गरुडपुराणम्

हिमं यथोष्णमाहन्यादनर्थं चार्थसंचयः । यथा प्रकीर्तनाद्दानं तपो वै विस्मयाद्यथा ॥ १,१२७.

जसे उष्णतेने थंडी नाहीशी होते, संपत्तीने संकट दूर होते, दानाची प्रसिद्धी केल्याने त्याचे पुण्य कमी होते, आणि तपस्येचे आश्चर्याने क्षय होते.

अशिक्षया यथा पुत्रो गावो दूरगतैर्यथा । क्रोधेन च यथा शान्तिर्यथा वित्तमवर्द्धनात् ॥ १,१२७.

जसा शिक्षेअभावी मुलगा बिघडतो, गायी दूर गेल्या की त्यांचा नाश होतो, रागामुळे शांतता जाते, आणि वाढ न झाल्याने संपत्ती कमी होते.

ज्ञानेनैव यथा विद्या निष्कामेन यथा फलम् । तथैव पापनाशाय प्रोक्तेयं द्वादशी शुभा ॥ १,१२७.

जशी विद्या केवळ ज्ञानाने मिळते, निष्कामतेने फळ मिळते, तसेच ही शुभ द्वादशी पाप नष्ट करण्यासाठी सांगितली आहे.

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः । युगपत्तुप्रजातानि(?) न निहन्ति त्रिपुष्करम् ॥ १,१२७.

ब्राह्मणहत्या, मद्यपान, चोरी आणि गुरूच्या पत्नीशी संबंध — ही सगळी पापं एकत्र झाली तरी, तीन पुष्कर क्षेत्रांची यात्रा केली तरी ती नष्ट होत नाहीत.

न चापि नैमिषं क्षेत्रं कुरुक्षेत्रं प्रभासकम् । कालिन्दी यमुना गङ्गा न चैव न सरस्वती ॥ १,१२७.

नैमिषारण्य, कुरुक्षेत्र, प्रभास ही पवित्र क्षेत्रं, किंवा कालिंदी, यमुना, गंगा, सरस्वती या नद्यांनीही ती पापं नाहीशी होत नाहीत.

न चैव सर्वतीर्थानि एकादश्याः समानि हि । न दानं न जपो होमो न चान्यत्सुकृतं क्वचित् ॥ १,१२७.

सर्व तीर्थस्नानं, एकादशीच्या पुण्याशी तुलना करू शकत नाहीत; दान, जप, होम किंवा इतर कोणतेही शुभकर्म याच्या बरोबरीचं नाही.

एकतः पृथिवीदानमेकतो हरिवासरः । ततोऽप्येका महापुण्या इयमेकादशी वरा ॥ १,१२७.

एका बाजूला पृथ्वीदान आणि दुसऱ्या बाजूला हरिवासर म्हणजे एकादशी असली, तरीही ही एकादशी सर्वांत मोठं पुण्य देणारी आहे.

अस्मिन्वराहपुरुषं कृत्वा देवं तु हाटकम् । घटोपरि नवे पात्रे कृत्वा वै ताम्रभाजने ॥ १,१२७.

या दिवशी, सोन्याचा वराह करून, तो नवीन भांड्यावर किंवा तांब्याच्या ताटात ठेवावा.

सर्वबीजभृते विप्राः सितवस्त्रावगुण्ठिते । सहिरण्यप्रदीपाद्यैः कृत्वा पूजां प्रयत्ननः ॥ १,१२७.

सर्व प्रकारच्या बिया, शुभ्र वस्त्र, सोनेरी दिवे आणि इतर पूजेच्या वस्तू घेऊन, मन लावून पूजा करावी.

वराहाय नमः पादौ क्रोडाकृतये नमः कटिम् । नाभिं गंभीरघोषाा उरः श्रीवत्सधारिणे ॥ १,१२७.

वराहाच्या पायांना नमस्कार, कूर्माच्या (वराहाच्या) कटीला नमस्कार, गूढ नाभीला नमस्कार, आणि श्रीवत्स असलेल्या छातीला नमस्कार.

