गरुडपुराणम्

इति प्रोक्तो निदानार्थः स व्यासेनोपदेक्ष्यते । सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः ॥ १,१४६.

कारणाचा अर्थ असा सांगितला; व्यास पुढे याचे अधिक स्पष्टीकरण देतील. सर्व रोगांचे मूळ कारण म्हणजे दोषांची प्रकुप्ती.

तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम् । अहितस्त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्रागुदाहृतः ॥ १,१४६.

दोषांची प्रकुप्ती करणाऱ्या विविध अयोग्य सवयी आधी सांगितल्या आहेत; तीन दोषांच्या तिघांच्या तऱ्हेवाईक संयोगांचे वर्णन पूर्वी झाले आहे.

तिक्तोषणकषायाम्लरूक्षाप्रमितयोजनैः । धावनोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः ॥ १,१४६.

अती प्रमाणात तिखट, उष्ण, तुरट, आंबट, कोरडे किंवा अपुरे अन्न, धावणे, अती उत्साह, रात्रभर जागरण किंवा फार मोठ्याने बोलणे यामुळे,

क्रियाभियोगबीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः । ग्रीष्माहोरात्रभुक्त्यन्ते प्रकुप्यति समीरणः ॥ १,१४६.

अती काम, भीती, दुःख, चिंता, व्यायाम किंवा मैथुन, तसेच उन्हाळ्यात दिवस-रात्र शेवटी जेवण केल्याने वायू दोष वाढतो.

पित्तं कट्वालतीक्ष्णोष्णकटुक्रोधविदाहिभिः । शरन्मध्याह्नरात्र्यर्धविदाहसमयेषु च ॥ १,१४६.

पित्त दोष तिखट, खारट, तीक्ष्ण, उष्ण, मसालेदार अन्न, राग, जळजळ, तसेच शरद ऋतू, मध्यान्ह आणि मध्यरात्र या वेळी वाढतो.

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वभिष्यन्दिशीतलैः । आस्यास्वप्नसुखाजीर्णदिवास्वप्नादिबृंहणैः ॥ १,१४६.

गोड, आंबट, खारट, स्निग्ध, जड, पाणी गळवणारे, थंड पदार्थ; जे तोंडाला आणि झोपेला सुख देतात, पचनास कठीण असतात आणि दिवसाच्या वेळी किंवा झोपण्याआधी खाल्ल्यास शरीर वाढवतात—

प्रिच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तान्नस्याप्यजीर्णके । पूर्वाह्ने पूर्वरात्रे च श्लेष्मा वक्ष्यामि सङ्करान् ॥ १,१४६.

खाल्लेल्या अन्नाचे पचन न होता जबरदस्तीने उलटी करणे, विशेषतः सकाळी आणि रात्रीच्या सुरुवातीला, यामुळे कफाचे विकार कसे होतात ते मी सांगतो.

मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः । संकीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाद्यशनादिभिः ॥ १,१४६.

सर्व दोष एकत्र मिसळले की संमिश्र विकार होतो; तसेच नीट न पचलेले, असंगत, वेळापत्रक नसलेले किंवा एकमेकांना विरोध करणारे पदार्थ खाल्ल्यानेही असे विकार होतात.

व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः । पिण्याकमृत्यवसरपूतिशुष्ककृशमिषैः ॥ १,१४६.

वाया गेलेले मद्य, पाणी, कोरडी भाजी, कंदमुळे, तेलाचा पेंड, सडलेले मांस, कुजलेले, कोरडे किंवा खंगलेले मासे खाल्ल्याने—

दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथान्नपरिवर्ततः । धातोर्दुष्टात्पुरो वाताद्द्विग्रहावेशविप्लवात् ॥ १,१४६.

अशा आणि इतर दोष वाढवणाऱ्या पदार्थांमुळे, किंवा शरीरातील धातू बिघडल्याने, किंवा भांडण, वेड, अस्वस्थता यामुळे वायू वाढल्याने—

दुष्टामान्नैरतिश्लैष्मग्रहैर्जन्मर्क्षपीडनात् । मिथ्यायोगाच्च विविधात्पापानाञ्च निषेवणात् । स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः ॥ १,१४६.

