गरुडपुराणम्

नन्दिघोषं रथं दिव्यमग्नेर्घनुरनुत्तमम् । गाण्डीवं नाम तद्दिव्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । अक्षयान्सायकांश्चैव तथाभेद्यञ्च दंशनम् ॥ १,१४५.

त्याला दिव्य नंदिघोष रथ, त्रैलोक्यात प्रसिद्ध गांडिव धनुष्य, अमोघ बाणांचे तूणीर आणि अभेद्य कवच मिळाले.

स तेन धनुषा वीरः पाण्डवो जातवेदसम् । कृष्णद्वितीयो बीभत्सुरतर्पयत वीर्यवान् ॥ १,१४५.

त्या धनुष्याने, अर्जुनाने कृष्णासोबत वीर्य दाखवून जाटवेद या अग्नीदेवतेला मोठा होम केला.

नृपान्दिग्विजये जित्वा रत्नान्यादाय वै ददौ । युधिष्ठिराय महते भ्रात्रे नीतिविदे मुदा ॥ १,१४५.

सर्व दिशांतील राजांना जिंकून, अर्जुनाने त्यांचे रत्न आनंदाने आपल्या मोठ्या, धर्मज्ञ भावाला युधिष्ठिराला दिली.

युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः परिवारितः । जितो दुर्योधनेनैव मायाद्यूतेन पापिना । कर्णदुः शासनमते स्थितेन शकुनेर्मते ॥ १,१४५.

युधिष्ठिर हा धर्मात्मा आणि भावंडांनी वेढलेला असूनही, दुर्योधन, कर्ण, दुःशासन आणि शकुनी यांच्या कपटी डावामुळे जुगारात हरला.

अथ द्वादश वर्षाणि वने तेपुर्महत्तपः । सधौम्या द्रौपदीषष्ठा मुनिवृन्दाभिसंवृताः ॥ १,१४५.

मग त्यांनी द्रौपदी आणि धौम्य ऋषी यांच्यासह, बारा वर्षे वनात मोठे तप केले आणि अनेक ऋषींच्या संगतीत राहिले.

ययुर्विराटनगरं गुप्तरूपेण संश्रिताः । वर्षमेकं महाप्राज्ञा गोग्रहात्तमपालयन् ॥ १,१४५.

ते सर्वजण गुप्त वेशात विराट नगरीत गेले आणि एक वर्ष गाई-गोठ्यात सेवा करत राहिले.

तते याताः स्वकं राष्ट्रं प्रार्थयामासुरादृताः । पञ्चग्रामानर्धराज्याद्वीरा दुर्योधनं नृपम् ॥ १,१४५.

नंतर ते आपल्या राज्यात परतले आणि आदराने दुर्योधनाकडे अर्ध्या राज्याऐवजी फक्त पाच गावे मागितली.

नाप्तवन्तः कुरुक्षेत्रे युद्धञ्चक्रुर्बलान्विताः । अक्षौहिणीभिर्दिव्याभिः सप्तभिः परिवारिताः ॥ १,१४५.

पण ती गावे न मिळाल्याने, पांडवांनी कुरुक्षेत्रावर सात दिव्य अक्षौहिणी सैन्यांसह मोठे युद्ध केले.

एकादशभिरुद्युक्ता युक्ता दुर्योधनादयः । आसीद्युद्धं संकुलं च देवासुररणोपमम् ॥ १,१४५.

दुर्योधन आणि त्याचे साथीदार अकरा अक्षौहिणी सैन्य घेऊन युद्धात उतरले. ते युद्ध देव-दानवांच्या लढाईसारखे भीषण आणि गोंधळाचे होते.

भीष्मः सेनापतिरभूदादौ दौर्योधने बले । पाण्डवानां शिखण्डी च तयोर्युद्धं बभूव ह । शस्त्राशस्त्रि महाघोरं धसरात्रं शराशरि ॥ १,१४५.

सुरुवातीला भीष्म हा दुर्योधनाच्या सैन्याचा सेनापती होता, आणि पांडवांच्या बाजूने शिखंडी होता. त्यांच्यात दहा दिवस अत्यंत भयंकर युद्ध झाले, शस्त्रांचा आवाज आणि बाणांचा वर्षाव सतत चालू होता.