बाहुं सहस्रशिरसे ग्रीवां सर्वेश्वराय च । मुखं सर्वात्मने पूज्यं ललाटं प्रभवाय च ॥ १,१२७.

सहस्त्रशिर असलेल्या देवाल्या बाहूंना, सर्वांचा स्वामी असलेल्या गळ्याला, सर्वांचा आत्मा असलेल्या मुखाला आणि सर्व शक्तीचा मूळ असलेल्या कपाळाला पूजा करावी.

केशाः शतमयूखाय पूज्या देवस्य चक्रिणः । विधिना पूजयित्वा तु कृत्वा जागरणं निशि ॥ १,१२७.

शंभर किरणांनी उजळलेल्या केसांना, चक्रधारी देवाचे म्हणून, विधिपूर्वक पूजा करावी आणि रात्रभर जागरण करावे.

श्रुत्वा पुराणं देवस्य माहात्म्यप्रतिपादकम् । प्रातर्विप्राय दत्त्वा च याचकाय शुभाय तत् ॥ १,१२७.

देवाच्या महात्म्याचं वर्णन करणारं पुराण ऐकून, सकाळी ते एखाद्या योग्य ब्राह्मणाला किंवा योग्य याचकाला द्यावं.

कनकक्रोडसहितं सन्निवेद्य परिच्छदम् । पश्चात्तु पारणं कुर्यान्नातितृप्तः सकृद्व्रतः ॥ १,१२७.

सोन्याचा वराह आणि पूजेच्या वस्तू अर्पण करून, नंतर व्रत पूर्ण झाल्यावर, फार तृप्त न होता, उपवास सोडावा.

एवं कृत्वा नरो विद्यान्न भूय स्तनपो भवेत् । उपोष्यैकादशीं पुण्यां मुच्यते वै ऋणत्रयात् । मनोऽभिलषितावाप्तिः कृत्वा सर्वव्रतादिकम् ॥ १,१२७.

असं केल्यावर, माणूस विद्वान होतो आणि पुन्हा बालक राहत नाही; पवित्र एकादशीचे व्रत केल्यावर, तीन ऋणांतून मुक्त होतो आणि मनाने जे काही इच्छिलं ते सर्व प्राप्त होतं.

श्रीगरुडमहापुराणम् १२८ ब्रह्मोवाच । व्रतानि व्यास वक्ष्यामि यैस्तुष्टः सर्वदो हरिः । शास्त्रोदितो हि नियमो व्रतं तच्च तपो मतम् ॥ १,१२८.

ब्रह्मा म्हणाले — हे व्यास, मी ती व्रतं सांगतो, ज्यामुळे सर्व काही देणारा हरि प्रसन्न होतो. शास्त्राने सांगितलेला नियम म्हणजे व्रत आणि तेच तप मानलं जातं.

नियमास्तु विशेषाः स्युः व्रतस्यास्य दमादयः । नित्यं त्रिषवणं स्नायादधः शयी जितेन्द्रियः ॥ १,१२८.

या व्रताचे विशेष नियम म्हणजे संयम वगैरे. रोज तीन वेळा स्नान करावं, जमिनीवर झोपावं आणि इंद्रियांवर ताबा ठेवावा.

स्त्रीशूद्रपतितानां तु वर्जयेदभिभाषणम् । पवित्राणि च पञ्चैव जुहुयाच्चैव शक्तितः ॥ १,१२८.

स्त्रिया, शूद्र आणि पतित यांच्याशी बोलणं टाळावं. आणि शक्य असेल तितकी पाच पवित्र द्रव्यांची होम करावी.

कृच्छ्राण्येतानि सर्वाणि चरेत्सुकृतवान्नरः । केशानां रक्षणार्थं तु द्विगुणं व्रतमाचरेत् ॥ १,१२८.

सद्गुणी माणसाने ही सर्व तपश्चर्या करावी. केसांची रक्षा करायची असल्यास, हे व्रत दुप्पट काळ करावं.

