गरुडपुराणम्

बाहुं सहस्रशिरसे ग्रीवां सर्वेश्वराय च । मुखं सर्वात्मने पूज्यं ललाटं प्रभवाय च ॥ १,१२७.

सहस्त्रशिर असलेल्या देवाल्या बाहूंना, सर्वांचा स्वामी असलेल्या गळ्याला, सर्वांचा आत्मा असलेल्या मुखाला आणि सर्व शक्तीचा मूळ असलेल्या कपाळाला पूजा करावी.

केशाः शतमयूखाय पूज्या देवस्य चक्रिणः । विधिना पूजयित्वा तु कृत्वा जागरणं निशि ॥ १,१२७.

शंभर किरणांनी उजळलेल्या केसांना, चक्रधारी देवाचे म्हणून, विधिपूर्वक पूजा करावी आणि रात्रभर जागरण करावे.

श्रुत्वा पुराणं देवस्य माहात्म्यप्रतिपादकम् । प्रातर्विप्राय दत्त्वा च याचकाय शुभाय तत् ॥ १,१२७.

देवाच्या महात्म्याचं वर्णन करणारं पुराण ऐकून, सकाळी ते एखाद्या योग्य ब्राह्मणाला किंवा योग्य याचकाला द्यावं.

कनकक्रोडसहितं सन्निवेद्य परिच्छदम् । पश्चात्तु पारणं कुर्यान्नातितृप्तः सकृद्व्रतः ॥ १,१२७.

सोन्याचा वराह आणि पूजेच्या वस्तू अर्पण करून, नंतर व्रत पूर्ण झाल्यावर, फार तृप्त न होता, उपवास सोडावा.

एवं कृत्वा नरो विद्यान्न भूय स्तनपो भवेत् । उपोष्यैकादशीं पुण्यां मुच्यते वै ऋणत्रयात् । मनोऽभिलषितावाप्तिः कृत्वा सर्वव्रतादिकम् ॥ १,१२७.

असं केल्यावर, माणूस विद्वान होतो आणि पुन्हा बालक राहत नाही; पवित्र एकादशीचे व्रत केल्यावर, तीन ऋणांतून मुक्त होतो आणि मनाने जे काही इच्छिलं ते सर्व प्राप्त होतं.

श्रीगरुडमहापुराणम् १२८ ब्रह्मोवाच । व्रतानि व्यास वक्ष्यामि यैस्तुष्टः सर्वदो हरिः । शास्त्रोदितो हि नियमो व्रतं तच्च तपो मतम् ॥ १,१२८.

ब्रह्मा म्हणाले — हे व्यास, मी ती व्रतं सांगतो, ज्यामुळे सर्व काही देणारा हरि प्रसन्न होतो. शास्त्राने सांगितलेला नियम म्हणजे व्रत आणि तेच तप मानलं जातं.

नियमास्तु विशेषाः स्युः व्रतस्यास्य दमादयः । नित्यं त्रिषवणं स्नायादधः शयी जितेन्द्रियः ॥ १,१२८.

या व्रताचे विशेष नियम म्हणजे संयम वगैरे. रोज तीन वेळा स्नान करावं, जमिनीवर झोपावं आणि इंद्रियांवर ताबा ठेवावा.

स्त्रीशूद्रपतितानां तु वर्जयेदभिभाषणम् । पवित्राणि च पञ्चैव जुहुयाच्चैव शक्तितः ॥ १,१२८.

स्त्रिया, शूद्र आणि पतित यांच्याशी बोलणं टाळावं. आणि शक्य असेल तितकी पाच पवित्र द्रव्यांची होम करावी.

कृच्छ्राण्येतानि सर्वाणि चरेत्सुकृतवान्नरः । केशानां रक्षणार्थं तु द्विगुणं व्रतमाचरेत् ॥ १,१२८.

सद्गुणी माणसाने ही सर्व तपश्चर्या करावी. केसांची रक्षा करायची असल्यास, हे व्रत दुप्पट काळ करावं.

कांस्यं माषं मसूरं चचणकं कोरदूषकम् । शाकं मधु परान्नं च वर्जयेदुपवासवान् ॥ १,१२८.