शिखण्ड्यर्जुनबाणैश्च भीष्मः शरशतैश्चितः । उत्तरायणमावीक्ष्य ध्यात्वा देवं गदाधरम् ॥ १,१४५.

शिखंडी आणि अर्जुन यांच्या शेकडो बाणांनी भीष्म पूर्णपणे छिन्नविछिन्न झाला. उत्तरायण सुरू होत असल्याचे पाहून त्याने गदाधर देवाचे ध्यान केले.

उक्त्वा धर्मान्बहुविधांस्तर्पयित्वा पितॄन्बहून् । आनन्दे तु पदे लीनो विमले मुक्तकिल्बिषे ॥ १,१४५.

त्याने अनेक प्रकारचे धर्म सांगितले आणि अनेक पितरांना तृप्त केले. शेवटी तो निर्मळ, पवित्र आणि पापरहित आनंदाच्या अवस्थेत विलीन झाला.

ततो द्रोणो ययौ योद्धुं धृष्टद्युम्नेन बीर्यवान् । दिनानि पञ्च तद्युद्धमासीत्परमदारुणम् ॥ १,१४५.

नंतर पराक्रमी द्रोण धृष्टद्युम्नाशी लढायला गेला. ते युद्ध पाच दिवस चालले आणि फारच भयंकर होते.

यत्र ते पृथिवीपाला हताः पार्थेन संगरे । शोकसागरमासाद्य द्रोणोऽपि स्वर्गमाप्तवान् ॥ १,१४५.

त्या युद्धात अर्जुनाने पृथ्वीवरील अनेक राजांना मारले. दुःखाच्या समुद्रात बुडून द्रोणही शेवटी स्वर्गाला गेला.

ततः कर्णा ययौ योद्धुमर्जुनेन मिहात्मना । दिनद्वयं महायुद्धं कृत्वा पार्थास्त्रसागरे । निमग्नः सूर्यलोकन्तु ततः प्राप स वीर्यवान् ॥ १,१४५.

नंतर पराक्रमी कर्ण अर्जुनाशी लढायला गेला. दोन दिवस मोठे युद्ध झाले, आणि अर्जुनाच्या अस्त्रांच्या समुद्रात कर्ण बुडून शेवटी सूर्यलोकाला गेला.

ततः शल्यो ययौ योद्धुं धर्मराजेन धीमता । दिनार्धेन हतः शल्यो बाणैर्ज्वलनसन्निभैः ॥ १,१४५.

नंतर शल्य धीरगंभीर धर्मराजाशी लढायला गेला. अर्ध्या दिवसातच ज्वालासारख्या बाणांनी शल्याचा वध झाला.

दुर्योधनोऽथ वेगेन गदामादाय वीर्यवान् । अभ्यधावत वै भीभं कालान्तकयमोपमः ॥ १,१४५.

मग दुर्योधनाने वेगाने गदा उचलली आणि तो प्रचंड जोमाने, जणू काळाच्या शेवटी येणाऱ्या मृत्यूसारखा, पुढे धावला.

अथ भीमेन वीरेण गदया विनिपातितः । अश्वत्थामा गतो द्रौणिः सुप्तसैन्यं ततो निशि ॥ १,१४५.

त्यावेळी पराक्रमी भीमाने गदाने दुर्योधनाचा पराभव केला. मग द्रोणपुत्र अश्वत्थामा रात्री झोपलेल्या सैन्याकडे गेला.

जघान बाहुवीर्येण पितुर्वधमनुस्मरन् । धृष्टद्युम्नं जघानाथ द्रौपदेयांश्च वीर्यवान् ॥ १,१४५.

पित्याच्या मृत्यूचा विचार करत, अश्वत्थाम्याने आपल्या सामर्थ्याने धृष्टद्युम्न आणि द्रौपदीचे पुत्र यांचा वध केला.

