गरुडपुराणम्

धर्मसंरक्षणं चक्रे ह्यश्वमेधादिकान्क्रतून् । सा महीपतिना रेमे रामेणैव यथासुखम् ॥ १,१४२.

रामाने धर्माचे रक्षण केले आणि अश्वमेधासारखे यज्ञ केले. त्या काळी पृथ्वी राजाच्या म्हणजे रामाच्या राज्यात सुखाने नांदली.

रावणस्य गृहे सीता स्थिता भेजे न रावणम् । कर्मणा मनसा वाचा सा गता राघवं सदा ॥ १,१४२.

रावणाच्या घरी राहूनही सीतेने कधीच त्याच्याकडे वळून पाहिले नाही. तिने नेहमीच कृतीने, मनाने आणि वाणीने राघवाकडेच आपली निष्ठा ठेवली.

पतिव्रता तु सा सीता ह्यनसूया यथैव तु । पतिव्रताया माहात्म्यं शृणु त्वं कथयाम्यहम् ॥ १,१४२.

ती सीता खरी पतिव्रता होती, जशी अनसूया होती. आता मी तुला पतिव्रतेचे माहात्म्य सांगतो, नीट ऐक.

कौशिको ब्राह्मणः कुष्ठी प्रतिष्ठानेऽभवत्पुरा । तं तथा व्याधितं भार्या पतिं देवमिवार्चयत् ॥ १,१४२.

कधीकाळी प्रतिष्ठान नगरीत कौशिक नावाचा एक कुष्ठरोगी ब्राह्मण होता. त्याची पत्नी त्याला देवासारखी सेवा करत होती.

निर्भर्त्सितापि भर्तारं तममन्यत दैवतम् । भर्त्रोक्ता सानयद्वेश्यां शुल्कमादाय चाधिकम् ॥ १,१४२.

पतीने कितीही तिला दोष दिला तरी तिने त्याला देव मानले. पतीच्या सांगण्यावरून तिने द्वेष असलेल्या स्त्रीला घेऊन, अधिक दक्षिणा मिळवून आणली.

पथि सूले तदा प्रोतमचौरं चौरशङ्कया । माण्डव्यमतिदुः खार्तमन्धकारेऽथ स द्विजः ॥ १,१४२.

रस्त्यावर चोर म्हणून एक जण सुळावर खिळलेला होता. त्या वेळी अंधारात, फार दुःखी झालेला मांडव्य तिथे होता आणि तो ब्राह्मणही तिथेच होता.

पत्नीस्कन्धसमारूढश्चालयामास कौशिकः । पादावमर्शणत्क्रुद्धो माण्डव्यस्तमुवाच ह ॥ १,१४२.

कौशिक आपल्या पत्नीला खांद्यावर घेऊन चालला असता, त्याचा पाय मांडव्याच्या पायाला लागला. त्यामुळे मांडव्य रागावून त्याला बोलला.

सूर्योदये मृतिस्तस्य येनाहं चालितः पदा । तच्छ्रुत्वा प्राह तद्भार्या सूर्यो नोदयमेष्यति ॥ १,१४२.

मांडव्य म्हणाला, 'तू माझा पाय हलवला आहेस, म्हणून सूर्य उगवेल तेव्हा तुझा मृत्यू होईल.' हे ऐकून त्याची पत्नी म्हणाली, 'सूर्य उगवणारच नाही.'

ततः सूर्योदयाभावाद भवत्सततं निशा । बहून्यब्दप्रमाणानि ततो देवा भयं ययुः ॥ १,१४२.

मग सूर्य न उगवल्यामुळे अनेक वर्षे रात्रच राहिली. त्यामुळे देवांना भीती वाटू लागली.

ब्रह्माणं शरणं जग्मुस्तामूचे पद्मसम्भवः । प्रशाम्यते तेजसैव तपस्तेजस्त्वनेन वै ॥ १,१४२.

त्यांनी ब्रह्मदेवाच्या आश्रयाला गेले. कमळातून जन्मलेले ब्रह्मदेव म्हणाले, 'हे ताप फक्त तपाच्या तेजानेच शांत होतं.'