कांस्याची भांडी, उडीद, मसूर, हरभरा, कोद्रू, भाजीपाला, मध आणि दुसरं अन्न — उपवास करणाऱ्याने हे सर्व टाळावं.

पुष्पालङ्कारवस्त्राणि धूपगन्धानुलेपनम् । उपवासेन दुष्येत्तु दन्तधावनमञ्जनम् ॥ १,१२८.

फुलं, दागिने, वस्त्र, धूप, सुगंधी लेप, दात घासणं आणि अंजन — हे सर्व उपवासामुळे अशुद्ध होतं.

दन्तकाष्ठं पञ्चगव्यं कृत्वा प्रातर्व्रतं चरेत् । असकृज्जलपानाच्च ताम्बूलस्य च भक्षणात् ॥ १,१२८.

गायीच्या पाच पदार्थांनी तयार केलेला दात घासावा आणि सकाळचं व्रत पाळावं. वारंवार पाणी प्यायल्याने किंवा तांबूल खाल्ल्याने व्रत भंगतं.

उपवासः प्रदुष्येत दिवास्वप्ना क्षमैथुनात् । क्षमा सत्यं दया दानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥ १,१२८.

दिवसा झोपल्याने किंवा मैथुन केल्याने उपवास शुद्ध राहत नाही. संयम, सत्य, दया, दान, स्वच्छता आणि इंद्रियांचे नियंत्रण हे आचरण करावेत.

देवपूजाग्निहवने सन्तोषोस्तेयमेव च । सर्वव्रतेष्वयं धर्मः सामान्यो दशधास्मृतः ॥ १,१२८.

देवतांची पूजा, अग्नीमध्ये होम, समाधान, चोरी न करणे—ही दहा कर्तव्ये सर्व व्रतांसाठी समान मानली आहेत.

नक्षत्रदर्शनान्नक्तमनक्तं निशि भोजनम् । गोमूत्रं च पल दद्यादर्धाङ्गुष्ठं तु गोमयम् ॥ १,१२८.

ताऱ्यांचं दर्शन, रात्री किंवा दिवसा जेवण, एक पळ गायीचं मूत्र आणि अर्धा अंगठ्याएवढं गायीचं शेण द्यावं.

क्षीरं सप्तपलं दद्याद्दध्नश्चैव पलत्रयम् । घृतमेकफलं दद्यात्पलमेकं कुशोदकम् ॥ १,१२८.

सात पळ दूध, तीन पळ दही, एक पळ तूप आणि एक पळ कुशाचं पाणी द्यावं.

गायत्त्र्या चैव गन्धेति आप्यायस्व दृ दधिग्रहः । तेजोऽसीति च देवस्य ब्रह्मकूर्चव्रतं चरेत् ॥ १,१२८.

गायत्री आणि 'गंधेति' या स्तोत्रांचा जप, दही घेणं आणि 'तेजोऽसि' ही देवतेसाठी उच्चार करून ब्रह्मकूर्च व्रत करावं.

अग्न्याधानं प्रतिष्ठां तु यज्ञदानव्रतानि च । वेदव्रतवृषोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः ॥ १,१२८.

अग्नी स्थापना, प्रतिष्ठा, यज्ञ, दान, वेदव्रत, वृषोत्सर्ग, चूडाकरण आणि मेखला घालणं ही विधी सांगितली आहेत.

माङ्गल्यमभिषेकं च मलमासे विवर्जयत् । दर्शाद्दर्शस्य चान्द्रः स्यात्त्रिंशाहोभिस्तु सावनः ॥ १,१२८.

अशुद्ध महिन्यात मांगल्य किंवा अभिषेक करू नये. अमावास्येपासून अमावास्येपर्यंतचा चंद्रमास तीस दिवसांचा असतो.

रविसंक्रमणात्सौरो नाक्षत्रः सप्तविंशतिः । सौरो मासो विवाहाय यज्ञादौ सावनस्थितिः ॥ १,१२८.

सूर्याच्या संक्रमणावरून सौरमास सत्तावीस दिवसांचा असतो, तो नक्षत्रांवर आधारलेला नसतो. सौरमास विवाह व यज्ञारंभासाठी, तर चांद्रमास व्रतांसाठी वापरावा.

