गरुडपुराणम्

कामयुक्तो हरः पूज्यो द्वादश्यामि केशवः । उपोषितैः पूजितः सन्नरकात्तरयत्तथा ॥ १,१२४.

इच्छेसह हराची पूजा द्वादशीला करावी, आणि केशवाचीही; उपवास करणाऱ्यांनी पूजा केल्यास ते नरकातून मुक्त होतात.

निषादश्चर्बुदे राजा पापी सुन्दरसेनकः । स कुक्रुरैः समायुक्तो मृगान्हन्तुं वनं गतः ॥ १,१२४.

अर्बुद प्रदेशात निषाद जातीचा सुंदरसेन नावाचा पापी राजा होता, जो वाईट माणसांसोबत प्राण्यांची शिकार करण्यासाठी जंगलात गेला.

मृगादि कमसंप्राप्य क्षुत्पिपासार्दितो गिरौ । रात्रौ तडागतीरेषु निकुञ्जे जाग्रदास्थितः ॥ १,१२४.

शिकार मिळवून, उपासमारीने आणि तहानेने त्रस्त होऊन, तो डोंगरावर रात्री तळ्याच्या काठी झाडीत जागा राहिला.

तत्रास्ति लिङ्गं स्वं रक्षञ्छरीरं चाक्षिपत्ततः । पर्णानि चापतन्मूर्ध्नि लिङ्गस्यैव न जानतः ॥ १,१२४.

तिथे एक लिंग होते; स्वतःचे रक्षण करताना, त्याने आपल्याही नकळत लिंगाच्या डोक्यावर पाने टाकली.

तेन धूलिनिरोधाय क्षिप्तं नीरं च लिङ्गके । शरः प्रमादेनैकस्तु प्रच्युतः करपल्लवात् ॥ १,१२४.

धूळ जावी म्हणून त्याने लिंगावर पाणी ओतले; आणि चुकून त्याच्या हातातून एक बाण खाली पडला.

जानुभ्यामवनीं गत्वा लिङ्गं स्प्टष्ट्वा गृहीतवान् । एवं स्नानं स्पर्शनं च पूजनं जागरोऽभवत् ॥ १,१२४.

तो गुडघ्यांनी जमिनीवर गेला, लिंगाला स्पर्श केला आणि उचलले; अशा रीतीने स्नान, स्पर्श, पूजा आणि जागरण सर्व घडले.

प्रातर्गृहागतो भार्यादत्तान्नं भुक्तवान्स च । काले मृतो यमभटैः पाशैर्बद्ध्वा तु नीयते ॥ १,१२४.

सकाळी घरी परतल्यावर, त्याने पत्नीने दिलेले अन्न खाल्ले; नंतर त्याचा मृत्यू झाला आणि यमदूतांनी त्याला दोऱ्यांनी बांधून नेले.

तदा मम गणैर्युद्धे जित्वा मुक्तीकृतः स च । कुक्कुरेण सहैवाभूद्गणो मत्पार्श्वगोऽमलः ॥ १,१२४.

मग माझ्या गणांनी युद्धात त्याला जिंकलं आणि सोडून दिलं. तो शुद्ध गण कुत्र्याबरोबर माझ्या जवळच राहिला.

एवमज्ञानतः पुण्यञ्ज्ञानात्पुण्यमथाक्षयम् । त्रयोदश्यां शिवं पूज्य कुर्यात्त नियमं व्रती ॥ १,१२४.

अज्ञानामुळे पुण्य मिळतं, पण ज्ञानामुळे अखंड पुण्य मिळतं. त्रयोदशीला जो व्रत पाळतो त्याने शिवाची पूजा करावी आणि हे व्रत घ्यावं.

प्रातर्देव ! चतुर्दश्यां जागरिष्याम्यहं निशि । पूजां दानं तपो होमं करिष्याम्यात्मशक्तितः ॥ १,१२४.

