गरुडपुराणम्

अनायके न वस्तव्यं न चैव बहुनायके । स्त्रीनायके न वस्तव्यं वस्तव्यं बालनायके ॥ १,११५.

जिथे कुणी प्रमुख नाही तिथे किंवा खूप प्रमुख असतील तिथे राहू नये; जिथे स्त्री प्रमुख असेल तिथेही राहू नये; पण जिथे मुलगा प्रमुख असेल तिथे राहावं.

पिता रक्षति कौमारे भत्ता रक्षति यौवने । पुत्रस्तु स्थविरे काले न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ १,११५.

लहानपणी वडील, तरुणपणी नवरा आणि म्हातारपणी मुलगा स्त्रीचं रक्षण करतो; स्त्रीला स्वातंत्र्य मिळू नये.

त्यजेद्वन्ध्यामष्टमेऽब्दे नवमे तु मृतप्रिजाम् । एकादशे स्त्रीजननीं सद्यश्चाप्रियावादिनीम् ॥ १,११५.

आठव्या वर्षी वंध्येला, नवव्या वर्षी जिची मुलं वारली आहेत तिला, अकराव्या वर्षी फक्त मुलीच होणाऱ्या स्त्रीला आणि लगेचच कटू बोलणाऱ्या स्त्रीला सोडावं.

अनर्थित्वान्मनुष्याणां भिया परिजनस्य च । अर्थादपेतमर्यादास्त्रयस्तिष्ठन्ति भर्तृषु ॥ १,११५.

लोकांना उपयोग नाही म्हणून आणि घरच्यांची भीती म्हणून, संपत्तीमुळे मर्यादा सोडलेल्या तीन प्रकारच्या स्त्रिया पतीकडेच राहतात.

अश्वं श्रान्तं गजं मत्तं गावः प्रथमसूतिकाः । अनूदके च मण्डूकान्प्राज्ञो दूरेण वर्जयेत् ॥ १,११५.

शहाण्या माणसाने दमलेला घोडा, वेडा हत्ती, पहिल्यांदा वासरू दिलेली गाय आणि पाण्याशिवाय बेडूक यांच्यापासून दूर राहावं.

अर्थातुराणां न सुहृन्न बन्धुः कामातुराणां न भयं न लज्जा । चिन्तातुराणां न सुखं न निद्रा क्षुधातुराणां न बलं न तेजः ॥ १,११५.

गरिबीने त्रस्त असलेल्या माणसाला मित्र किंवा नातेवाईक नसतात; वासनेने पछाडलेल्या माणसाला ना भीती ना लाज; चिंता असलेल्या माणसाला ना सुख ना झोप; आणि उपाशी माणसाला ना ताकद ना तेज.

कुतो निद्रा दरिद्रस्य परप्रेष्यवरस्य च । परनारीप्रसक्तस्य परद्रव्यहरस्य च ॥ १,११५.

गरिबाला, दुसऱ्याची सेवा करणाऱ्याला, परस्त्रीशी आसक्त असणाऱ्याला आणि दुसऱ्याचं धन चोरणाऱ्याला झोप कशी येईल?

सुखं स्वपित्यनृणवान्व्याधिमुक्तश्च यो नरः । सावकाशस्तु वै भुङ्क्ते यस्तु दारैर्न सङ्गतः ॥ १,११५.

जो माणूस कर्जमुक्त आणि आजारमुक्त आहे तो सुखाने झोपतो; पण जो आपल्या पत्नीपासून दूर आहे तो मनमोकळेपणाने जेवू शकत नाही.

अम्भसः परिमाणे उन्नतं कमलं भवेत् । स्वस्वामिना बलवता भृत्यो भवति गर्वितः ॥ १,११५.

पाण्याचं प्रमाण जास्त असेल तर कमळ उंच वाढतं; तसंच, स्वतःचा मालक बलवान असेल तर नोकर गर्वाने वागतो.

स्थानस्थितस्य पद्मस्य मित्रे वरुणभास्करौ । स्थानच्युतस्य तस्यैव क्लेदशोषणकारकौ ॥ १,११५.

ज्या कमळाचं मूळ जागेवर आहे त्याला सूर्य आणि वरुण मित्र असतात; पण तेच कमळ जर जागेवरून हलवलं तर तेच सूर्य आणि वरुण त्याला सुकवतात.

