गरुडपुराणम्

निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा । संप्राप्तिश्चैति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम् ॥ १,१४६.

रोगांची ओळख पाच प्रकारे सांगितली आहे — कारण, पूर्वलक्षणे, मुख्य लक्षणे, उपशमन आणि रोगाची वाढ.

निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः । निदानमाहुः पर्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते ॥ १,१४६.

कारणाला चिन्ह, हेतु, स्थान, परिस्थिती आणि उत्पत्ती असे वेगवेगळे शब्द वापरतात; पूर्वलक्षण म्हणजे ज्यामुळे रोग आधीच ओळखता येतो.

उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः । लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम् ॥ १,१४६.

रोग निर्माण होण्याच्या आधी, दोष विशेषाने अजून स्थिर न झाल्यामुळे, त्याची लक्षणे अस्पष्ट आणि हलकी असतात, आणि ती रोगानुसार बदलतात.

तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते । संस्थानां व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः ॥ १,१४६.

हीच लक्षणे स्पष्टपणे दिसू लागली, की त्याला मुख्य लक्षण म्हणतात; रूप, चिन्ह, लक्षण, खूण आणि आकृती हे त्याचे समानार्थी शब्द आहेत.

हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम् । औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम् ॥ १,१४६.

रोग आणि त्याच्या कारणांना उलटवणारे किंवा कमी करणारे औषध, आहार आणि दिनचर्या योग्य प्रकारे वापरल्यास आराम आणि सुख मिळते.

विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः । विपरीतोऽनुपशयो व्याध्यसात्म्येतिसंज्ञितः ॥ १,१४६.

रोगाचा उपशम म्हणजे योग्यतेची (सात्म्य) स्थिती समजावी; उलट, जो रोग वाढवतो, त्याला अयोग्यता (असात्म्य) म्हणतात.

यथा दुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता । निर्वृत्तिरामयस्यासौ संप्राप्तिरभिधीयते ॥ १,१४६.

दोष दूषित झाल्यावर किंवा तो पसरल्यावर, जेव्हा रोग पूर्णपणे प्रकट होतो, तेव्हा त्याला रोगाची वाढ किंवा स्थिती म्हणतात.

संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः । सा भिद्यते यथात्रैव वक्ष्यन्तेऽष्टौ ज्वरा इति ॥ १,१४६.

ही वाढ संख्या, प्रकार, प्रधानत्व, ताकद, काळ आणि इतर विशेषांनुसार वेगवेगळी असते, जशी पुढे आठ प्रकारच्या तापाबद्दल सांगितले जाईल.

दोषाणां समवेतानां विकल्पोशांशकल्पना । स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत् ॥ १,१४६.

दोषांचे वेगवेगळे प्रकार, त्यांचे संयोग, भागांची मोजणी, स्वातंत्र्य किंवा परावलंबन यावरून रोगाचे प्रधानत्व ठरते.

हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषषणम् । नक्तन्दिनार्धभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम् ॥ १,१४६.

रोगाचा काळ — कारणे आणि इतर गोष्टी पूर्ण किंवा अपूर्ण असणे, ताकद किंवा कमजोरी, दिवस-रात्र किंवा जेवणानंतरचा भाग यावरून ठरतो.

इति प्रोक्तो निदानार्थः स व्यासेनोपदेक्ष्यते । सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः ॥ १,१४६.

कारणाचा अर्थ असा सांगितला; व्यास पुढे याचे अधिक स्पष्टीकरण देतील. सर्व रोगांचे मूळ कारण म्हणजे दोषांची प्रकुप्ती.

तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम् । अहितस्त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्रागुदाहृतः ॥ १,१४६.

दोषांची प्रकुप्ती करणाऱ्या विविध अयोग्य सवयी आधी सांगितल्या आहेत; तीन दोषांच्या तिघांच्या तऱ्हेवाईक संयोगांचे वर्णन पूर्वी झाले आहे.

