गरुडपुराणम्

ये पदस्थस्य मित्त्राणि ते तस्य रिपुतां गताः । भानोः पद्मे जले प्रीतिः स्थलोद्धरणशोषणः ॥ १,११५.

जोवर माणूस आपल्या जागी आहे तोवर त्याचे मित्र मित्रच असतात; पण जागा बदलली की तेच शत्रू होतात. सूर्याला पाण्यातील कमळ आवडतं, पण तेच कमळ जमिनीवर आलं की तो ते सुकवतो.

स्थानस्थितानि पूज्यन्ते पूज्यन्ते च पदे स्थिताः । स्थानभ्रष्टा न पूज्यन्ते केशा दन्ता नखा नराः ॥ १,११५.

ज्यांनी आपली जागा सोडली नाही त्यांचा सन्मान होतो; पण जागा गमावलेले केस, दात, नखं आणि माणसं यांचा सन्मान होत नाही.

आचारः कुलमाख्यति देशमाख्याति भाषितम् । सम्भ्रमः स्नेहमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् ॥ १,११५.

वर्तनावरून कुळ कळतं, बोलण्यावरून देश; आदरावरून आपुलकी कळते आणि देहावरून खालेल्या अन्नाचा अंदाज येतो.

वृथा वृष्टिः समुद्रस्य वृथा तृप्तस्य भोजनम् । वृथा दानं समृद्धस्य नीचस्य सुकृतं वथा ॥ १,११५.

समुद्रावर पडणारा पाऊस, तृप्त माणसाला दिलेलं जेवण, श्रीमंताला केलेली दानं आणि नीच माणसाने केलेलं पुण्य हे सर्व व्यर्थ आहे.

दूरस्थोऽपि समीपस्थो यो यस्य हृदये स्थितः । हृदयादपि निष्क्रान्तः समीपस्थोऽपि दूरतः ॥ १,११५.

कोणी दूर असला तरी मनात असेल तर तो जवळच आहे; पण जो मनातून निघून गेला तो जवळ असूनही दूरच असतो.

मुखभङ्गः स्वरो दीनो गात्रस्वेदो महद्भयम् । मरणे यानि चिह्नानि तानि चिह्नानि याचके ॥ १,११५.

चेहरा पडलेला, आवाज कमकुवत, अंगाला घाम आणि मोठी भीती — ही मृत्यूची चिन्हं आहेत, आणि भिकाऱ्याचीही.

कुब्जस्य कीटघातस्य वातान्निष्कासितस्य च । शिखरे वसतस्तस्य वरं जन्म न याचितम् ॥ १,११५.

कुबड असलेल्या, किडे मारणाऱ्या, वाऱ्याने हाकललेल्या आणि डोंगरावर राहणाऱ्याला मागणं करण्यापेक्षा मरणच बरे.

जगत्पतिर्हि याचित्वा विष्णुर्वामनतां यतः । कान्योऽधिकतरस्तस्य योर्ऽथो याति न लाघवम् ॥ १,११५.

जगाचा स्वामी असलेल्या विष्णूंनाही मागावे लागले, म्हणूनच त्यांनी वामन रूप घेतले. त्यांच्या हेतूपेक्षा मोठा कोणता हेतू असू शकतो, ज्यासाठी नम्रता आवश्यक नाही?

माता शत्रुः पिता वैरी बाला येन न पाठिताः । सभामध्ये न शोभन्ते हंसमध्ये बकायथा ॥ १,११५.

आई-वडील जर आपल्या मुलांना शिकवत नाहीत, तर ती आई शत्रू आणि तो वडील वैरीच आहेत. असे मुले सभेत शोभत नाहीत, जशी हंसांच्या मध्ये बगळा शोभत नाही.

विद्या नाम कुरूपरूपमधिकं विद्यातिगुप्तं धनं विद्या साधुकरी जनप्रियकरी विद्या गुरूणां गुरुः । विद्या बन्धुजनार्तिनाशनकरी विद्या परं दैवतं विद्या राजसु पूजिता हि मनुजो विद्यविहीनः पशुः ॥ १,११५.

विद्या म्हणजे सर्वश्रेष्ठ रूप, ती सर्व संपत्तींपेक्षा मोठी, आणि चोरता न येणारी संपत्ती आहे. विद्या चांगुलपणा वाढवते, लोकांची मर्जी मिळवते, गुरूंचीही गुरू आहे, नातेवाईकांचे दुःख दूर करते, तीच खरे दैवत आहे, राजांकडून सन्मान मिळवते. विद्या नसलेला माणूस म्हणजे जनावरच.

