गरुडपुराणम्

शिखण्ड्यर्जुनबाणैश्च भीष्मः शरशतैश्चितः । उत्तरायणमावीक्ष्य ध्यात्वा देवं गदाधरम् ॥ १,१४५.

शिखंडी आणि अर्जुन यांच्या शेकडो बाणांनी भीष्म पूर्णपणे छिन्नविछिन्न झाला. उत्तरायण सुरू होत असल्याचे पाहून त्याने गदाधर देवाचे ध्यान केले.

उक्त्वा धर्मान्बहुविधांस्तर्पयित्वा पितॄन्बहून् । आनन्दे तु पदे लीनो विमले मुक्तकिल्बिषे ॥ १,१४५.

त्याने अनेक प्रकारचे धर्म सांगितले आणि अनेक पितरांना तृप्त केले. शेवटी तो निर्मळ, पवित्र आणि पापरहित आनंदाच्या अवस्थेत विलीन झाला.

ततो द्रोणो ययौ योद्धुं धृष्टद्युम्नेन बीर्यवान् । दिनानि पञ्च तद्युद्धमासीत्परमदारुणम् ॥ १,१४५.

नंतर पराक्रमी द्रोण धृष्टद्युम्नाशी लढायला गेला. ते युद्ध पाच दिवस चालले आणि फारच भयंकर होते.

यत्र ते पृथिवीपाला हताः पार्थेन संगरे । शोकसागरमासाद्य द्रोणोऽपि स्वर्गमाप्तवान् ॥ १,१४५.

त्या युद्धात अर्जुनाने पृथ्वीवरील अनेक राजांना मारले. दुःखाच्या समुद्रात बुडून द्रोणही शेवटी स्वर्गाला गेला.

ततः कर्णा ययौ योद्धुमर्जुनेन मिहात्मना । दिनद्वयं महायुद्धं कृत्वा पार्थास्त्रसागरे । निमग्नः सूर्यलोकन्तु ततः प्राप स वीर्यवान् ॥ १,१४५.

नंतर पराक्रमी कर्ण अर्जुनाशी लढायला गेला. दोन दिवस मोठे युद्ध झाले, आणि अर्जुनाच्या अस्त्रांच्या समुद्रात कर्ण बुडून शेवटी सूर्यलोकाला गेला.

ततः शल्यो ययौ योद्धुं धर्मराजेन धीमता । दिनार्धेन हतः शल्यो बाणैर्ज्वलनसन्निभैः ॥ १,१४५.

नंतर शल्य धीरगंभीर धर्मराजाशी लढायला गेला. अर्ध्या दिवसातच ज्वालासारख्या बाणांनी शल्याचा वध झाला.

दुर्योधनोऽथ वेगेन गदामादाय वीर्यवान् । अभ्यधावत वै भीभं कालान्तकयमोपमः ॥ १,१४५.

मग दुर्योधनाने वेगाने गदा उचलली आणि तो प्रचंड जोमाने, जणू काळाच्या शेवटी येणाऱ्या मृत्यूसारखा, पुढे धावला.

अथ भीमेन वीरेण गदया विनिपातितः । अश्वत्थामा गतो द्रौणिः सुप्तसैन्यं ततो निशि ॥ १,१४५.

त्यावेळी पराक्रमी भीमाने गदाने दुर्योधनाचा पराभव केला. मग द्रोणपुत्र अश्वत्थामा रात्री झोपलेल्या सैन्याकडे गेला.

जघान बाहुवीर्येण पितुर्वधमनुस्मरन् । धृष्टद्युम्नं जघानाथ द्रौपदेयांश्च वीर्यवान् ॥ १,१४५.

पित्याच्या मृत्यूचा विचार करत, अश्वत्थाम्याने आपल्या सामर्थ्याने धृष्टद्युम्न आणि द्रौपदीचे पुत्र यांचा वध केला.

द्रौपद्यां रुद्यमानायामश्वत्थाम्नः शिरोमणिम् । ऐषिकास्त्रेण तं जित्वा जग्राहार्जुन उत्तमम् ॥ १,१४५.

द्रौपदी रडत असताना, अर्जुनाने अश्वत्थाम्याला इषीकास्त्राने जिंकून त्याचा मोलाचा मणि घेतला.

युधिष्ठिरः समाश्वास्य स्त्रीजनं शोकसंकुलम् । स्नात्वा सन्तर्प्य देवांश्च पितॄनथ पितामहान् ॥ १,१४५.

युधिष्ठिराने शोकात बुडालेल्या स्त्रियांना धीर दिला, स्नान करून देव, पितर आणि पूर्वज यांना तर्पण केले.

आश्वासितोऽथ भीष्मेण राज्यञ्चैवाकरोन्महत् । विष्णुमीजेऽश्वमेधेन विधिवद्दक्षिणावता ॥ १,१४५.

मग भीष्माने दिलेल्या आश्वासानानंतर, युधिष्ठिराने मोठे राज्य स्थापले आणि विधिपूर्वक, योग्य दान देऊन, अश्वमेध यज्ञाने विष्णूची पूजा केली.

राज्ये परीक्षितं स्थाप्य यादवानां विनाशनम् । श्रुत्वा तु मौसले राजा जप्त्वा नामसहस्रकम् ॥ १,१४५.

त्याने परीक्षिताला राज्यावर बसवले. मौसल प्रसंगात यादवांचा विनाश ऐकून, राजाने विष्णूच्या हजार नावांचा जप केला.

विष्णोः स्वर्गं जगामाथ भीमाद्यैर्भ्रातृभिर्युतः । वासुदेवः पुनर्बुद्धसंमोहाय सुरद्विषाम् ॥ १,१४५.