ये पदस्थस्य मित्त्राणि ते तस्य रिपुतां गताः । भानोः पद्मे जले प्रीतिः स्थलोद्धरणशोषणः ॥ १,११५.

जोवर माणूस आपल्या जागी आहे तोवर त्याचे मित्र मित्रच असतात; पण जागा बदलली की तेच शत्रू होतात. सूर्याला पाण्यातील कमळ आवडतं, पण तेच कमळ जमिनीवर आलं की तो ते सुकवतो.

स्थानस्थितानि पूज्यन्ते पूज्यन्ते च पदे स्थिताः । स्थानभ्रष्टा न पूज्यन्ते केशा दन्ता नखा नराः ॥ १,११५.

ज्यांनी आपली जागा सोडली नाही त्यांचा सन्मान होतो; पण जागा गमावलेले केस, दात, नखं आणि माणसं यांचा सन्मान होत नाही.

आचारः कुलमाख्यति देशमाख्याति भाषितम् । सम्भ्रमः स्नेहमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् ॥ १,११५.

वर्तनावरून कुळ कळतं, बोलण्यावरून देश; आदरावरून आपुलकी कळते आणि देहावरून खालेल्या अन्नाचा अंदाज येतो.

वृथा वृष्टिः समुद्रस्य वृथा तृप्तस्य भोजनम् । वृथा दानं समृद्धस्य नीचस्य सुकृतं वथा ॥ १,११५.

समुद्रावर पडणारा पाऊस, तृप्त माणसाला दिलेलं जेवण, श्रीमंताला केलेली दानं आणि नीच माणसाने केलेलं पुण्य हे सर्व व्यर्थ आहे.

दूरस्थोऽपि समीपस्थो यो यस्य हृदये स्थितः । हृदयादपि निष्क्रान्तः समीपस्थोऽपि दूरतः ॥ १,११५.

कोणी दूर असला तरी मनात असेल तर तो जवळच आहे; पण जो मनातून निघून गेला तो जवळ असूनही दूरच असतो.

मुखभङ्गः स्वरो दीनो गात्रस्वेदो महद्भयम् । मरणे यानि चिह्नानि तानि चिह्नानि याचके ॥ १,११५.

चेहरा पडलेला, आवाज कमकुवत, अंगाला घाम आणि मोठी भीती — ही मृत्यूची चिन्हं आहेत, आणि भिकाऱ्याचीही.

कुब्जस्य कीटघातस्य वातान्निष्कासितस्य च । शिखरे वसतस्तस्य वरं जन्म न याचितम् ॥ १,११५.

कुबड असलेल्या, किडे मारणाऱ्या, वाऱ्याने हाकललेल्या आणि डोंगरावर राहणाऱ्याला मागणं करण्यापेक्षा मरणच बरे.

जगत्पतिर्हि याचित्वा विष्णुर्वामनतां यतः । कान्योऽधिकतरस्तस्य योर्ऽथो याति न लाघवम् ॥ १,११५.

जगाचा स्वामी असलेल्या विष्णूंनाही मागावे लागले, म्हणूनच त्यांनी वामन रूप घेतले. त्यांच्या हेतूपेक्षा मोठा कोणता हेतू असू शकतो, ज्यासाठी नम्रता आवश्यक नाही?

माता शत्रुः पिता वैरी बाला येन न पाठिताः । सभामध्ये न शोभन्ते हंसमध्ये बकायथा ॥ १,११५.

आई-वडील जर आपल्या मुलांना शिकवत नाहीत, तर ती आई शत्रू आणि तो वडील वैरीच आहेत. असे मुले सभेत शोभत नाहीत, जशी हंसांच्या मध्ये बगळा शोभत नाही.

विद्या नाम कुरूपरूपमधिकं विद्यातिगुप्तं धनं विद्या साधुकरी जनप्रियकरी विद्या गुरूणां गुरुः । विद्या बन्धुजनार्तिनाशनकरी विद्या परं दैवतं विद्या राजसु पूजिता हि मनुजो विद्यविहीनः पशुः ॥ १,११५.

