गरुडपुराणम्

शौर्ये तपसि दाने च यस्य न प्रथितं यशः । विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः ॥ १,११५.

शौर्य, तप, दान, विद्या किंवा संपत्ती यात कुणाचं नाव प्रसिद्ध नाही, तो आईच्या मलासारखा आहे.

यज्जीव्यते क्षणमपि प्रथितं मनुष्यैर्विज्ञानविक्रमयशोभिरभग्नमानैः । तन्नाम जीवितमिति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः काकोऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते ॥ १,११५.

ज्याचं ज्ञान, धैर्य आणि मान अबाधित राहिलं, अशा माणसांनी जगलेला एक क्षणसुद्धा खरा जीवन समजला जातो; कारण कावळासुद्धा दीर्घायुषी असतो आणि नैवेद्य खातो.

किं जीवितेन धनमानविवर्जितेन मित्रेण किं भवति भीतिसशङ्कितेन । सिंहव्रतं चरत गच्छत मा विषादं काकोऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते ॥ १,११५.

संपत्ती आणि मान नसलेल्या आयुष्याचा काय उपयोग? भीती आणि शंका असलेल्या मित्राचा काय फायदा? सिंहासारखा निर्धार ठेवा, पुढे चला, निराश होऊ नका; कावळासुद्धा दीर्घायुषी असतो आणि नैवेद्य खातो.

यो वात्मनीह न गुरौ न च भृत्यवर्गे दीने दयां न कुरुते न च मित्रकार्ये । किं तस्य जीवितफलेनमनुष्यलोके काकोऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते ॥ १,११५.

जो स्वतःवर, गुरूवर, नोकरांवर, गरिबांवर किंवा मित्रांच्या कामात दया दाखवत नाही, त्याच्या आयुष्याचं फळ काय? कावळासुद्धा दीर्घायुषी असतो आणि नैवेद्य खातो.

यस्य त्रिवर्गशून्यानि दिनान्यायान्ति यान्ति च । स लौहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति ॥ १,११५.

ज्याचे दिवस धर्म, अर्थ आणि काम या तीन पुरुषार्थांशिवाय जातात, तो लोहाराच्या भात्यासारखा आहे—श्वास घेतो, पण खरं तर जगत नाही.

स्वाधीनवृत्तेः साफल्यं न पराधीनवर्तिता । ये पराधीनकर्माणो जीवन्तोऽपि च ते मृताः ॥ १,११५.

स्वतःच्या कृत्यांमध्येच यश असतं, दुसऱ्यावर अवलंबून राहण्यात नाही; जे दुसऱ्याच्या कृतीवर अवलंबून असतात, ते जरी जिवंत असले तरी मृतासारखेच आहेत.

सु(स्व) पूरा वै कापुरुषाः सु(स्व) पूरो मूषिकाञ्जलिः । असन्तुष्टः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति ॥ १,११५.

कायर माणसं नेहमी तृप्त असतात, जशी उंदीर थोड्या धान्याने तृप्त होतो; पण कायर माणूस कधीच पूर्ण समाधानी राहत नाही, अगदी थोड्यानेही तो खूष होतो.

अभ्रच्छाया तृणादग्निर्नोचसेवा पथो जलम् । वेश्यारागः खले प्रीतिः षडेते बुद्वुदोपमाः ॥ १,११५.

मेघाची सावली, गवतामधला अग्नी, रस्त्यावरचं पाणी, वेश्येचं प्रेम, वाईट माणसाची मैत्री—ही सहाही गोष्टी बुडबुड्यासारख्या क्षणभंगुर आहेत.

वाचा विहितसार्थेन लोको न च सुखायते । जीवितं मानमूलं हि माने म्लाने कुतः सुखम्? ॥ १,११५.

अर्थहीन शब्दांनी लोक समाधानी होत नाहीत; आयुष्याचा पाया म्हणजे मान—मान गेला की सुख कुठून येईल?

अबलस्य बलं राजा बालस्य रुदितं बलम् । बलं मूर्खस्य मौनं हि तस्करस्यानृतं बलम् ॥ १,११५.

