गरुडपुराणम्

युधिष्ठिरः समाश्वास्य स्त्रीजनं शोकसंकुलम् । स्नात्वा सन्तर्प्य देवांश्च पितॄनथ पितामहान् ॥ १,१४५.

युधिष्ठिराने शोकात बुडालेल्या स्त्रियांना धीर दिला, स्नान करून देव, पितर आणि पूर्वज यांना तर्पण केले.

आश्वासितोऽथ भीष्मेण राज्यञ्चैवाकरोन्महत् । विष्णुमीजेऽश्वमेधेन विधिवद्दक्षिणावता ॥ १,१४५.

मग भीष्माने दिलेल्या आश्वासानानंतर, युधिष्ठिराने मोठे राज्य स्थापले आणि विधिपूर्वक, योग्य दान देऊन, अश्वमेध यज्ञाने विष्णूची पूजा केली.

राज्ये परीक्षितं स्थाप्य यादवानां विनाशनम् । श्रुत्वा तु मौसले राजा जप्त्वा नामसहस्रकम् ॥ १,१४५.

त्याने परीक्षिताला राज्यावर बसवले. मौसल प्रसंगात यादवांचा विनाश ऐकून, राजाने विष्णूच्या हजार नावांचा जप केला.

विष्णोः स्वर्गं जगामाथ भीमाद्यैर्भ्रातृभिर्युतः । वासुदेवः पुनर्बुद्धसंमोहाय सुरद्विषाम् ॥ १,१४५.

यानंतर, भीम आणि इतर भावांसह युधिष्ठिर विष्णूच्या स्वर्गात गेला. वासुदेव पुन्हा बुद्ध म्हणून, देवद्वेष्ट्यांना मोहात पाडण्यासाठी जन्माला आला.

कल्किर्विष्णुश्च भविता शंभलग्रामके पुनः । अश्वारूढोऽखिलांल्लोकांस्तदा भस्मीकरिष्यति ॥ १,१४५.

पुढे विष्णू कल्कि म्हणून शांभल नावाच्या गावात घोड्यावर आरूढ होऊन अवतार घेईल आणि त्या वेळी सर्व लोकांचा संहार करील.

देवादीनां रक्षणाय ह्यधर्महारणाय च । दुष्टानाञ्च वधार्थाय ह्यवतारं करोति च ॥ १,१४५.

देव आणि इतरांचे रक्षण करण्यासाठी, अधर्माचा नाश करण्यासाठी आणि दुष्टांचा वध करण्यासाठी तो अवतार घेतो.

यथा धन्वन्तरिर्वंशे जातः क्षीरोदमन्थने । देवादीनां जीवनाय ह्यायुर्वेदमुवाच ह ॥ १,१४५.

जसे क्षीरसागर मंथनाच्या वेळी धन्वंतरी त्या वंशात जन्मला आणि देवांसह सर्वांच्या आयुष्यासाठी आयुर्वेद सांगितला, तसेच.

विश्वामित्रसुतायैव शुश्रुताय महात्मने । भारतांश्चावतारांश्च श्रुत्वा स्वर्गं व्रजेन्नरः ॥ १,१४५.

विश्वामित्राच्या सुपुत्र महात्मा सुश्रुत यांच्या आणि भारत वंशातील अवतारांच्या कथा ऐकणारा मनुष्य स्वर्गाला पोहोचतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् १४६ धन्वन्तरिरुवाच । सर्वरोगनिदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तत्त्वतः । आत्रेयाद्यैर्मुनिवरैर्यथा पूर्वमुदीरितम् ॥ १,१४६.

धन्वंतरी म्हणाले — सुश्रुत, मी तुला सर्व रोगांची कारणे, जशी आत्रेय व इतर ऋषींनी पूर्वी सांगितली आहेत, तशी सविस्तर सांगतो.

रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर्विकारो दुष्ट आमयः । यक्ष्मातङ्कगदा बाधाः शब्दाः पर्यायवाचिनः ॥ १,१४६.

रोग, पाप, ताप, व्याधी, विकार, दूषित आजार, क्षय, त्रास आणि वेदना — हे सर्व शब्द एकाच अर्थाने वापरले जातात.

निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा । संप्राप्तिश्चैति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम् ॥ १,१४६.

रोगांची ओळख पाच प्रकारे सांगितली आहे — कारण, पूर्वलक्षणे, मुख्य लक्षणे, उपशमन आणि रोगाची वाढ.

निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः । निदानमाहुः पर्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते ॥ १,१४६.

कारणाला चिन्ह, हेतु, स्थान, परिस्थिती आणि उत्पत्ती असे वेगवेगळे शब्द वापरतात; पूर्वलक्षण म्हणजे ज्यामुळे रोग आधीच ओळखता येतो.

उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः । लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम् ॥ १,१४६.

रोग निर्माण होण्याच्या आधी, दोष विशेषाने अजून स्थिर न झाल्यामुळे, त्याची लक्षणे अस्पष्ट आणि हलकी असतात, आणि ती रोगानुसार बदलतात.

तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते । संस्थानां व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः ॥ १,१४६.

हीच लक्षणे स्पष्टपणे दिसू लागली, की त्याला मुख्य लक्षण म्हणतात; रूप, चिन्ह, लक्षण, खूण आणि आकृती हे त्याचे समानार्थी शब्द आहेत.

हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम् । औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम् ॥ १,१४६.