गृहे चाभ्यन्तरे द्रव्यं लग्नं चैव तु दृश्यते । अशेषं हरणीयं च विद्या न ह्रियते परैः ॥ १,११५.

घरात असलेली संपत्ती आणि वस्तू दिसतात आणि पूर्णपणे चोरता येतात; पण विद्या दुसऱ्यांना कधीच चोरता येत नाही.

शौनकीयं नीतिसारं विष्णुः सर्वत्रतानि च । कथयामास वैपूर्वं तत्र शुश्राव शङ्करः । शङ्करादशृणोद्व्यासो व्यासादस्माभिरेव च ॥ १,११५.

शौनकांनी सांगितलेले नीतीचे सार विष्णूंनी सर्वत्र सांगितले. तेथे शंकरांनी ऐकले, शंकरांकडून व्यासांनी ऐकले, आणि व्यासांकडून आम्ही ऐकले.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११६ ब्रह्मोवाच । व्रतानि व्यास वक्ष्यामि हरिर्यैः सर्वदो भवेत् । सर्वमासर्क्षतिथिषु वारेषु हरिरर्चितः ॥ १,११६.

ब्रह्मा म्हणाले: हे व्यास, मी अशी व्रते सांगतो, ज्यामुळे हरि सर्व काही देणारा होतो. प्रत्येक महिन्यात, नक्षत्र, तिथी आणि वाराला हरिची पूजा केली तर.

एकभक्तेन नक्तेन उपवासफलादिना । ददाति धनधान्यादि पुत्रराज्यजयादिकम् ॥ १,११६.

एकचित्त भक्तीने, रात्री उपवास करून आणि अशा व्रतांच्या फळाने, तो धन, धान्य, मुले, राज्य, विजय आणि इतर सर्व काही देतो.

वैश्वानरः प्रतिपदि कुबेरः पूजितोऽर्थदः । उपोष्य ब्रह्मा प्रतिपद्यर्चितः श्रीस्तथाश्विनी ॥ १,११६.

प्रथमे दिवशी वैश्वानर आणि कुबेर यांची पूजा केल्यास धन मिळते; उपवास करून, त्या दिवशी ब्रह्मा, श्री आणि अश्विनी यांचीही पूजा करावी.

द्वितीयायां यमो लक्ष्मीनारायण इहार्थदः । तृतीयायां त्रिदेवाश्च गौरीविघ्नेशशङ्कराः ॥ १,११६.

द्वितीयेला यम आणि लक्ष्मी-नारायण धन देतात; तृतीयेला त्रिदेव, गौरी, विघ्नेश आणि शंकर यांची पूजा करावी.

चतुर्थ्यां च चतुर्व्यूहः पञ्चम्यामर्चितो हरिः । कार्तिकेयो रविः षष्ठ्यां सप्तम्यां भास्करोऽर्थदः ॥ १,११६.

चतुर्थीला चतुर्व्यूहांची, पंचमीला हरिची पूजा करावी; षष्ठीला कार्तिकेय आणि सूर्य, सप्तमीला भास्कर धन देतो.

दुर्गाष्टम्यां नवम्यां च मातरोऽथ दिशोऽर्थदाः । दशम्यां च यमश्चन्द्र एकादश्यामृषीन्यजेत् ॥ १,११६.

दुर्गाष्टमी आणि नवमीला मातृका आणि दिशा धन देतात; दशमीला यम आणि चंद्र, एकादशीला ऋषींची पूजा करावी.

द्वादश्यां च हरिः कामस्त्रयोदश्यां महेश्वरः । चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां ब्रह्मा च पितरोऽर्थदाः ॥ १,११६.

द्वादशीला हरि आणि काम, त्रयोदशीला महेश्वर, चतुर्दशी आणि पंचदशीला ब्रह्मा आणि पितर धन देतात.

अमावास्यां पूजनीया वारा वै भास्करादयः । नक्षत्राणि च योगाश्च पूजिताः सर्वदायकाः ॥ १,११६.