देवा, चतुर्दशीच्या सकाळी मी रात्रभर जागरण करीन. माझ्या शक्तीनुसार पूजा, दान, तप आणि होम करीन.

चतुर्दश्यां निराहारो भूत्वा शम्भो परेऽहनि । भोक्ष्येऽहं भुक्तिमुक्त्यर्थं शरणं मे भवेश्वर ॥ १,१२४.

चतुर्दशीला उपवास करून, शंभो, दुसऱ्या दिवशी मी भोग आणि मुक्तीसाठी अन्न घेईन. भूतांच्या स्वामी, तूच माझं आश्रय आहेस.

पञ्चगव्यामृतैः स्नाप्य तत्काले गुरुं श्रितः । ओं नमो नमः शिवाय गन्धाद्यः पूजयेद्धरम् ॥ १,१२४.

त्या वेळी गुरूला पाच गायींच्या अमृतांनी स्नान घालावं आणि 'ॐ नमः शिवाय' म्हणत, चंदन वगैरेने धर्मशीलाची पूजा करावी.

तिलतण्डुलव्रीहींश्च जुहुयात्सघृतं चरुम् । हुत्वा पूर्णाहुतिं दत्त्वा शृणुयाद्गीतसत्कथाम् ॥ १,१२४.

तीळ, तांदूळ आणि वरी तुपासह होम करावा. पूर्ण आहुती दिल्यावर गाणी आणि पवित्र कथा ऐकाव्यात.

अर्धरात्रे त्रियामे च चतुर्थे च पुनयर्जत् । मूलमन्त्रं तथा जप्त्वा प्रभाते तु क्षमापयेत् ॥ १,१२४.

मध्यरात्री, तिसऱ्या आणि चौथ्या प्रहराला मूलमंत्र जपावा आणि सकाळी क्षमा मागावी.

अविघ्नेन व्रतं देव ! त्वत्प्रसदान्मयार्चितम् । क्षमस्व जगतां नाथ ! त्रैलोक्याधिपते हर ! ॥ १,१२४.

देवा, तुझ्या कृपेने मी हे व्रत कोणत्याही अडथळ्याशिवाय पूर्ण केलं. जगाच्या नाथा, त्रैलोक्याधिपती हराया, मला क्षमा कर.

यन्मयाद्य कृतं पुण्यं यद्रुद्रस्य निवेदितम् । त्वत्प्रसादान्मया देव ! व्रतमद्य समापितम् ॥ १,१२४.

आज मी जे पुण्य केलं आणि जे रुद्राला अर्पण केलं, ते सर्व तुझ्या कृपेने पूर्ण झालं.

प्रसन्नो भव मे श्रीमन् गृहं प्रति च गम्यताम् । त्वदालोकनमात्रेण पवित्रोऽस्मि न संशयः ॥ १,१२४.

श्रीमान, माझ्यावर कृपा कर आणि आपल्या घरी परत जा. फक्त तुझं दर्शन झालं तरी मी पवित्र झालो, यात शंका नाही.

भोजयेद्ध्याननिष्ठांश्च वस्त्रच्छत्रादिकं ददेत् । देवादिदेव भूतेश लोकानुग्रहकारक ॥ १,१२४.

ध्यानात मग्न असणाऱ्यांना जेवू घालावं आणि वस्त्र, छत्री वगैरे द्यावीत. भूतांचे स्वामी, देवांचा देव, लोकांना कृपा करणारा.

यन्मया श्रद्धया दत्तं प्रीयतां तेन मे प्रभुः । इति क्षमाप्य च व्रती कुर्याद्वादशवार्षिकम् ॥ १,१२४.

मी श्रद्धेने जे काही दिलं, त्याने प्रभू संतुष्ट होवो. असं क्षमा मागून व्रतीने हे व्रत बारा वर्षे करावं.

कीर्तिश्रीपुत्रराज्यादि प्राप्य शैवं पुरं व्रजेत् । द्वादशेष्वपि मासेषु प्रकुर्यादिह जागरम् ॥ १,१२४.