रोग आणि त्याच्या कारणांना उलटवणारे किंवा कमी करणारे औषध, आहार आणि दिनचर्या योग्य प्रकारे वापरल्यास आराम आणि सुख मिळते.

विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः । विपरीतोऽनुपशयो व्याध्यसात्म्येतिसंज्ञितः ॥ १,१४६.

रोगाचा उपशम म्हणजे योग्यतेची (सात्म्य) स्थिती समजावी; उलट, जो रोग वाढवतो, त्याला अयोग्यता (असात्म्य) म्हणतात.

यथा दुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता । निर्वृत्तिरामयस्यासौ संप्राप्तिरभिधीयते ॥ १,१४६.

दोष दूषित झाल्यावर किंवा तो पसरल्यावर, जेव्हा रोग पूर्णपणे प्रकट होतो, तेव्हा त्याला रोगाची वाढ किंवा स्थिती म्हणतात.

संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः । सा भिद्यते यथात्रैव वक्ष्यन्तेऽष्टौ ज्वरा इति ॥ १,१४६.

ही वाढ संख्या, प्रकार, प्रधानत्व, ताकद, काळ आणि इतर विशेषांनुसार वेगवेगळी असते, जशी पुढे आठ प्रकारच्या तापाबद्दल सांगितले जाईल.

दोषाणां समवेतानां विकल्पोशांशकल्पना । स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत् ॥ १,१४६.

दोषांचे वेगवेगळे प्रकार, त्यांचे संयोग, भागांची मोजणी, स्वातंत्र्य किंवा परावलंबन यावरून रोगाचे प्रधानत्व ठरते.

हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषषणम् । नक्तन्दिनार्धभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम् ॥ १,१४६.

रोगाचा काळ — कारणे आणि इतर गोष्टी पूर्ण किंवा अपूर्ण असणे, ताकद किंवा कमजोरी, दिवस-रात्र किंवा जेवणानंतरचा भाग यावरून ठरतो.

इति प्रोक्तो निदानार्थः स व्यासेनोपदेक्ष्यते । सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः ॥ १,१४६.

कारणाचा अर्थ असा सांगितला; व्यास पुढे याचे अधिक स्पष्टीकरण देतील. सर्व रोगांचे मूळ कारण म्हणजे दोषांची प्रकुप्ती.

तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम् । अहितस्त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्रागुदाहृतः ॥ १,१४६.

दोषांची प्रकुप्ती करणाऱ्या विविध अयोग्य सवयी आधी सांगितल्या आहेत; तीन दोषांच्या तिघांच्या तऱ्हेवाईक संयोगांचे वर्णन पूर्वी झाले आहे.

तिक्तोषणकषायाम्लरूक्षाप्रमितयोजनैः । धावनोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः ॥ १,१४६.

अती प्रमाणात तिखट, उष्ण, तुरट, आंबट, कोरडे किंवा अपुरे अन्न, धावणे, अती उत्साह, रात्रभर जागरण किंवा फार मोठ्याने बोलणे यामुळे,

क्रियाभियोगबीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः । ग्रीष्माहोरात्रभुक्त्यन्ते प्रकुप्यति समीरणः ॥ १,१४६.

अती काम, भीती, दुःख, चिंता, व्यायाम किंवा मैथुन, तसेच उन्हाळ्यात दिवस-रात्र शेवटी जेवण केल्याने वायू दोष वाढतो.

पित्तं कट्वालतीक्ष्णोष्णकटुक्रोधविदाहिभिः । शरन्मध्याह्नरात्र्यर्धविदाहसमयेषु च ॥ १,१४६.

पित्त दोष तिखट, खारट, तीक्ष्ण, उष्ण, मसालेदार अन्न, राग, जळजळ, तसेच शरद ऋतू, मध्यान्ह आणि मध्यरात्र या वेळी वाढतो.

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वभिष्यन्दिशीतलैः । आस्यास्वप्नसुखाजीर्णदिवास्वप्नादिबृंहणैः ॥ १,१४६.

गोड, आंबट, खारट, स्निग्ध, जड, पाणी गळवणारे, थंड पदार्थ; जे तोंडाला आणि झोपेला सुख देतात, पचनास कठीण असतात आणि दिवसाच्या वेळी किंवा झोपण्याआधी खाल्ल्यास शरीर वाढवतात—

प्रिच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तान्नस्याप्यजीर्णके । पूर्वाह्ने पूर्वरात्रे च श्लेष्मा वक्ष्यामि सङ्करान् ॥ १,१४६.

खाल्लेल्या अन्नाचे पचन न होता जबरदस्तीने उलटी करणे, विशेषतः सकाळी आणि रात्रीच्या सुरुवातीला, यामुळे कफाचे विकार कसे होतात ते मी सांगतो.

मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः । संकीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाद्यशनादिभिः ॥ १,१४६.

सर्व दोष एकत्र मिसळले की संमिश्र विकार होतो; तसेच नीट न पचलेले, असंगत, वेळापत्रक नसलेले किंवा एकमेकांना विरोध करणारे पदार्थ खाल्ल्यानेही असे विकार होतात.

व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः । पिण्याकमृत्यवसरपूतिशुष्ककृशमिषैः ॥ १,१४६.

वाया गेलेले मद्य, पाणी, कोरडी भाजी, कंदमुळे, तेलाचा पेंड, सडलेले मांस, कुजलेले, कोरडे किंवा खंगलेले मासे खाल्ल्याने—