अमावस्येला रविपासून सुरू होणाऱ्या वारांची पूजा करावी; नक्षत्र आणि योग यांची पूजा केली तर सर्व काही मिळते.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११७ ब्रह्मोवाच । मार्गशीर्षे सिते पक्षे व्यासांनङ्गत्रयोदशी । मल्लिकाजं दन्तकाष्ठं धुतूरैः पूजयेच्छिवम् ॥ १,११७.

ब्रह्मा म्हणाले: मार्गशीर्ष महिन्यात शुक्ल पक्षातील त्रयोदशीला, व्यास आणि अनंग या दिवशी, मल्लिका काठ्याने दात घासून आणि धोतऱ्याच्या फुलांनी शंकराची पूजा करावी.

अनङ्गायेति नैवेद्यं मधप्राश्याथ पौषके । योगेश्वरं पूजयेच्च बिल्वपत्रैः कदम्बजम् । दन्तकाष्ठं चन्दनादि नैवेद्यं कृसरादिकम् ॥ १,११७.

‘अनंगाय’ नावाचे नैवेद्य दाखवावे, पौष महिन्यात मध प्राशन करावे, योगेश्वराची पूजा बेलपत्र आणि कदंब फुलांनी करावी; दात घासायला चंदन वगैरे वापरावे आणि नैवेद्य म्हणून खीरसारखे पदार्थ द्यावे.

माघे नटेश्वरायार्च्य कुन्दैर्मौक्तिकमालया । प्लक्षेण दन्तकाष्ठं च नैवेद्यं पूरिका मुने ॥ १,११७.

माघ महिन्यात नटेश्वराची पूजा कुंद फुलांनी आणि मोत्यांच्या माळेने करावी; दात घासायला प्लक्ष काठी वापरावी आणि नैवेद्य म्हणून पुरी द्यावी, हे मुनी.

वीरेश्वरं फाल्गुने तु पूजयेत्तु मरूबकैः । शर्कराशाकमण्डाश्च चूतजं दन्तधावनम् ॥ १,११७.

फाल्गुन महिन्यात वीरशंकराची पूजा मरुबक फुलांनी करावी; नैवेद्य म्हणून साखर, भाजी, मंदा द्यावी आणि दात घासायला आंब्याची काठी वापरावी.

चैत्रे यजेत्सु रूपाय कर्पूरं प्राशयेन्निशि । दन्तधावनाटजं नैवेद्यं शष्कुलीं ददेत् ॥ १,११७.

चैत्र महिन्यात रात्री सुरूपाची पूजा करावी, कापूर प्राशन करावे; दात घासायला आटज काठी वापरावी आणि नैवेद्य म्हणून शष्कुली द्यावी.

पूजा दमनकः शम्भोर्वेशाखेऽशोक्रपुष्पकैः । महारूपाय नैवेद्यं गुडभक्तं पुट्टबरम् ॥ १,११७.

शंकराची पूजा त्यांच्या निवासस्थानी दमणकाच्या पानांनी आणि अशोकाच्या फुलांनी करावी. त्यांच्या महान रूपासाठी गूळ घातलेला भात आणि उत्तम पुडाचा नैवेद्य द्यावा.

दन्तकाष्ठं प्राशयेच्च ददेज्जतीफलं तथा । प्रद्युम्नं पूजयेज्ज्येष्ठे चम्पकैर्बिल्वजं दशेत् ॥ १,११७.

दंतमंजनासाठी काडी द्यावी आणि जायफळही अर्पण करावे. ज्येष्ठ महिन्यात प्रद्युम्नाची चंपकाच्या फुलांनी पूजा करावी आणि बिल्वजाची दहा प्रकारच्या नैवेद्यांनी पूजा करावी.

लवगारा तथा षढि उमामदति शासनः? । अगुरुं दन्तकाष्ठं च तमपामार्गकैर्यजेत् ॥ १,११७.

लवंग, वेलदोडा आणि सहा मसाल्यांचे मिश्रण हे उमा प्रियासाठी सांगितले आहे. अगुरू, दंतकाडी आणि अपामार्गाच्या पानांनी पूजा करावी.

श्रावणे करवीरं च शम्भवे शूलपाणये । गन्धाशनो घृताद्यैश्च करवीरजशोधनम् ॥ १,११७.

श्रावण महिन्यात शूलधारी शंकराला करवीर फुलांनी पूजा करावी. सुवास घेणाऱ्याची पूजा तुप वगैरे पदार्थांनी आणि करवीर फुलांनी शुद्धी करून करावी.