विद्या नाम कुरूपरूपमधिकं विद्यातिगुप्तं धनं विद्या साधुकरी जनप्रियकरी विद्या गुरूणां गुरुः । विद्या बन्धुजनार्तिनाशनकरी विद्या परं दैवतं विद्या राजसु पूजिता हि मनुजो विद्यविहीनः पशुः ॥ १,११५.
विद्या म्हणजे सर्वश्रेष्ठ रूप, ती सर्व संपत्तींपेक्षा मोठी, आणि चोरता न येणारी संपत्ती आहे. विद्या चांगुलपणा वाढवते, लोकांची मर्जी मिळवते, गुरूंचीही गुरू आहे, नातेवाईकांचे दुःख दूर करते, तीच खरे दैवत आहे, राजांकडून सन्मान मिळवते. विद्या नसलेला माणूस म्हणजे जनावरच.
गृहे चाभ्यन्तरे द्रव्यं लग्नं चैव तु दृश्यते । अशेषं हरणीयं च विद्या न ह्रियते परैः ॥ १,११५.
घरात असलेली संपत्ती आणि वस्तू दिसतात आणि पूर्णपणे चोरता येतात; पण विद्या दुसऱ्यांना कधीच चोरता येत नाही.
शौनकीयं नीतिसारं विष्णुः सर्वत्रतानि च । कथयामास वैपूर्वं तत्र शुश्राव शङ्करः । शङ्करादशृणोद्व्यासो व्यासादस्माभिरेव च ॥ १,११५.
शौनकांनी सांगितलेले नीतीचे सार विष्णूंनी सर्वत्र सांगितले. तेथे शंकरांनी ऐकले, शंकरांकडून व्यासांनी ऐकले, आणि व्यासांकडून आम्ही ऐकले.
श्रीगरुडमहापुराणम् ११६ ब्रह्मोवाच । व्रतानि व्यास वक्ष्यामि हरिर्यैः सर्वदो भवेत् । सर्वमासर्क्षतिथिषु वारेषु हरिरर्चितः ॥ १,११६.
ब्रह्मा म्हणाले: हे व्यास, मी अशी व्रते सांगतो, ज्यामुळे हरि सर्व काही देणारा होतो. प्रत्येक महिन्यात, नक्षत्र, तिथी आणि वाराला हरिची पूजा केली तर.
एकभक्तेन नक्तेन उपवासफलादिना । ददाति धनधान्यादि पुत्रराज्यजयादिकम् ॥ १,११६.
एकचित्त भक्तीने, रात्री उपवास करून आणि अशा व्रतांच्या फळाने, तो धन, धान्य, मुले, राज्य, विजय आणि इतर सर्व काही देतो.
वैश्वानरः प्रतिपदि कुबेरः पूजितोऽर्थदः । उपोष्य ब्रह्मा प्रतिपद्यर्चितः श्रीस्तथाश्विनी ॥ १,११६.
प्रथमे दिवशी वैश्वानर आणि कुबेर यांची पूजा केल्यास धन मिळते; उपवास करून, त्या दिवशी ब्रह्मा, श्री आणि अश्विनी यांचीही पूजा करावी.
द्वितीयायां यमो लक्ष्मीनारायण इहार्थदः । तृतीयायां त्रिदेवाश्च गौरीविघ्नेशशङ्कराः ॥ १,११६.
द्वितीयेला यम आणि लक्ष्मी-नारायण धन देतात; तृतीयेला त्रिदेव, गौरी, विघ्नेश आणि शंकर यांची पूजा करावी.
चतुर्थ्यां च चतुर्व्यूहः पञ्चम्यामर्चितो हरिः । कार्तिकेयो रविः षष्ठ्यां सप्तम्यां भास्करोऽर्थदः ॥ १,११६.
चतुर्थीला चतुर्व्यूहांची, पंचमीला हरिची पूजा करावी; षष्ठीला कार्तिकेय आणि सूर्य, सप्तमीला भास्कर धन देतो.
दुर्गाष्टम्यां नवम्यां च मातरोऽथ दिशोऽर्थदाः । दशम्यां च यमश्चन्द्र एकादश्यामृषीन्यजेत् ॥ १,११६.
दुर्गाष्टमी आणि नवमीला मातृका आणि दिशा धन देतात; दशमीला यम आणि चंद्र, एकादशीला ऋषींची पूजा करावी.
द्वादश्यां च हरिः कामस्त्रयोदश्यां महेश्वरः । चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां ब्रह्मा च पितरोऽर्थदाः ॥ १,११६.