बिघडलेले अन्न, जास्त कफ, जन्मवेळी ग्रहांचा त्रास, चुकीचे आचरण, पापाची सवय, स्त्रियांच्या प्रसूतीतील गडबड, आणि चुकीची चिकित्सा यामुळे—

प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगविध्यनुगामिनः । रसायनं प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते ॥ १,१४६.

रोग बळावले की दोष रागावतात आणि शरीरात विकृती करतात; म्हणून लगेचच रसायनोपचार घ्यावा.

श्रीगरुडमहापुराणम् १४७ धन्वन्तरिरुवाच । वक्ष्ये ज्वरनिदानं हि सर्वज्वरविबुद्धये । ज्वरो रोगपतिः पाप्मा मृत्युराजोऽशनोऽन्तकः । क्रुद्धदक्षाध्वरध्वंसिरुद्रोर्ध्वनयनोद्भवः ॥ १,१४७.

धन्वंतरी म्हणाले: सर्व ताप समजून घेण्यासाठी मी आता तापाचा उगम सांगतो. ताप हा रोगांचा राजा, पाप, मृत्यूचा अधिपती, सर्वांचा अंत करणारा आहे; तो रुद्राच्या कोपामुळे, दक्षाच्या यज्ञाचा नाश करताना उत्पन्न झाला.

तत्सन्तापो मोहमयः सन्तापात्मापचारजः । विविधैर्नामभिः क्रूरो नानायोनिषु वर्तते ॥ १,१४७.

हा ताप जळजळ आणि भ्रमाने भरलेला, चुकीच्या वागणुकीतून जन्मलेला, अत्यंत भयंकर असून, वेगवेगळ्या नावांनी सर्व प्राण्यांमध्ये दिसतो.

पाकलो गजेष्वभितापो वाजिष्वलर्कः कुक्रुरेषु । इन्द्रमदो जलदेष्वप्सु नीलिका ज्योतिरोषधीषु भूम्यामूषरो नाम ॥ १,१४७.

हत्तीमध्ये त्याला पाकल म्हणतात, घोड्यांत अभिताप, गाढवांत अलर्क, कुत्र्यांत कुकुर; मेघांत इंद्रमद, पाण्यात नीलिका, तेजस्वी वनस्पतींमध्ये ज्योती, आणि जमिनीत ऊषर असे नाव आहे.

हृल्लासश्छर्दनं कासः स्तंभः शैत्य त्वगादिषु । अङ्गेषु च समुद्भूताः पिडकाश्च कफोद्भवे ॥ १,१४७.

मळमळ, उलटी, खोकला, अंगाचा जडपणा, थंडी, त्वचेवर आणि अंगावर उठणारे फोड—हे सर्व कफामुळे होतात.

काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा । निदानोक्तोनुपशयो विपरीतोपशायिता ॥ १,१४७.

प्रत्येक ऋतूत, योग्य वेळी हे सर्व विकार सुरू होतात किंवा वाढतात; त्यांचे शमन कारणांप्रमाणेच होते, आणि उलट केले तर आराम मिळतो.

अरुचिश्चाविपाकश्च स्तंभमालस्यमेव च । हृद्दाहश्च विपाकश्च तन्द्रा चालस्यमेव च । वस्तिर्विमर्दावनया दोषाणामप्रवर्तनम् ॥ १,१४७.

भूक न लागणे, अन्न न पचणे, अंगाचा जडपणा, आळस; छातीत जळजळ, पचन बिघडणे, झोप येणे, थकवा; पोट फुगणे, अंग दुखणे, दोषांची हालचाल न होणे—हे त्यांची लक्षणे आहेत.

लालाप्रसेको हृल्लासः क्षुन्नाशो रसदं मुखम् । स्वच्छमुष्णगुरुत्वञ्च गात्राणां बहुमूत्रता । न विजीर्णं न च म्लानिर्ज्वरस्यामस्य लक्षणम् ॥ १,१४७.

तोंडातून लाळ गळणे, मळमळ, भूक न लागणे, तोंडाला चव न लागणे, अंग हलके, गरम आणि जड वाटणे, वारंवार लघवी लागणे—हे न पचलेल्या अन्नाचे किंवा अशक्तपणाचे नाही, तर अपक्व तापाची लक्षणे आहेत.

क्षुत्क्षामता लघुत्वं च गात्राणां ज्वरमार्दवम् । दोषप्रवृत्तिरष्टाहान्निरामज्वरलक्षणम् ॥ १,१४७.