तिक्तोषणकषायाम्लरूक्षाप्रमितयोजनैः । धावनोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः ॥ १,१४६.

अती प्रमाणात तिखट, उष्ण, तुरट, आंबट, कोरडे किंवा अपुरे अन्न, धावणे, अती उत्साह, रात्रभर जागरण किंवा फार मोठ्याने बोलणे यामुळे,

क्रियाभियोगबीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः । ग्रीष्माहोरात्रभुक्त्यन्ते प्रकुप्यति समीरणः ॥ १,१४६.

अती काम, भीती, दुःख, चिंता, व्यायाम किंवा मैथुन, तसेच उन्हाळ्यात दिवस-रात्र शेवटी जेवण केल्याने वायू दोष वाढतो.

पित्तं कट्वालतीक्ष्णोष्णकटुक्रोधविदाहिभिः । शरन्मध्याह्नरात्र्यर्धविदाहसमयेषु च ॥ १,१४६.

पित्त दोष तिखट, खारट, तीक्ष्ण, उष्ण, मसालेदार अन्न, राग, जळजळ, तसेच शरद ऋतू, मध्यान्ह आणि मध्यरात्र या वेळी वाढतो.

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वभिष्यन्दिशीतलैः । आस्यास्वप्नसुखाजीर्णदिवास्वप्नादिबृंहणैः ॥ १,१४६.

गोड, आंबट, खारट, स्निग्ध, जड, पाणी गळवणारे, थंड पदार्थ; जे तोंडाला आणि झोपेला सुख देतात, पचनास कठीण असतात आणि दिवसाच्या वेळी किंवा झोपण्याआधी खाल्ल्यास शरीर वाढवतात—

प्रिच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तान्नस्याप्यजीर्णके । पूर्वाह्ने पूर्वरात्रे च श्लेष्मा वक्ष्यामि सङ्करान् ॥ १,१४६.

खाल्लेल्या अन्नाचे पचन न होता जबरदस्तीने उलटी करणे, विशेषतः सकाळी आणि रात्रीच्या सुरुवातीला, यामुळे कफाचे विकार कसे होतात ते मी सांगतो.

मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः । संकीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाद्यशनादिभिः ॥ १,१४६.

सर्व दोष एकत्र मिसळले की संमिश्र विकार होतो; तसेच नीट न पचलेले, असंगत, वेळापत्रक नसलेले किंवा एकमेकांना विरोध करणारे पदार्थ खाल्ल्यानेही असे विकार होतात.

व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः । पिण्याकमृत्यवसरपूतिशुष्ककृशमिषैः ॥ १,१४६.

वाया गेलेले मद्य, पाणी, कोरडी भाजी, कंदमुळे, तेलाचा पेंड, सडलेले मांस, कुजलेले, कोरडे किंवा खंगलेले मासे खाल्ल्याने—

दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथान्नपरिवर्ततः । धातोर्दुष्टात्पुरो वाताद्द्विग्रहावेशविप्लवात् ॥ १,१४६.

अशा आणि इतर दोष वाढवणाऱ्या पदार्थांमुळे, किंवा शरीरातील धातू बिघडल्याने, किंवा भांडण, वेड, अस्वस्थता यामुळे वायू वाढल्याने—

दुष्टामान्नैरतिश्लैष्मग्रहैर्जन्मर्क्षपीडनात् । मिथ्यायोगाच्च विविधात्पापानाञ्च निषेवणात् । स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः ॥ १,१४६.

बिघडलेले अन्न, जास्त कफ, जन्मवेळी ग्रहांचा त्रास, चुकीचे आचरण, पापाची सवय, स्त्रियांच्या प्रसूतीतील गडबड, आणि चुकीची चिकित्सा यामुळे—

प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगविध्यनुगामिनः । रसायनं प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते ॥ १,१४६.