अशक्ताचा बळ म्हणजे राजा, लहान मुलाचं बळ रडणं, मूर्खाचं बळ मौन, आणि चोराचं बळ खोटं बोलणं.

यथायथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति । तथातथास्य मेधा स्याद्विज्ञानं चास्य रोचते ॥ १,११५.

माणूस जितकं शास्त्र शिकतो, तितकी त्याची बुध्दी वाढते आणि ज्ञान त्याला आवडू लागतं.

यथायथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मतिम् । तथातथा हि सर्वत्र श्लिष्यते लोकसुप्रियः ॥ १,११५.

माणूस जसा आपल्या मनाला चांगल्या गोष्टीकडे वळवतो, तसा तो सर्वत्र लोकांना प्रिय होतो.

लोभप्रमादविश्वासैः पुरुषो नश्यति त्रिभिः । तस्माल्लोभो न कर्तव्यः प्रमादो नोन विश्वसेत् ॥ १,११५.

लोभ, बेफिकिरी आणि चुकीचा विश्वास या तीन गोष्टींमुळे माणूस नष्ट होतो; म्हणून लोभ करू नये, बेफिकीर राहू नये आणि कुणावरही सहज विश्वास ठेवू नये.

तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतम् । उत्पन्ने तु भये तीव्रे स्थातव्यं वै ह्यभीतवत् ॥ १,११५.

धोका येईपर्यंत त्याची भीती बाळगावी; पण जेव्हा मोठा धोका समोर येतो, तेव्हा निर्भयपणे ठाम उभे राहावे.

ऋणशेषं चाग्निशेषं व्याधिशेषं तथैव च । पुनः पुनः प्रवर्धन्ते तस्माच्छेषं न कारयेत् ॥ १,११५.

शिल्लक राहिलेलं कर्ज, विझलेली पण पूर्ण न विझलेली आग आणि न संपलेला आजार हे सारखे पुन्हा पुन्हा वाढतात; म्हणून काहीही अपूर्ण ठेवू नये.

कृते प्रतिकृतं कुर्याद्धिंसिते प्रतिहिंसितम् । न तत्र दोषं पश्यामि दुष्टे दोषं समाचरेत् ॥ १,११५.

जसं केलं तसं परत करावं, आणि जसा त्रास दिला तसा प्रत्युत्तर द्यावं; वाईट माणसांशी तसंच वागण्यात काहीच दोष नाही.

परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेत्तादृशं मित्रं मायामयमरिं तथा ॥ १,११५.

जो मित्र समोर गोड बोलतो पण मागे तुमच्या कामात अडथळा आणतो, अशा खोट्या मित्राला आणि छुप्या शत्रूला टाळावं.

दुर्जनस्य हि संगेन सुजनोऽपि विनश्यति । प्रसन्नमपि पानीयं कर्दमैः कलुषीकृतम् ॥ १,११५.

वाईट लोकांच्या संगतीमुळे चांगला माणूसही बिघडतो, जसं स्वच्छ पाणी चिखलामुळे घाण होतं.

स भुङ्क्ते सद्विजो भुङ्क्ते समशेषनिरूपणम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन द्विजः पूज्यः प्रयत्नतः ॥ १,११५.

जो द्विज जेवतो, तो सर्व काहीच जेवतो असं मानलं जातं; म्हणून द्विजाचा आदर सर्वतोपरी आणि काळजीपूर्वक करावा.

तद्भुज्यते यद्द्विजभुक्तशेषं स बुद्धिमान्यो न करोति पापम् । तत्सौहृदं यक्रियते परोक्षे दम्भैर्विना यः क्रियते स धर्मः ॥ १,११५.

द्विजाने उरलेलं अन्न जो खातो तो बुद्धिमान होतो आणि पाप करत नाही; खरी मैत्री तीच जी गुप्तपणे दाखवली जाते, आणि खरं पुण्य तेच जे कपटाशिवाय केलं जातं.

