गरुडपुराणम्

पुष्पालङ्कारवस्त्राणि धूपगन्धानुलेपनम् । उपवासेन दुष्येत्तु दन्तधावनमञ्जनम् ॥ १,१२८.

फुलं, दागिने, वस्त्र, धूप, सुगंधी लेप, दात घासणं आणि अंजन — हे सर्व उपवासामुळे अशुद्ध होतं.

दन्तकाष्ठं पञ्चगव्यं कृत्वा प्रातर्व्रतं चरेत् । असकृज्जलपानाच्च ताम्बूलस्य च भक्षणात् ॥ १,१२८.

गायीच्या पाच पदार्थांनी तयार केलेला दात घासावा आणि सकाळचं व्रत पाळावं. वारंवार पाणी प्यायल्याने किंवा तांबूल खाल्ल्याने व्रत भंगतं.

उपवासः प्रदुष्येत दिवास्वप्ना क्षमैथुनात् । क्षमा सत्यं दया दानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥ १,१२८.

दिवसा झोपल्याने किंवा मैथुन केल्याने उपवास शुद्ध राहत नाही. संयम, सत्य, दया, दान, स्वच्छता आणि इंद्रियांचे नियंत्रण हे आचरण करावेत.

देवपूजाग्निहवने सन्तोषोस्तेयमेव च । सर्वव्रतेष्वयं धर्मः सामान्यो दशधास्मृतः ॥ १,१२८.

देवतांची पूजा, अग्नीमध्ये होम, समाधान, चोरी न करणे—ही दहा कर्तव्ये सर्व व्रतांसाठी समान मानली आहेत.

नक्षत्रदर्शनान्नक्तमनक्तं निशि भोजनम् । गोमूत्रं च पल दद्यादर्धाङ्गुष्ठं तु गोमयम् ॥ १,१२८.

ताऱ्यांचं दर्शन, रात्री किंवा दिवसा जेवण, एक पळ गायीचं मूत्र आणि अर्धा अंगठ्याएवढं गायीचं शेण द्यावं.

क्षीरं सप्तपलं दद्याद्दध्नश्चैव पलत्रयम् । घृतमेकफलं दद्यात्पलमेकं कुशोदकम् ॥ १,१२८.

सात पळ दूध, तीन पळ दही, एक पळ तूप आणि एक पळ कुशाचं पाणी द्यावं.

गायत्त्र्या चैव गन्धेति आप्यायस्व दृ दधिग्रहः । तेजोऽसीति च देवस्य ब्रह्मकूर्चव्रतं चरेत् ॥ १,१२८.

गायत्री आणि 'गंधेति' या स्तोत्रांचा जप, दही घेणं आणि 'तेजोऽसि' ही देवतेसाठी उच्चार करून ब्रह्मकूर्च व्रत करावं.

अग्न्याधानं प्रतिष्ठां तु यज्ञदानव्रतानि च । वेदव्रतवृषोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः ॥ १,१२८.

अग्नी स्थापना, प्रतिष्ठा, यज्ञ, दान, वेदव्रत, वृषोत्सर्ग, चूडाकरण आणि मेखला घालणं ही विधी सांगितली आहेत.

माङ्गल्यमभिषेकं च मलमासे विवर्जयत् । दर्शाद्दर्शस्य चान्द्रः स्यात्त्रिंशाहोभिस्तु सावनः ॥ १,१२८.

अशुद्ध महिन्यात मांगल्य किंवा अभिषेक करू नये. अमावास्येपासून अमावास्येपर्यंतचा चंद्रमास तीस दिवसांचा असतो.

रविसंक्रमणात्सौरो नाक्षत्रः सप्तविंशतिः । सौरो मासो विवाहाय यज्ञादौ सावनस्थितिः ॥ १,१२८.

सूर्याच्या संक्रमणावरून सौरमास सत्तावीस दिवसांचा असतो, तो नक्षत्रांवर आधारलेला नसतो. सौरमास विवाह व यज्ञारंभासाठी, तर चांद्रमास व्रतांसाठी वापरावा.

युग्माग्नियुगभूतानि षण्मुन्योर्वसुरन्ध्रयोः । रुद्रेण द्वादशी युक्ता चतुर्दश्याथ पूर्णिमा ॥ १,१२८.