युग्माग्नियुगभूतानि षण्मुन्योर्वसुरन्ध्रयोः । रुद्रेण द्वादशी युक्ता चतुर्दश्याथ पूर्णिमा ॥ १,१२८.

ज्या दिवसांमध्ये अग्नी, सहा ऋषी, वसु आणि अंध्र यांचा संबंध असतो; द्वादशी रुद्राशी, चतुर्दशी आणि पौर्णिमा या दिवसांचे विशेष महत्त्व आहे.

प्रतिपद्यप्यमावास्या तिथ्योर्मस्यं महाफलम् । एतद्व्यस्तं महाघोरं हन्ति पुण्यं पुरा कृतम् ॥ १,१२८.

प्रतिपदा आणि अमावास्या एकत्र आल्यास मोठं फळ मिळतं; पण हे मिश्र योग अतिशय अशुभ असून, पूर्वी मिळवलेलं पुण्य नष्ट करतं.

प्रारब्धतपसा स्त्रीणां रजो हन्याद्व्रतं न हि । अन्यैर्दानादिकं कुर्यात्कायिकं स्वयमेव च ॥ १,१२८.

स्त्रियांनी तपाने सुरू केलेलं व्रत रजःस्रावामुळे थांबतं; इतर दानादी कृत्ये करता येतात, पण शारीरिक व्रत स्वतःच करावं.

क्रोधात्प्रमादाल्लोभाद्वा व्रतभङ्गो भवेद्यदि । दिनत्रयं न भुञ्जीत शिरसो मुण्डनं भवेत् ॥ १,१२८.

राग, असावधानता किंवा लोभामुळे व्रत भंग झाल्यास, तीन दिवस उपवास करावा आणि डोक्याचे केस काढावेत.

असामर्थ्ये शरीरस्य पुत्रादीन्कारयेद्व्रतम् । व्रतस्थं मूर्छितं विप्रं जलादीन्यनुपाययेत् ॥ १,१२८.

शरीर अशक्त असल्यास, मुलगा किंवा इतरांनी व्रत पूर्ण करावं; व्रतस्थ ब्राह्मण बेशुद्ध पडल्यास त्याला पाणी वगैरे द्यावं.

श्रीगरुडमहापुराणम् १२९ ब्रह्मोवाच । वक्ष्ये प्रतिपदादीनि व्रतानि व्यास शृण्वथ । वैश्वानरपदं याति शिखिव्रतमिदं स्मृतम् ॥ १,१२९.

श्रीगरुडमहापुराण, अध्याय एकशे एकोणतीस. ब्रह्मा म्हणाले: प्रतिपदेसारख्या व्रतांची मी माहिती सांगतो, व्यासा, ऐक. हे शिखिव्रत वैश्वानरपद मिळवून देतं.

प्रतिपद्येकभक्ताशी समाप्ते कपिलाप्रदः । चैत्रादौ कारयेच्चैव ब्रह्मपूजां यथाविधि । गन्धपुष्पार्चनैर्दानैर्माल्याद्यैश्च मनोरमैः ॥ १,१२९.

प्रतिपदेला एकदाच जेवावं आणि शेवटी कपिला गाय द्यावी. चैत्र महिन्याच्या सुरुवातीला, सुवासिक फुलं, अर्पणं, हार आणि रमणीय दानांनी ब्रह्माची पूजा करावी.

सहोमैः पूजयेद्देवं सर्वान्कामानवाप्नुयात् । कार्तिके त सितेऽष्टम्यां पुष्पहारी च वत्सरम् ॥ १,१२९.

होमासह देवाची पूजा केल्याने सर्व इच्छा पूर्ण होतात. कार्तिक महिन्यात शुद्ध अष्टमीला, एक वर्ष फुलं अर्पण करावीत.

पुष्पादिदाता रूपेण रूपभागी भवेन्नरः । कृष्णपक्षे तृतीयायां श्रावणे श्रीधरं श्रिया ॥ १,१२९.

फुलं वगैरे दान केल्याने मनुष्य सुंदर रूप मिळवतो. श्रावण महिन्यात कृष्णपक्षातील तृतीयेला, श्रीधराची संपत्तीने पूजा करावी.