कांस्यं माषं मसूरं चचणकं कोरदूषकम् । शाकं मधु परान्नं च वर्जयेदुपवासवान् ॥ १,१२८.

कांस्याची भांडी, उडीद, मसूर, हरभरा, कोद्रू, भाजीपाला, मध आणि दुसरं अन्न — उपवास करणाऱ्याने हे सर्व टाळावं.

पुष्पालङ्कारवस्त्राणि धूपगन्धानुलेपनम् । उपवासेन दुष्येत्तु दन्तधावनमञ्जनम् ॥ १,१२८.

फुलं, दागिने, वस्त्र, धूप, सुगंधी लेप, दात घासणं आणि अंजन — हे सर्व उपवासामुळे अशुद्ध होतं.

दन्तकाष्ठं पञ्चगव्यं कृत्वा प्रातर्व्रतं चरेत् । असकृज्जलपानाच्च ताम्बूलस्य च भक्षणात् ॥ १,१२८.

गायीच्या पाच पदार्थांनी तयार केलेला दात घासावा आणि सकाळचं व्रत पाळावं. वारंवार पाणी प्यायल्याने किंवा तांबूल खाल्ल्याने व्रत भंगतं.

उपवासः प्रदुष्येत दिवास्वप्ना क्षमैथुनात् । क्षमा सत्यं दया दानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥ १,१२८.

दिवसा झोपल्याने किंवा मैथुन केल्याने उपवास शुद्ध राहत नाही. संयम, सत्य, दया, दान, स्वच्छता आणि इंद्रियांचे नियंत्रण हे आचरण करावेत.

देवपूजाग्निहवने सन्तोषोस्तेयमेव च । सर्वव्रतेष्वयं धर्मः सामान्यो दशधास्मृतः ॥ १,१२८.

देवतांची पूजा, अग्नीमध्ये होम, समाधान, चोरी न करणे—ही दहा कर्तव्ये सर्व व्रतांसाठी समान मानली आहेत.

नक्षत्रदर्शनान्नक्तमनक्तं निशि भोजनम् । गोमूत्रं च पल दद्यादर्धाङ्गुष्ठं तु गोमयम् ॥ १,१२८.

ताऱ्यांचं दर्शन, रात्री किंवा दिवसा जेवण, एक पळ गायीचं मूत्र आणि अर्धा अंगठ्याएवढं गायीचं शेण द्यावं.

क्षीरं सप्तपलं दद्याद्दध्नश्चैव पलत्रयम् । घृतमेकफलं दद्यात्पलमेकं कुशोदकम् ॥ १,१२८.

सात पळ दूध, तीन पळ दही, एक पळ तूप आणि एक पळ कुशाचं पाणी द्यावं.

गायत्त्र्या चैव गन्धेति आप्यायस्व दृ दधिग्रहः । तेजोऽसीति च देवस्य ब्रह्मकूर्चव्रतं चरेत् ॥ १,१२८.

गायत्री आणि 'गंधेति' या स्तोत्रांचा जप, दही घेणं आणि 'तेजोऽसि' ही देवतेसाठी उच्चार करून ब्रह्मकूर्च व्रत करावं.

अग्न्याधानं प्रतिष्ठां तु यज्ञदानव्रतानि च । वेदव्रतवृषोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः ॥ १,१२८.

अग्नी स्थापना, प्रतिष्ठा, यज्ञ, दान, वेदव्रत, वृषोत्सर्ग, चूडाकरण आणि मेखला घालणं ही विधी सांगितली आहेत.

माङ्गल्यमभिषेकं च मलमासे विवर्जयत् । दर्शाद्दर्शस्य चान्द्रः स्यात्त्रिंशाहोभिस्तु सावनः ॥ १,१२८.

अशुद्ध महिन्यात मांगल्य किंवा अभिषेक करू नये. अमावास्येपासून अमावास्येपर्यंतचा चंद्रमास तीस दिवसांचा असतो.