द्वादशीला हरि आणि काम, त्रयोदशीला महेश्वर, चतुर्दशी आणि पंचदशीला ब्रह्मा आणि पितर धन देतात.
अमावास्यां पूजनीया वारा वै भास्करादयः । नक्षत्राणि च योगाश्च पूजिताः सर्वदायकाः ॥ १,११६.
अमावस्येला रविपासून सुरू होणाऱ्या वारांची पूजा करावी; नक्षत्र आणि योग यांची पूजा केली तर सर्व काही मिळते.
श्रीगरुडमहापुराणम् ११७ ब्रह्मोवाच । मार्गशीर्षे सिते पक्षे व्यासांनङ्गत्रयोदशी । मल्लिकाजं दन्तकाष्ठं धुतूरैः पूजयेच्छिवम् ॥ १,११७.
ब्रह्मा म्हणाले: मार्गशीर्ष महिन्यात शुक्ल पक्षातील त्रयोदशीला, व्यास आणि अनंग या दिवशी, मल्लिका काठ्याने दात घासून आणि धोतऱ्याच्या फुलांनी शंकराची पूजा करावी.
अनङ्गायेति नैवेद्यं मधप्राश्याथ पौषके । योगेश्वरं पूजयेच्च बिल्वपत्रैः कदम्बजम् । दन्तकाष्ठं चन्दनादि नैवेद्यं कृसरादिकम् ॥ १,११७.
‘अनंगाय’ नावाचे नैवेद्य दाखवावे, पौष महिन्यात मध प्राशन करावे, योगेश्वराची पूजा बेलपत्र आणि कदंब फुलांनी करावी; दात घासायला चंदन वगैरे वापरावे आणि नैवेद्य म्हणून खीरसारखे पदार्थ द्यावे.
माघे नटेश्वरायार्च्य कुन्दैर्मौक्तिकमालया । प्लक्षेण दन्तकाष्ठं च नैवेद्यं पूरिका मुने ॥ १,११७.
माघ महिन्यात नटेश्वराची पूजा कुंद फुलांनी आणि मोत्यांच्या माळेने करावी; दात घासायला प्लक्ष काठी वापरावी आणि नैवेद्य म्हणून पुरी द्यावी, हे मुनी.
वीरेश्वरं फाल्गुने तु पूजयेत्तु मरूबकैः । शर्कराशाकमण्डाश्च चूतजं दन्तधावनम् ॥ १,११७.
फाल्गुन महिन्यात वीरशंकराची पूजा मरुबक फुलांनी करावी; नैवेद्य म्हणून साखर, भाजी, मंदा द्यावी आणि दात घासायला आंब्याची काठी वापरावी.
चैत्रे यजेत्सु रूपाय कर्पूरं प्राशयेन्निशि । दन्तधावनाटजं नैवेद्यं शष्कुलीं ददेत् ॥ १,११७.
चैत्र महिन्यात रात्री सुरूपाची पूजा करावी, कापूर प्राशन करावे; दात घासायला आटज काठी वापरावी आणि नैवेद्य म्हणून शष्कुली द्यावी.
पूजा दमनकः शम्भोर्वेशाखेऽशोक्रपुष्पकैः । महारूपाय नैवेद्यं गुडभक्तं पुट्टबरम् ॥ १,११७.
शंकराची पूजा त्यांच्या निवासस्थानी दमणकाच्या पानांनी आणि अशोकाच्या फुलांनी करावी. त्यांच्या महान रूपासाठी गूळ घातलेला भात आणि उत्तम पुडाचा नैवेद्य द्यावा.
दन्तकाष्ठं प्राशयेच्च ददेज्जतीफलं तथा । प्रद्युम्नं पूजयेज्ज्येष्ठे चम्पकैर्बिल्वजं दशेत् ॥ १,११७.
दंतमंजनासाठी काडी द्यावी आणि जायफळही अर्पण करावे. ज्येष्ठ महिन्यात प्रद्युम्नाची चंपकाच्या फुलांनी पूजा करावी आणि बिल्वजाची दहा प्रकारच्या नैवेद्यांनी पूजा करावी.
लवगारा तथा षढि उमामदति शासनः? । अगुरुं दन्तकाष्ठं च तमपामार्गकैर्यजेत् ॥ १,११७.
लवंग, वेलदोडा आणि सहा मसाल्यांचे मिश्रण हे उमा प्रियासाठी सांगितले आहे. अगुरू, दंतकाडी आणि अपामार्गाच्या पानांनी पूजा करावी.
श्रावणे करवीरं च शम्भवे शूलपाणये । गन्धाशनो घृताद्यैश्च करवीरजशोधनम् ॥ १,११७.