द्रौपद्यां रुद्यमानायामश्वत्थाम्नः शिरोमणिम् । ऐषिकास्त्रेण तं जित्वा जग्राहार्जुन उत्तमम् ॥ १,१४५.

द्रौपदी रडत असताना, अर्जुनाने अश्वत्थाम्याला इषीकास्त्राने जिंकून त्याचा मोलाचा मणि घेतला.

युधिष्ठिरः समाश्वास्य स्त्रीजनं शोकसंकुलम् । स्नात्वा सन्तर्प्य देवांश्च पितॄनथ पितामहान् ॥ १,१४५.

युधिष्ठिराने शोकात बुडालेल्या स्त्रियांना धीर दिला, स्नान करून देव, पितर आणि पूर्वज यांना तर्पण केले.

आश्वासितोऽथ भीष्मेण राज्यञ्चैवाकरोन्महत् । विष्णुमीजेऽश्वमेधेन विधिवद्दक्षिणावता ॥ १,१४५.

मग भीष्माने दिलेल्या आश्वासानानंतर, युधिष्ठिराने मोठे राज्य स्थापले आणि विधिपूर्वक, योग्य दान देऊन, अश्वमेध यज्ञाने विष्णूची पूजा केली.

राज्ये परीक्षितं स्थाप्य यादवानां विनाशनम् । श्रुत्वा तु मौसले राजा जप्त्वा नामसहस्रकम् ॥ १,१४५.

त्याने परीक्षिताला राज्यावर बसवले. मौसल प्रसंगात यादवांचा विनाश ऐकून, राजाने विष्णूच्या हजार नावांचा जप केला.

विष्णोः स्वर्गं जगामाथ भीमाद्यैर्भ्रातृभिर्युतः । वासुदेवः पुनर्बुद्धसंमोहाय सुरद्विषाम् ॥ १,१४५.

यानंतर, भीम आणि इतर भावांसह युधिष्ठिर विष्णूच्या स्वर्गात गेला. वासुदेव पुन्हा बुद्ध म्हणून, देवद्वेष्ट्यांना मोहात पाडण्यासाठी जन्माला आला.

कल्किर्विष्णुश्च भविता शंभलग्रामके पुनः । अश्वारूढोऽखिलांल्लोकांस्तदा भस्मीकरिष्यति ॥ १,१४५.

पुढे विष्णू कल्कि म्हणून शांभल नावाच्या गावात घोड्यावर आरूढ होऊन अवतार घेईल आणि त्या वेळी सर्व लोकांचा संहार करील.

देवादीनां रक्षणाय ह्यधर्महारणाय च । दुष्टानाञ्च वधार्थाय ह्यवतारं करोति च ॥ १,१४५.

देव आणि इतरांचे रक्षण करण्यासाठी, अधर्माचा नाश करण्यासाठी आणि दुष्टांचा वध करण्यासाठी तो अवतार घेतो.

यथा धन्वन्तरिर्वंशे जातः क्षीरोदमन्थने । देवादीनां जीवनाय ह्यायुर्वेदमुवाच ह ॥ १,१४५.

जसे क्षीरसागर मंथनाच्या वेळी धन्वंतरी त्या वंशात जन्मला आणि देवांसह सर्वांच्या आयुष्यासाठी आयुर्वेद सांगितला, तसेच.

विश्वामित्रसुतायैव शुश्रुताय महात्मने । भारतांश्चावतारांश्च श्रुत्वा स्वर्गं व्रजेन्नरः ॥ १,१४५.

विश्वामित्राच्या सुपुत्र महात्मा सुश्रुत यांच्या आणि भारत वंशातील अवतारांच्या कथा ऐकणारा मनुष्य स्वर्गाला पोहोचतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् १४६ धन्वन्तरिरुवाच । सर्वरोगनिदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तत्त्वतः । आत्रेयाद्यैर्मुनिवरैर्यथा पूर्वमुदीरितम् ॥ १,१४६.

धन्वंतरी म्हणाले — सुश्रुत, मी तुला सर्व रोगांची कारणे, जशी आत्रेय व इतर ऋषींनी पूर्वी सांगितली आहेत, तशी सविस्तर सांगतो.