पतिव्रताया माहात्म्यान्नोद्गच्छति दिवाकरः । तस्य चानुदयाद्धानिर्मर्त्यानां भवतां तथा ॥ १,१४२.

पतिव्रतेच्या महानतेमुळे सूर्य उगवत नाही; आणि सूर्य न उगवल्यामुळे, तुमच्यासह सर्व माणसांना अंधार आहे.

तस्मात्पतिव्रतामत्रेरनसूयां तपस्विनीम् । प्रसादयत वै पत्नीं भानोरुदयकाम्यया ॥ १,१४२.

म्हणून, सूर्य उगवावा म्हणून अनसूया या पतिव्रता आणि तपस्विनी पत्नीला प्रसन्न करा.

तैः सा प्रसादिता गत्वा ह्यनसूया पतिव्रता । कृत्वादित्योदयं सा च तं भर्तारमजीवयत् । पतिव्रतानसूयायाः सीताभूदधिका किल ॥ १,१४२.

ते सर्व अनसूया या पतिव्रता स्त्रीकडे जाऊन तिला प्रसन्न केले. तिने सूर्य उगवला आणि आपल्या पतीला पुन्हा जिवंत केले. खरं तर, पतिव्रता अनसूया सीतेपेक्षाही श्रेष्ठ ठरली.

श्रीगरुडमहापुराणम् १४३ ब्रह्मोवाच । रामायणमतो वक्ष्ये श्रुतं पापविनाशनम् । विष्णुनाभ्यब्जतो ब्रह्मा मरीचिस्तत्सुतोऽभवत् ॥ १,१४३.

ब्रह्मदेव म्हणाले, 'आता मी पापांचा नाश करणारे रामायण सांगतो. विष्णूच्या नाभीतून ब्रह्मदेव जन्मले आणि त्यांचा मुलगा मरीचि झाला.'

मरीचेः कश्यपस्तस्माद्रविस्तस्मान्मनुः स्मृतः । मनोरिक्ष्वाकुरस्याभूद्वंशे राजा रघुः स्मृतः ॥ १,१४३.

मरीचि पासून कश्यप, त्याच्यापासून ऋवी, आणि ऋवीपासून मनु अशी वंशपरंपरा झाली. मनुच्या वंशात इक्ष्वाकू झाला आणि इक्ष्वाकूच्या वंशात राजा रघु प्रसिद्ध झाला.

रघोरजस्ततो जातो राजा दशरथो बली । तस्य पुत्रास्तु चत्वारो महाबलपराक्रमाः ॥ १,१४३.

रघुपासून अजा जन्मला आणि अजापासून बलवान दशरथ राजा झाला. त्याचे चारही पुत्र अत्यंत बलवान आणि पराक्रमी होते.

कौसल्यायाम भूद्रामो भरतः कैकयीसुतः । सुतौ लक्ष्मणशक्षुघ्नौ सुमित्रायां बभूवतुः ॥ १,१४३.

कौसल्येला राम जन्मला, कैकेयीचा पुत्र भरत झाला; आणि सुमित्रेला लक्ष्मण व शत्रुघ्न हे दोन पुत्र झाले.

रामो भक्तः पितुर्मातुर्विश्वामित्रादवाप्तवान् । अस्त्रग्रामं ततो यक्षीं ताटकां प्रजघान ह ॥ १,१४३.

राम आपल्या वडिलांना आणि आईला भक्त होता. त्याने विश्वामित्रांकडून अस्त्रांचा संग्रह मिळवला आणि मग यक्षी ताटकेचा वध केला.

विशावमित्रस्य यज्ञे वै सुबाहुं न्यवधीद्बली । जनकस्य क्रतुं गत्वा उपयेमेऽथ जानकीम् ॥ १,१४३.

विश्वामित्रांच्या यज्ञात रामाने बलवान सुभाहूचा वध केला. मग जनकाच्या यज्ञाला जाऊन त्याने जानकीशी विवाह केला.