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति नैतत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम् ॥ १,११५.

जिथे वयोवृद्ध नाहीत ती सभा नाही; जे धर्माची गोष्ट सांगत नाहीत ते वृद्ध नाहीत; जिथे सत्य नाही तो धर्म नाही; आणि जे कपटाने मिसळलेलं आहे ते सत्य नाही.

ब्राह्मणोऽपि मनुष्याणामादित्यश्चैव तेजसाम् । शिरोऽपि सर्वगात्राणां व्रतानां सत्यमुत्तमम् ॥ १,११५.

माणसांत ब्राह्मण श्रेष्ठ आहे; तेजांत सूर्य श्रेष्ठ आहे; सर्व अंगांमध्ये डोकं श्रेष्ठ आहे; आणि व्रतांमध्ये सत्य सर्वात मोठं आहे.

तन्मङ्गलं यत्र मनः प्रसन्नं तज्जीवनं यन्न परस्य सेवा । तदर्जितं यत्स्वजनेन भुक्तं तद्गर्जितं यत्समरे रिपूणाम् ॥ १,११५.

जिथे मन प्रसन्न असतं तेच मंगल; जेव्हा दुसऱ्याची सेवा करावी लागत नाही तेच खरं जीवन; जे धन आपल्याच लोकांनी उपभोगलं तेच खरं संपत्ती; आणि जे शत्रूंवर विजय मिळवून मिळतं तेच खरं यश.

सा स्त्रीया न मदं कुर्यात्स सुखी तृष्णयोज्झितः । तन्मित्रं यत्र विश्वासः पुरुषः स जितेन्द्रियः ॥ १,११५.

जो स्त्रियांमुळे मस्त होत नाही, जो तृष्णा सोडतो तोच खरा सुखी; जिथे विश्वास आहे तीच खरी मैत्री; आणि ज्याने आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवला तोच खरा संयमी.

तत्र मुक्तादरस्नेहो विलुप्तं यत्र सौहृदम् । तदेव केवलं श्लघ्यं यस्यात्मा क्रियते स्तुतौ ॥ १,११५.

जिथे मोत्यांवर आणि सोन्यावर आसक्ती नाही, जिथे मैत्री तुटली आहे, तेच खरं कौतुकास्पद; आणि ज्याचं स्वतःचं मन स्वतःचं कौतुक करतं, तेच खरं स्तुत्य.

नदीनामग्निहोत्राणां भारतस्य कलस्य च । मूलान्वेषो न कर्तव्यो मूलाद्दोषो न हीयते ॥ १,११५.

नद्या, अग्निहोत्र, भरतवंश किंवा काळ यांचा उगम शोधू नये; कारण दोष मुळाशी शोधूनही कमी होत नाही.

लवणजलान्ता नद्यः स्त्रीभेदान्तं च मैथुनम् । षैशुन्यं जनवार्तान्तं वित्तं दुः खत्रयान्तकम् ॥ १,११५.

नद्या शेवटी खारट पाण्यात मिळतात, मैथुनाचा शेवट वेगळेपणात होतो, तारुण्याचं शेवट वार्धक्यात होतो, आणि संपत्तीचा शेवट दुःखाच्या तीन प्रकारांत होतो.

राज्यश्रीर्ब्रह्मशापान्ता पापान्तं ब्रह्मवर्चसम् । आचान्तं घोषवासान्तं कुलस्यान्तं स्त्रिया प्रभो (भुः) ॥ १,११५.

राज्यलक्ष्मी ब्राह्मणाच्या शापाने संपते, पाप ब्राह्मणतेजाने संपते, विधी शंखध्वनीने संपतो, आणि घराण्याचा शेवट स्त्रीमुळे होतो, हे प्रभो.

सर्वे क्षयान्ता निलयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥ १,११५.

सर्व वास्तूंचा शेवट नाशात होतो, सर्व उंचींचा शेवट पडण्यात होतो; सर्व एकत्र येण्याचा शेवट वेगळेपणात होतो, आणि आयुष्याचा शेवट मृत्यूतच होतो.