यानंतर, भीम आणि इतर भावांसह युधिष्ठिर विष्णूच्या स्वर्गात गेला. वासुदेव पुन्हा बुद्ध म्हणून, देवद्वेष्ट्यांना मोहात पाडण्यासाठी जन्माला आला.

कल्किर्विष्णुश्च भविता शंभलग्रामके पुनः । अश्वारूढोऽखिलांल्लोकांस्तदा भस्मीकरिष्यति ॥ १,१४५.

पुढे विष्णू कल्कि म्हणून शांभल नावाच्या गावात घोड्यावर आरूढ होऊन अवतार घेईल आणि त्या वेळी सर्व लोकांचा संहार करील.

देवादीनां रक्षणाय ह्यधर्महारणाय च । दुष्टानाञ्च वधार्थाय ह्यवतारं करोति च ॥ १,१४५.

देव आणि इतरांचे रक्षण करण्यासाठी, अधर्माचा नाश करण्यासाठी आणि दुष्टांचा वध करण्यासाठी तो अवतार घेतो.

यथा धन्वन्तरिर्वंशे जातः क्षीरोदमन्थने । देवादीनां जीवनाय ह्यायुर्वेदमुवाच ह ॥ १,१४५.

जसे क्षीरसागर मंथनाच्या वेळी धन्वंतरी त्या वंशात जन्मला आणि देवांसह सर्वांच्या आयुष्यासाठी आयुर्वेद सांगितला, तसेच.

विश्वामित्रसुतायैव शुश्रुताय महात्मने । भारतांश्चावतारांश्च श्रुत्वा स्वर्गं व्रजेन्नरः ॥ १,१४५.

विश्वामित्राच्या सुपुत्र महात्मा सुश्रुत यांच्या आणि भारत वंशातील अवतारांच्या कथा ऐकणारा मनुष्य स्वर्गाला पोहोचतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् १४६ धन्वन्तरिरुवाच । सर्वरोगनिदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तत्त्वतः । आत्रेयाद्यैर्मुनिवरैर्यथा पूर्वमुदीरितम् ॥ १,१४६.

धन्वंतरी म्हणाले — सुश्रुत, मी तुला सर्व रोगांची कारणे, जशी आत्रेय व इतर ऋषींनी पूर्वी सांगितली आहेत, तशी सविस्तर सांगतो.

रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर्विकारो दुष्ट आमयः । यक्ष्मातङ्कगदा बाधाः शब्दाः पर्यायवाचिनः ॥ १,१४६.

रोग, पाप, ताप, व्याधी, विकार, दूषित आजार, क्षय, त्रास आणि वेदना — हे सर्व शब्द एकाच अर्थाने वापरले जातात.

निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा । संप्राप्तिश्चैति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम् ॥ १,१४६.

रोगांची ओळख पाच प्रकारे सांगितली आहे — कारण, पूर्वलक्षणे, मुख्य लक्षणे, उपशमन आणि रोगाची वाढ.

निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः । निदानमाहुः पर्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते ॥ १,१४६.

कारणाला चिन्ह, हेतु, स्थान, परिस्थिती आणि उत्पत्ती असे वेगवेगळे शब्द वापरतात; पूर्वलक्षण म्हणजे ज्यामुळे रोग आधीच ओळखता येतो.

उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः । लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम् ॥ १,१४६.

रोग निर्माण होण्याच्या आधी, दोष विशेषाने अजून स्थिर न झाल्यामुळे, त्याची लक्षणे अस्पष्ट आणि हलकी असतात, आणि ती रोगानुसार बदलतात.

तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते । संस्थानां व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः ॥ १,१४६.

हीच लक्षणे स्पष्टपणे दिसू लागली, की त्याला मुख्य लक्षण म्हणतात; रूप, चिन्ह, लक्षण, खूण आणि आकृती हे त्याचे समानार्थी शब्द आहेत.

हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम् । औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम् ॥ १,१४६.

रोग आणि त्याच्या कारणांना उलटवणारे किंवा कमी करणारे औषध, आहार आणि दिनचर्या योग्य प्रकारे वापरल्यास आराम आणि सुख मिळते.

विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः । विपरीतोऽनुपशयो व्याध्यसात्म्येतिसंज्ञितः ॥ १,१४६.

रोगाचा उपशम म्हणजे योग्यतेची (सात्म्य) स्थिती समजावी; उलट, जो रोग वाढवतो, त्याला अयोग्यता (असात्म्य) म्हणतात.

यथा दुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता । निर्वृत्तिरामयस्यासौ संप्राप्तिरभिधीयते ॥ १,१४६.

दोष दूषित झाल्यावर किंवा तो पसरल्यावर, जेव्हा रोग पूर्णपणे प्रकट होतो, तेव्हा त्याला रोगाची वाढ किंवा स्थिती म्हणतात.

संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः । सा भिद्यते यथात्रैव वक्ष्यन्तेऽष्टौ ज्वरा इति ॥ १,१४६.

ही वाढ संख्या, प्रकार, प्रधानत्व, ताकद, काळ आणि इतर विशेषांनुसार वेगवेगळी असते, जशी पुढे आठ प्रकारच्या तापाबद्दल सांगितले जाईल.

दोषाणां समवेतानां विकल्पोशांशकल्पना । स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत् ॥ १,१४६.

दोषांचे वेगवेगळे प्रकार, त्यांचे संयोग, भागांची मोजणी, स्वातंत्र्य किंवा परावलंबन यावरून रोगाचे प्रधानत्व ठरते.