ऊर्मिलां लक्ष्मणो वीरो भरतो माण्डवीं सुताम् । शत्रुघ्नो वै कीर्तिमतीं कुशध्वजसुते उभे ॥ १,१४३.

वीर लक्ष्मणाने ऊर्मिला, भरताने मांडवी, आणि शत्रुघ्नाने कीर्तिमती व कुशध्वजाची कन्या अशा दोघींशी विवाह केला.

पित्रादिभिरयोध्यायां गत्वा रामादयः स्थिताः । युधाजितं मातुलञ्च शत्रुघ्नभरतौ गतौ ॥ १,१४३.

नंतर राम व इतर सर्व वडिलांसह अयोध्येला गेले आणि तिथे राहिले. शत्रुघ्न आणि भरत आपल्या मामा युधाजितकडे गेले.

गतयोर्नृपवर्योऽसौ राज्यं दातुं समुद्यतः । स रामाय तत्पुत्राय कैकेय्या प्रार्थितस्तदा ॥ १,१४३.

त्यांच्या गेल्यानंतर तो श्रेष्ठ राजा राज्य देण्यासाठी तयार झाला; तेव्हा कैकेयीच्या मागणीनुसार, त्याने राज्य तिच्या पुत्रासाठी ठेवले.

चतुर्दशसमावासो वनेरामस्य वाञ्छितः । रामः पितृहितार्थञ्च लक्ष्मणेन च सीतया ॥ १,१४३.

रामासाठी चौदा वर्षे वनवासाची इच्छा केली गेली. वडिलांच्या हितासाठी राम लक्ष्मण आणि सीतेसह वनात गेला.

राज्यञ्च तृणवत्त्यक्त्वा शृङ्गवेरपुरं गतः । रथं त्यक्त्वा प्रयागञ्च चित्रकूटगिरिं गतः ॥ १,१४३.

रामाने राज्य तृणासारखे सोडून श्रुंगवेरपूरला गेला; रथ सोडून प्रयाग आणि मग चित्रकूट पर्वतावर गेला.

रामस्य तु वियोगेन राजा स्वर्गं समाश्रितः । संस्कृत्य भरतश्चागाद्राममाह बलान्वितः ॥ १,१४३.

रामाच्या वियोगाने राजा स्वर्गवासी झाला. त्याचे संस्कार करून भरत सैन्यासह रामाकडे गेला आणि त्याला संबोधले.

अयोध्यान्तु समागत्य राज्यं कुरु महामते । स नैच्छत्पादुके दत्त्वा राज्याय भरताय तु ॥ १,१४३.

भरत अयोध्येला जाऊन म्हणाला, 'हे महाबुद्धी, राज्य करा.' पण रामाने ते मान्य केले नाही; त्याने आपल्या पादुका भरताला राज्यासाठी दिल्या.

विसर्जितोऽथ भरतो रामराज्यमपालयत् । नन्दिग्रामे स्थितो भक्तो ह्ययोध्यां नाविशद्व्रती ॥ १,१४३.

मग भरताने रामाची आज्ञा घेऊन राज्य सांभाळले. तो नंदिग्रामात राहिला, भक्तीने व्रत पाळत अयोध्येत गेला नाही.

रामोऽपि चित्रकूटाच्च ह्यत्रेराश्रममाययौ । नत्वा सुतीक्ष्णं चागस्त्यं दण्डकारण्यमागतः ॥ १,१४३.

रामाने चित्रकूट सोडून अत्रींच्या आश्रमात प्रवेश केला. तिथे त्याने सुतिक्ष्ण आणि अगस्त्य यांना वंदन करून दंडकारण्यात गेला.

तत्र शूर्पणखा नाम राक्षसी चात्तुमागता । निकृत्य कर्णो नासे च रामेणाथापवारिता ॥ १,१४३.

तेथे शूर्पणखा नावाची राक्षसी वैराने आली. रामाने तिचे नाक आणि कान कापून तिला हाकलून दिले.