रोग बळावले की दोष रागावतात आणि शरीरात विकृती करतात; म्हणून लगेचच रसायनोपचार घ्यावा.

श्रीगरुडमहापुराणम् १४७ धन्वन्तरिरुवाच । वक्ष्ये ज्वरनिदानं हि सर्वज्वरविबुद्धये । ज्वरो रोगपतिः पाप्मा मृत्युराजोऽशनोऽन्तकः । क्रुद्धदक्षाध्वरध्वंसिरुद्रोर्ध्वनयनोद्भवः ॥ १,१४७.

धन्वंतरी म्हणाले: सर्व ताप समजून घेण्यासाठी मी आता तापाचा उगम सांगतो. ताप हा रोगांचा राजा, पाप, मृत्यूचा अधिपती, सर्वांचा अंत करणारा आहे; तो रुद्राच्या कोपामुळे, दक्षाच्या यज्ञाचा नाश करताना उत्पन्न झाला.

तत्सन्तापो मोहमयः सन्तापात्मापचारजः । विविधैर्नामभिः क्रूरो नानायोनिषु वर्तते ॥ १,१४७.

हा ताप जळजळ आणि भ्रमाने भरलेला, चुकीच्या वागणुकीतून जन्मलेला, अत्यंत भयंकर असून, वेगवेगळ्या नावांनी सर्व प्राण्यांमध्ये दिसतो.

पाकलो गजेष्वभितापो वाजिष्वलर्कः कुक्रुरेषु । इन्द्रमदो जलदेष्वप्सु नीलिका ज्योतिरोषधीषु भूम्यामूषरो नाम ॥ १,१४७.

हत्तीमध्ये त्याला पाकल म्हणतात, घोड्यांत अभिताप, गाढवांत अलर्क, कुत्र्यांत कुकुर; मेघांत इंद्रमद, पाण्यात नीलिका, तेजस्वी वनस्पतींमध्ये ज्योती, आणि जमिनीत ऊषर असे नाव आहे.

हृल्लासश्छर्दनं कासः स्तंभः शैत्य त्वगादिषु । अङ्गेषु च समुद्भूताः पिडकाश्च कफोद्भवे ॥ १,१४७.

मळमळ, उलटी, खोकला, अंगाचा जडपणा, थंडी, त्वचेवर आणि अंगावर उठणारे फोड—हे सर्व कफामुळे होतात.

काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा । निदानोक्तोनुपशयो विपरीतोपशायिता ॥ १,१४७.

प्रत्येक ऋतूत, योग्य वेळी हे सर्व विकार सुरू होतात किंवा वाढतात; त्यांचे शमन कारणांप्रमाणेच होते, आणि उलट केले तर आराम मिळतो.

अरुचिश्चाविपाकश्च स्तंभमालस्यमेव च । हृद्दाहश्च विपाकश्च तन्द्रा चालस्यमेव च । वस्तिर्विमर्दावनया दोषाणामप्रवर्तनम् ॥ १,१४७.

भूक न लागणे, अन्न न पचणे, अंगाचा जडपणा, आळस; छातीत जळजळ, पचन बिघडणे, झोप येणे, थकवा; पोट फुगणे, अंग दुखणे, दोषांची हालचाल न होणे—हे त्यांची लक्षणे आहेत.

लालाप्रसेको हृल्लासः क्षुन्नाशो रसदं मुखम् । स्वच्छमुष्णगुरुत्वञ्च गात्राणां बहुमूत्रता । न विजीर्णं न च म्लानिर्ज्वरस्यामस्य लक्षणम् ॥ १,१४७.

तोंडातून लाळ गळणे, मळमळ, भूक न लागणे, तोंडाला चव न लागणे, अंग हलके, गरम आणि जड वाटणे, वारंवार लघवी लागणे—हे न पचलेल्या अन्नाचे किंवा अशक्तपणाचे नाही, तर अपक्व तापाची लक्षणे आहेत.