विद्या म्हणजे सर्वश्रेष्ठ रूप, ती सर्व संपत्तींपेक्षा मोठी, आणि चोरता न येणारी संपत्ती आहे. विद्या चांगुलपणा वाढवते, लोकांची मर्जी मिळवते, गुरूंचीही गुरू आहे, नातेवाईकांचे दुःख दूर करते, तीच खरे दैवत आहे, राजांकडून सन्मान मिळवते. विद्या नसलेला माणूस म्हणजे जनावरच.

गृहे चाभ्यन्तरे द्रव्यं लग्नं चैव तु दृश्यते । अशेषं हरणीयं च विद्या न ह्रियते परैः ॥ १,११५.

घरात असलेली संपत्ती आणि वस्तू दिसतात आणि पूर्णपणे चोरता येतात; पण विद्या दुसऱ्यांना कधीच चोरता येत नाही.

शौनकीयं नीतिसारं विष्णुः सर्वत्रतानि च । कथयामास वैपूर्वं तत्र शुश्राव शङ्करः । शङ्करादशृणोद्व्यासो व्यासादस्माभिरेव च ॥ १,११५.

शौनकांनी सांगितलेले नीतीचे सार विष्णूंनी सर्वत्र सांगितले. तेथे शंकरांनी ऐकले, शंकरांकडून व्यासांनी ऐकले, आणि व्यासांकडून आम्ही ऐकले.

श्रीगरुडमहापुराणम् ११६ ब्रह्मोवाच । व्रतानि व्यास वक्ष्यामि हरिर्यैः सर्वदो भवेत् । सर्वमासर्क्षतिथिषु वारेषु हरिरर्चितः ॥ १,११६.

ब्रह्मा म्हणाले: हे व्यास, मी अशी व्रते सांगतो, ज्यामुळे हरि सर्व काही देणारा होतो. प्रत्येक महिन्यात, नक्षत्र, तिथी आणि वाराला हरिची पूजा केली तर.

एकभक्तेन नक्तेन उपवासफलादिना । ददाति धनधान्यादि पुत्रराज्यजयादिकम् ॥ १,११६.

एकचित्त भक्तीने, रात्री उपवास करून आणि अशा व्रतांच्या फळाने, तो धन, धान्य, मुले, राज्य, विजय आणि इतर सर्व काही देतो.

वैश्वानरः प्रतिपदि कुबेरः पूजितोऽर्थदः । उपोष्य ब्रह्मा प्रतिपद्यर्चितः श्रीस्तथाश्विनी ॥ १,११६.

प्रथमे दिवशी वैश्वानर आणि कुबेर यांची पूजा केल्यास धन मिळते; उपवास करून, त्या दिवशी ब्रह्मा, श्री आणि अश्विनी यांचीही पूजा करावी.

द्वितीयायां यमो लक्ष्मीनारायण इहार्थदः । तृतीयायां त्रिदेवाश्च गौरीविघ्नेशशङ्कराः ॥ १,११६.

द्वितीयेला यम आणि लक्ष्मी-नारायण धन देतात; तृतीयेला त्रिदेव, गौरी, विघ्नेश आणि शंकर यांची पूजा करावी.

चतुर्थ्यां च चतुर्व्यूहः पञ्चम्यामर्चितो हरिः । कार्तिकेयो रविः षष्ठ्यां सप्तम्यां भास्करोऽर्थदः ॥ १,११६.

चतुर्थीला चतुर्व्यूहांची, पंचमीला हरिची पूजा करावी; षष्ठीला कार्तिकेय आणि सूर्य, सप्तमीला भास्कर धन देतो.

दुर्गाष्टम्यां नवम्यां च मातरोऽथ दिशोऽर्थदाः । दशम्यां च यमश्चन्द्र एकादश्यामृषीन्यजेत् ॥ १,११६.

दुर्गाष्टमी आणि नवमीला मातृका आणि दिशा धन देतात; दशमीला यम आणि चंद्र, एकादशीला ऋषींची पूजा करावी.

द्वादश्यां च हरिः कामस्त्रयोदश्यां महेश्वरः । चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां ब्रह्मा च पितरोऽर्थदाः ॥ १,११६.

द्वादशीला हरि आणि काम, त्रयोदशीला महेश्वर, चतुर्दशी आणि पंचदशीला ब्रह्मा आणि पितर धन देतात.