ज्या दिवसांमध्ये अग्नी, सहा ऋषी, वसु आणि अंध्र यांचा संबंध असतो; द्वादशी रुद्राशी, चतुर्दशी आणि पौर्णिमा या दिवसांचे विशेष महत्त्व आहे.

प्रतिपद्यप्यमावास्या तिथ्योर्मस्यं महाफलम् । एतद्व्यस्तं महाघोरं हन्ति पुण्यं पुरा कृतम् ॥ १,१२८.

प्रतिपदा आणि अमावास्या एकत्र आल्यास मोठं फळ मिळतं; पण हे मिश्र योग अतिशय अशुभ असून, पूर्वी मिळवलेलं पुण्य नष्ट करतं.

प्रारब्धतपसा स्त्रीणां रजो हन्याद्व्रतं न हि । अन्यैर्दानादिकं कुर्यात्कायिकं स्वयमेव च ॥ १,१२८.

स्त्रियांनी तपाने सुरू केलेलं व्रत रजःस्रावामुळे थांबतं; इतर दानादी कृत्ये करता येतात, पण शारीरिक व्रत स्वतःच करावं.

क्रोधात्प्रमादाल्लोभाद्वा व्रतभङ्गो भवेद्यदि । दिनत्रयं न भुञ्जीत शिरसो मुण्डनं भवेत् ॥ १,१२८.

राग, असावधानता किंवा लोभामुळे व्रत भंग झाल्यास, तीन दिवस उपवास करावा आणि डोक्याचे केस काढावेत.

असामर्थ्ये शरीरस्य पुत्रादीन्कारयेद्व्रतम् । व्रतस्थं मूर्छितं विप्रं जलादीन्यनुपाययेत् ॥ १,१२८.

शरीर अशक्त असल्यास, मुलगा किंवा इतरांनी व्रत पूर्ण करावं; व्रतस्थ ब्राह्मण बेशुद्ध पडल्यास त्याला पाणी वगैरे द्यावं.

श्रीगरुडमहापुराणम् १२९ ब्रह्मोवाच । वक्ष्ये प्रतिपदादीनि व्रतानि व्यास शृण्वथ । वैश्वानरपदं याति शिखिव्रतमिदं स्मृतम् ॥ १,१२९.

श्रीगरुडमहापुराण, अध्याय एकशे एकोणतीस. ब्रह्मा म्हणाले: प्रतिपदेसारख्या व्रतांची मी माहिती सांगतो, व्यासा, ऐक. हे शिखिव्रत वैश्वानरपद मिळवून देतं.

प्रतिपद्येकभक्ताशी समाप्ते कपिलाप्रदः । चैत्रादौ कारयेच्चैव ब्रह्मपूजां यथाविधि । गन्धपुष्पार्चनैर्दानैर्माल्याद्यैश्च मनोरमैः ॥ १,१२९.

प्रतिपदेला एकदाच जेवावं आणि शेवटी कपिला गाय द्यावी. चैत्र महिन्याच्या सुरुवातीला, सुवासिक फुलं, अर्पणं, हार आणि रमणीय दानांनी ब्रह्माची पूजा करावी.

सहोमैः पूजयेद्देवं सर्वान्कामानवाप्नुयात् । कार्तिके त सितेऽष्टम्यां पुष्पहारी च वत्सरम् ॥ १,१२९.

होमासह देवाची पूजा केल्याने सर्व इच्छा पूर्ण होतात. कार्तिक महिन्यात शुद्ध अष्टमीला, एक वर्ष फुलं अर्पण करावीत.

पुष्पादिदाता रूपेण रूपभागी भवेन्नरः । कृष्णपक्षे तृतीयायां श्रावणे श्रीधरं श्रिया ॥ १,१२९.

फुलं वगैरे दान केल्याने मनुष्य सुंदर रूप मिळवतो. श्रावण महिन्यात कृष्णपक्षातील तृतीयेला, श्रीधराची संपत्तीने पूजा करावी.

यजेदशून्यशय्यायां फलं दद्याद्द्विजातये । शय्यां दत्त्वा प्रार्थयेच्च श्रीधराय नमः श्रियै ॥ १,१२९.