श्रावण महिन्यात शूलधारी शंकराला करवीर फुलांनी पूजा करावी. सुवास घेणाऱ्याची पूजा तुप वगैरे पदार्थांनी आणि करवीर फुलांनी शुद्धी करून करावी.
सद्योजातं भाद्रपदे बकुलैः पूपकैर्यजेत् । गन्धर्वाशो मदनकमाश्विने च सुराधिपम् ॥ १,११७.
भाद्रपद महिन्यात सद्योजाताची पूजा बकुळ फुलांनी आणि पुड्यांनी करावी. अश्विन महिन्यात गंधर्वाश आणि मदनकाची, तसेच देवाधिदेवाची पूजा करावी.
चम्पकैः स्वर्णवा (धार्) यादो जिन्मोदकसंप्रदः । खादिरं दन्तकाष्ठं च कार्तिके रुद्रमर्चयेत् ॥ १,११७.
चंपक फुलांनी, सोन्याच्या दोऱ्यांनी आणि मोदक अर्पण करून कार्तिक महिन्यात खैराच्या दंतकाडीने रुद्राची पूजा करावी.
बदर्या दन्तकाष्ठं च मदनो दशमाशनः । क्षीरशाकप्रदः पद्मैरब्दन्ते शिवमर्चयेत् ॥ १,११७.
बदरीच्या दंतकाडीने मदनाची दहाव्या क्रमांकाने पूजा करावी. दूध आणि भाजी देणाऱ्याची वर्षाच्या शेवटी कमळ फुलांनी पूजा करावी.
रतिमुक्तमनङ्गं च स्वर्णमण्डलसंस्थितम् । गन्धाद्यैर्दशसाहस्रं तिलव्रीह्यादि होमयेत् ॥ १,११७.
रती, मुक्तमनंग आणि सोन्याच्या मंडळात विराजमान असणाऱ्याला सुवासिक पदार्थ, तीळ, तांदूळ वगैरे दहा हजार वेळा होम करावा.
जागरं गीतवदित्रं प्रभितऽभ्यार्च्य वेदयेत् । द्विजाय शय्यां पात्रं च छत्रं वस्त्रमुपानहौ ॥ १,११७.
जागरण, गाणे आणि वाद्य वाजवून पूजा करून, नंतर ब्राह्मणाला पलंग, भांडे, छत्री, वस्त्र आणि पादत्राणे द्यावीत.
गां द्विजं भोजयेद्भक्त्या कृतकृत्यो भवेन्नरः । एतदुद्यापनं सर्वं व्रतेषु ध्येपमीदृशम् । फलञ्च श्रीसुतारोग्यसौभाग्यस्वर्गतं भवेत् ॥ १,११७.
गाईला आणि ब्राह्मणाला भक्तीने जेवू घातल्याने मनुष्य सर्व कार्यसिद्ध होतो. हे व्रत पूर्ण केल्याने श्री, पुत्र, आरोग्य, सौभाग्य आणि स्वर्ग यांचे फळ मिळते.
श्रीगरुडमहापुराणम् ११८ ब्रह्मोवाच । व्रतं कैवल्यशमनमखण्डद्वादशीं वदे । मागशीर्षे सिते पक्षे गव्याशी समुपोषितः ॥ १,११८.
ब्रह्मा म्हणाले: मी कैवल्यशमन नावाचे अखंड द्वादशी व्रत सांगतो. मार्गशीर्ष महिन्यातल्या शुक्ल पक्षात उपवास करून केवळ गायीचे पदार्थ घ्यावेत.
द्वादश्यां पूजये द्विष्णुं दद्यान्मासचतुष्टयम् । पञ्चव्रीहियुतं पात्रं विप्रायेदमुदाहरेत् ॥ १,११८.
द्वादशीला विष्णूची पूजा करावी आणि चार महिन्यांचे अन्न द्यावे. पाच प्रकारच्या तांदळाचा भांडे ब्राह्मणाला या शब्दांनी अर्पण करावे.
सप्तजन्मनि हे विष्णो यन्मया हि व्रतं कृतम् । भगवंस्त्वत्प्रसादेन तदखण्डमिहास्तु मे ॥ १,११८.
'हे विष्णू, सात जन्मांत मी जे जे व्रत केले, ते तुझ्या कृपेने या जन्मात अखंड राहो.'
यथाखण्डं जगत्सर्वं त्वमेव पुरुषोत्तम । तथाखिलान्यखण्डानि व्रितानि मम सन्ति वै ॥ १,११८.
'जसे तू, पुरुषोत्तम, सर्व जगाचा अखंड आधार आहेस, तसेच माझी सर्व व्रते अखंड राहो.'