कीर्ती, संपत्ती, पुत्र, राज्य मिळवून, तो शैव नगरीत जातो. बारा महिन्यांतही येथे जागरण करावं.

व्रती द्वादश संभोज्य दीपदः स्वर्गमाप्नुयात् ॥ १,१२४.

जो बारा व्रतींना जेवू घालतो आणि दिवे देतो, तो स्वर्गाला पोहोचतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् १२५ पितामह उवाच । मान्धाता चक्रवर्त्यासीदुपोष्यैकादशीं नृपः । एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयारपि ॥ १,१२५.

पितामह म्हणाले: मांधाता हा सम्राट एकादशीचं व्रत पाळायचा. एकादशीला, दोन्ही पक्षांत, अन्न खाऊ नये.

दशम्येकादशीमिश्रा गान्धार्या समुपोषिता । तस्याः पुत्रशतं नष्टं तस्मात्तां परिवर्जयेत् ॥ १,१२५.

दशमी आणि एकादशी एकत्र आल्यावर गांधारीने उपवास केला. तिची शंभर मुलं नष्ट झाली, म्हणून तो दिवस टाळावा.

द्वादश्येकादशी यत्र तत्र सन्निहितो हरिः । दशम्येकादशी यत्र तत्र सन्निहितोऽसुरः । बहुवाक्यविरोधेन सन्देहो जायते यदा ॥ १,१२५.

जिथे द्वादशी आणि एकादशी एकत्र येतात, तिथे हरिचं अस्तित्व असतं. जिथे दशमी आणि एकादशी एकत्र येतात, तिथे असुर असतो. अनेक मतभेद असतील तर शंका निर्माण होते.

द्वादशी तु तदा ग्राह्या त्रयोदश्यान्तु पारणम् । एकादशी कलापिस्यादुपोष्या द्वादशी तथा ॥ १,१२५.

मग द्वादशी स्वीकारावी आणि त्रयोदशीला पारणं करावं. एकादशीच्या योग्य तिथीला उपवास करावा आणि द्वादशीलाही तसंच करावं.

एकादशी द्वादशी च विशेषेण त्रयोदशी । त्रिमिश्रा सा तिथिर्ग्राह्या सर्वपापहरा शुभा ॥ १,१२५.

एकादशी, द्वादशी आणि विशेषतः त्रयोदशी — या तिघी तिथी एकत्र आल्या असता, ती तिथी पाळावी, कारण ती सर्व पापे दूर करणारी आणि मंगलमय आहे.

एकादशीमुपोष्यैवद्वादशीम थवा द्विज ! । त्रिमिश्रां चैव कुर्वीत न दशम्या युतां क्रचित् ॥ १,१२५.

एकादशीला उपवास करून, द्वादशीचेही पालन करावे; किंवा ती तिन्ही तिथी एकत्र असतील तर त्याचे व्रत घ्यावे, पण कधीही ती दशमीसोबत आलेली नसावी.

रात्रौ जागरणं कुर्वन्पुराणश्रवणं नृपः । गदाधरं पूजयंश्च उपोष्यैका दशीद्वयम् । रुक्माङ्गदो ययौ मोक्षमन्ये चैकादशीव्रतम् ॥ १,१२५.

रात्री जागरण करून, पुराणांचे ऐकणे, गदाधराची पूजा करणे आणि दोन्ही एकादशीचे उपवास पाळणे — यामुळे ऋुक्मांगदाला मुक्ती मिळाली; तसेच इतरांनाही एकादशी व्रताने ती प्राप्त झाली.

श्रीगरुडमहापुराणम् १२६ ब्रह्मोवाच । येनार्चनेन वै लोको जगाम परमां गतिम् । तमर्चनं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिकरं परम् ॥ १,१२६.

ब्रह्मा म्हणाले: ज्या पूजेमुळे लोकांना सर्वोच्च अवस्था मिळाली, ती पूजा मी सांगतो — जी भोग आणि मोक्ष दोन्ही देणारी आहे.