रिकामी पलंगावर पूजा करावी, तिचे फळ ब्राह्मणाला द्यावे. नंतर पलंग दान करून, 'श्रीधरास वंदन, श्रीला नमस्कार' असे प्रार्थना करावी.

उमांशिवं हुताशं च तृतीयायां च पूजयेत् । हविष्यमन्न नैवेद्य देय दमनकं तथा ॥ १,१२९.

तिसऱ्या दिवशी उमा, शिव आणि अग्नी यांची पूजा करावी. नैवेद्य म्हणून शिजवलेले अन्न आणि दमणक द्यावे.

चैत्रादौ फलमाप्नोति उमया मे प्रभाषितम् । फाल्गुनादितृतीयायां लवणं यस्तु वर्जयेत् ॥ १,१२९.

चैत्राच्या सुरुवातीला, उमा देवीने सांगितलेले फळ मिळते. फाल्गुनानंतर तिसऱ्या दिवशी जो मीठ टाळतो—

समाप्ते शयनं दद्याद्गृहं चोपस्करान्वितम् । संपूज्य विप्रमिथनं भवानी प्रीयतामिति ॥ १,१२९.

समारोप झाल्यावर, पलंग आणि भांडीसह घर द्यावे. ब्राह्मण दाम्पत्याचा सन्मान करून, 'भवानी प्रसन्न होवो' असे म्हणावे.

गौरीलोके वसेन्नित्यं सौभाग्यकरमुत्तमम् । गौरी काली उमा भद्रा दुर्गा कान्तिः सरस्वती ॥ १,१२९.

तो नेहमीच गौरीच्या लोकात राहतो आणि उत्तम सौभाग्य मिळवतो. गौरी, काली, उमा, भद्रा, दुर्गा, कांती, सरस्वती—

मङ्गला वैष्णवी लक्ष्मीः शिवा नारायणी क्रमात् । मार्गेतृतीयामारभ्य अवियोगादिमाप्नुयात् ॥ १,१२९.

मंगला, वैष्णवी, लक्ष्मी, शिवा, नारायणी— या सर्व अनुक्रमे. चंद्रमार्गातील तिसऱ्या दिवसापासून, वियोग वगैरे दूर होतात आणि इतर शुभ फळे मिळतात.

चतुर्थ्यां सितमाघादौ निराहारो व्रतान्वितः । दत्त्वा तिलांस्तु विप्राय स्वयं भुङ्क्ते तिलोदकम् ॥ १,१२९.

शुक्ल माघाच्या सुरुवातीला, चतुर्थीला, उपवास करून व्रत पाळावे. तिळे ब्राह्मणाला द्यावेत आणि स्वतः तिळाचे पाणी घ्यावे.

वर्षद्वये समाप्तिश्च निर्विघ्नादिं समाप्नुयात् । गः स्वाहा मूलमन्त्रोऽयं प्रणवेन समन्वितः ॥ १,१२९.

दोन वर्षांनी व्रत पूर्ण होते आणि सर्व कामे निर्विघ्नपणे साध्य होतात. 'गः स्वाहा' हा मूळ मंत्र असून, त्यात प्रणवाचा समावेश असतो.

ग्लैं ग्लांहृदये गां गीं हूं ह्रीं ह्रीं शिरः शिखा । गूं वर्म गों च गैं नेत्रं गों च आवाहनादिषु ॥ १,१२९.

'ग्लैं ग्लां' हृदयासाठी, 'गां गीं हूं ह्रीं ह्रीं' डोके आणि शिखेसाठी; 'गूं' कवचासाठी, 'गों' आणि 'गैं' डोळ्यांसाठी, 'गों' आवाहन वगैरे विधीसाठी.

आगच्छोल्काय गनन्धोल्कः पुष्पोल्को धूपकोल्ककः । दीपोल्काय महोल्काय बलिश्चाथ विस (मार्) जनम् ॥ १,१२९.

आगमनासाठी 'ओल्काय', समूहासाठी 'गणंधोल्कः', फुलांसाठी 'पुष्पोल्को', धूपासाठी 'धूपकोल्ककः', दिव्यासाठी 'दीपोल्काय', मोठ्या बलिसाठी 'महो्ल्काय', बळी आणि विघ्ननाशासाठी.