी । अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वशिरः पर्वास्थिरुग्भ्रमः ॥ १,१४७.

डोळे पाणावलेले, अशुद्ध, लाल, आत ओढलेले, पापण्या थरथरणाऱ्या; डोळ्याच्या कडा, डोके, सांधे आणि हाडे दुखतात, तसेच चक्कर येते.

सस्वनौ सरुजौ कर्णौ महाशीतौ हि नैव वा । परिदग्धा खरा जिह्वा गुरुस्त्रस्ताङ्गसन्धिता ॥ १,१४७.

कानात आवाज येतो आणि दुखतात, कधी खूप थंड वाटतात, तर कधी नाहीच; जीभ जळलेली, खरखरीत, जड आणि शरीराच्या सांध्यांत कमकुवतपणा व थरथर असते.

ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य लोठनं शिरसोऽतितृट् । कोष्ठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम् ॥ १,१४७.

रक्त व पित्ताचे थुंकणे होते, डोके फिरते, तीव्र तहान लागते; शरीरावर काळे किंवा लाल डाग व वर्तुळे दिसतात.

हृद्व्यथा मलंससर्गः प्रवृत्तिर्वाल्पशोऽति वा । स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापितः ॥ १,१४७.

हृदयात वेदना, वारंवार मलमूत्र विसर्जन, कधी फार तर कधी फारच कमी होते; तोंड तेलकट होते, ताकद कमी होते, आवाज भरकटतो आणि असंबद्ध बोलणे होते.

दोषपाकश्चिरं तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम् । सन्निपातमभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हतौजसम् ॥ १,१४७.

दोषांचा संपूर्ण पक्व होणे, सतत झोप येणे, घशात कायम घरघर; सर्व दोष एकत्र बिघडले की, तो ज्वर जीवनशक्ती नष्ट करणारा ठरतो.

वायुना कण्ठरुद्धेन पित्तमन्तः सुपीडितम् । व्यवायित्वाच्च सौख्याच्च बहिर्मर्गं प्रपद्यते । तेन हारिद्रनेत्रत्वं सन्निपातोद्भवेज्वरे ॥ १,१४७.

जेव्हा वायू घशात अडकतो आणि पित्त आतून दडपले जाते, मग मैथुन किंवा आनंदानंतर ते बाहेर पडण्याचा मार्ग शोधते; त्यामुळे त्रिदोषजन्य ज्वरात डोळ्यांना पिवळेपणा येतो.

दोषे विवृद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसंपूर्णलक्षणः । सान्निपातज्वरोऽसाध्यः कृच्छ्रसाध्यस्ततोऽन्यथा ॥ १,१४७.

दोष वाढले आणि पचनशक्ती नष्ट झाली, सर्व लक्षणे दिसली, तर त्रिदोषज्वर असाध्य असतो; अन्यथा तो कठीण असला तरी बरा होतो.

अन्यत्र सन्निपातोत्थं यत्र पित्तं पृथक्स्थितम् । त्वचि कोष्ठे च वा दाहं विदधाति पुरोऽनु वा ॥ १,१४७.

इतर ठिकाणी, त्रिदोषज्वर झाला तरी पित्त वेगळे राहिल्यास, त्वचेवर किंवा पोटात जळजळ होते, ती कधी आधी तर कधी नंतर दिसते.

तद्वद्वातकफे शीतं दाहादिर्दुस्तरस्तयोः । शीतादौ तत्र पित्तेन कफे स्यान्दितशोषिते ॥ १,१४७.

त्याचप्रमाणे, वात व कफ वाढल्यावर थंडी जाणवते; दोन्ही दोष एकत्र असतील तर जळजळ व इतर लक्षणे दूर करणे कठीण असते. थंडी सुरू होताच पित्त असते; कफामुळे ओलसरपणा व कोरडेपणा येतो.

पित्ते शान्तेऽथ वै मूर्छा मदस्तृष्णा च जायते । दाहादौ पुनरन्तेषु तन्द्रालस्ये वमिः क्रमात् ॥ १,१४७.

पित्त शांत झाल्यावर मूर्च्छा, मत्तपणा आणि तहान येते; पण जळजळीच्या सुरुवातीला आणि इतर दोषांमध्ये झोप येणे, आळस आणि उलटी अशी लक्षणे क्रमाने दिसतात.

आगन्तुरभिगाताभिषङ्गशापाभिचारतः । चतुर्धा तु कृतः स्वेदो दाहाद्यैरभिघातजः ॥ १,१४७.

ज्वर हा चार प्रकारचा असतो — बाह्य आघात, संसर्ग, शाप किंवा अभिचार यामुळे; आघातजन्य ज्वरात जळजळ व अशीच लक्षणे दिसतात.

श्रमाच्च तस्मिन्पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन् । सव्यथाशोकवैवर्ण्यं सरुजं कुरुते ज्वरम् ॥ १,१४७.

श्रमामुळे वायू रक्त दूषित करतो, त्यामुळे वेदना, दुःख, रंग बदलणे आणि वेदनायुक्त ज्वर होतो.

ग्रहावेशौषधिविषक्रोधभीशोककामजः ॥ १,१४७.

ग्रहाचा प्रवेश, औषध, विष, राग, भीती, दुःख किंवा काम यामुळेही ज्वर होतो.

अभिषङ्गग्रहोऽप्यस्मिन्नकस्माद्वासरोदने । ओषधीगन्धजे मूर्छा शिरोरुग्वमथुः क्षयः ॥ १,१४७.

या ज्वरात अचानक ग्रहाचा किंवा संसर्गाचा परिणाम होतो, किंवा औषधींच्या वासाने; त्या वासामुळे मूर्च्छा, डोकेदुखी, उलटी आणि क्षय होतो.