भूक लागणे, अंग कोरडे आणि हलके वाटणे, तापामुळे अंग मऊ होणे, आठ दिवसांनी दोषांची हालचाल—हे पचन झालेल्या तापाची लक्षणे आहेत.

यथा स्वलिङ्गं संसर्गे ज्वरसंसर्गजोऽपि वा । शिरोर्तिमूर्छावमिदेहदाहकण्ठास्यशोषारुचिपर्वभेदाः । उन्निद्रता संभ्रमरोमहर्षा जृंभातिवाक्त्वं पवनात्सपित्तात् ॥ १,१४७.

स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या संसर्गाने आलेल्या तापात: डोकेदुखी, चक्कर, उलटी, शरीर जळणे, घसा व तोंड कोरडे पडणे, चव जाणे, सांधे दुखणे, झोप न लागणे, गोंधळ, अंगावर काटा येणे, जांभया येणे, खूप बोलणे—हे सर्व वायू आणि पित्तामुळे होतात.

तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक्ष्ठीवनश्वसनकासविवर्णाः । शीतजाड्यतिमिरभ्रमितन्द्राश्लेष्मवातजनितज्वरलिङ्गम् ॥ १,१४७.

ताप कमी होणे, भूक न लागणे, सांधे व डोके दुखणे, थुंकणे, श्वास लागणे, खोकला, रंग फिका पडणे, थंडी, जडपणा, डोळ्यासमोर अंधुक दिसणे, चक्कर, झोप येणे—हे कफ व वायूजन्य तापाची लक्षणे आहेत.

शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्थास्तृष्णा कासः श्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः । मोहस्तन्द्रालिप्ततिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य ॥ १,१४७.

थंडी, जडपणा, घाम येणे, जळजळ, अस्थिरता, तहान, खोकला, कफ व पित्त वाढणे, गोंधळ, झोप येणे, तोंडाला चिकटपणा व कडूपणा—हे कफ-पित्तजन्य तापाची लक्षणे आहेत.

सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्दाहोऽत्र च मुहुर्मुहुः । तदुच्छीतं महा निद्रा दिवा जागरणं निशि ॥ १,१४७.

सर्वज्ञ असलेल्या या व्यक्तीला सर्व लक्षणांसह वारंवार जळजळ होते; त्यानंतर तीव्र झोप येते, दिवसा जागरण आणि रात्री झोप लागत नाही.

सदा वा नैव वा निद्रा महास्वेदो हि नैव वा । गीतनर्तनहास्यादिः प्रकृतेहाप्रवर्तनम् ॥ १,१४७.

कधी झोप कायम असते, तर कधी अजिबात येत नाही; कधी खूप घाम येतो, तर कधी नाहीच; गाणे, नाचणे, हसणे यांसारख्या नैसर्गिक हालचाली थांबतात.

साश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी । अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वशिरः पर्वास्थिरुग्भ्रमः ॥ १,१४७.

डोळे पाणावलेले, अशुद्ध, लाल, आत ओढलेले, पापण्या थरथरणाऱ्या; डोळ्याच्या कडा, डोके, सांधे आणि हाडे दुखतात, तसेच चक्कर येते.

सस्वनौ सरुजौ कर्णौ महाशीतौ हि नैव वा । परिदग्धा खरा जिह्वा गुरुस्त्रस्ताङ्गसन्धिता ॥ १,१४७.

कानात आवाज येतो आणि दुखतात, कधी खूप थंड वाटतात, तर कधी नाहीच; जीभ जळलेली, खरखरीत, जड आणि शरीराच्या सांध्यांत कमकुवतपणा व थरथर असते.

ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य लोठनं शिरसोऽतितृट् । कोष्ठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम् ॥ १,१४७.

रक्त व पित्ताचे थुंकणे होते, डोके फिरते, तीव्र तहान लागते; शरीरावर काळे किंवा लाल डाग व वर्तुळे दिसतात.

हृद्व्यथा मलंससर्गः प्रवृत्तिर्वाल्पशोऽति वा । स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापितः ॥ १,१४७.

हृदयात वेदना, वारंवार मलमूत्र विसर्जन, कधी फार तर कधी फारच कमी होते; तोंड तेलकट होते, ताकद कमी होते, आवाज भरकटतो आणि असंबद्ध बोलणे होते.